ABD Başkanı Joe Biden yönetimi yetkililerinin ve ortaklarının Sudan’da savaşan iki generalin niyetleri konusunda saf tuttukları ve sivil liderleri yetkilendirmede başarısız oldukları öne sürülüyor.
ABD’li diplomatlar henüz birkaç hafta önce, Sudan’ın askeri diktatörlükten tam demokrasiye geçişini güçlendirecek ve böylece 2019’da ülkede patlak veren devrimin hedefine ulaşacak tarihi bir anlaşma imzalamak üzere olduğuna inanıyorlardı.
Sudan, Başkan Biden’ın dış politikalarının ana hedefi için önemli bir teste dönüştü. Bu politika, Biden’ın yozlaşmış liderleri zayıflatacağına inandığı, dünya genelinde demokrasilerin güçlendirilmesiyle ilgiliydi. Ayrıca ülkelerin daha güçlü bir şekilde ayağa kalkmasını ve Çin, Rusya ve diğer otoriter güçlerin etkisine karşı koymasını sağlayacaktı.
Ancak 23 Nisan’da Sudan’da gerçekleştirilen müzakerelere katılan ABD’li diplomatların, kendilerini bir anda büyükelçiliklerini kapatırken buldukları görüldü. Şarku’l Avsat’ın The New York Times’tan aktardığı habere göre ayrıca aynı diplomatlar, ülke potansiyel bir iç savaşa doğru kayarken, Hartum’dan helikopterlerle gizli gece uçuşlarıyla ülkeden kaçıyorlar.
Bugün, en az 528 kişinin ölümüne ve 330 binden fazla kişinin yerinden edilmesine neden olan çatışmanın ortasında yabancı hükümetler sivilleri tahliye ederken, Biden yönetimi yetkilileri ve ortakları, savaşan iki generali kırılgan bir ateşkese uymaya ve düşmanlıkları durdurmaya zorlamak için mücadele ediyor.
Hatta gerçek ölü sayısının Sudan hükümetinin açıkladığı rakamların çok üzerinde olduğu ise neredeyse kesin.
Savaşan iki generalle çalışmak
Krizin merkezinde, ‘uzun bir askeri yönetim geçmişine sahip bir ülkede demokrasiyi kurmanın ne kadar zor olduğu ve demokrasiye sözde bağlılık gösteren ama asla dediklerini yapmayan güçlü adamlarla müzakerelere girmenin tehlikeleri’ üzerine ABD’nin yanlış hesap yapıp yapmadığıyla ilgili acil bir soru var.
Duruma tepki gösterenler, Biden yönetiminin sivil liderleri güçlendirmek yerine savaşan iki generalle; (Sudan ordu komutanı General Abdulfettah el-Burhan ve paramiliter bir grubun lideri olan General Muhammed Hamdan (Daklu) ile çalışmayı öncelik haline getirdiğini savunuyor.
Bu bağlamda devrik Sudan Başbakanı Abdullah Hamduk’un danışmanı Amjad Ferid et-Tayyib, üst düzey ABD’li diplomatların ‘iki generali şımartma, onların mantıksız taleplerini kabul etme ve onlara normal siyasi oyuncular gibi davranma hatasına düştüklerine’ inandığını dile getirdi. Danışmana göre bu, nüfuz arzularını ve içinde yaşadıkları meşruiyet yanılsamasını körükledi.
Bazı analistler, ABD’li yetkililerin Biden’ın demokrasiyi teşvik etmeye yönelik küresel çabalarına net bir yaklaşım gösterip göstermediğini sorguluyor.
İktidar boşluğu ve oyuncular
Aslında Sudan’daki şiddet, tam da Biden’in yardımcılarının kaçınmayı umduğu türden bir iktidar boşluğu yaratıyor. Mevcut ve eski ABD’li yetkililere göre Wagner Grubu’na bağlı Rus paralı askerler, bu boşluğu doldurmaya çalışan oyuncular arasında yer alıyor.
Bununla ilgili olarak sivil yönetimin kurulması için müzakereler üzerine çalışan ABD’nin Afrika Boynuzu Özel Temsilcisi Jeffrey D. Feltman, “Bu çatışma devam ederse, yabancılar arasında ‘Bu adamlar ölümüne savaşacaklarsa, katılsak iyi olur. Çünkü bu adamın veya bu takımın kazanmasını tercih ederiz’ yönünde büyük bir teşvik ortaya çıkacak” dedi.
Feltman açıklamasının devamında “Ateşkese ulaşılmazsa, bu sadece 48 milyon insanın sefaletine neden olmakla kalmayacak, aynı zamanda dış güçlerin doğrudan müdahale yoluyla çatışmayı alevlendirme eğilimi de artacaktır” ifadelerini kulandı.
Diğer yandan Hamduk, Sudan’daki iç savaşın Suriye, Yemen ve Libya’daki çatışmaları ‘küçük bir tiyatro’ gibi göstereceğini söyledi.
Dışişleri Bakanlığı ve Beyaz Saray, konuyla ilgili yorum yapmaktan kaçındı.
Beyaz Saray’ın geçtiğimiz ağustos ayında bir stratejik belge yayınladı. Belgede, ABD’nin, demokrasinin somut faydalar sağladığını açıkça ortaya koyarak, ‘dış devletlerin ve devlet dışı grupların olumsuz etkisini azaltmaya, maliyetli müdahalelere olan ihtiyacı sınırlandırmaya ve Afrikalıların kendi geleceklerini şekillendirmelerine’ yardımcı olabileceği iddia ediliyor.
ABD’nin ‘Sudan’ın potansiyel olarak tiranlığa dönüşünü engelleme’ çabası, ülkenin geniş çapta soykırım ve (1990’larda Sudan’da yaklaşık beş yıl geçiren Usame bin Ladin de dahil) teröristler için güvenli bir sığınak olarak tanındığı onlarca yıldan sonra pek olası görünmüyor. 1998 yılında Başkan Bill Clinton, Hartum’daki bir kimyasal tesise füze saldırısı emri verdi. Clinton, El-Kaide’nin bu tesisi kimyasal silahlar yapmak için kullandığını söylemişti, ancak istihbarat teşkilatları daha sonra bu iddiadan şüphe duyduklarını dile getirdi.
Trump ve yeni demokrasi
Ekim 2020’de, yani devrimden 1 yıl sonra Başkan Donald Trump, İsrail ile ilişkilerini normalleştirmesinin ardından Sudan’ın ismini ‘terörü destekleyen ülkeler’ arasından kaldıracağını açıkladı.
Trump, “Bugün büyük Sudan halkı iktidarda ve yeni bir demokrasi inşa ediliyor” demişti. 2019 yılında (30 yıl boyunca ülkeyi yöneten) Devlet Başkanı Ömer El Beşir’in devrilmesiyle sonuçlanan gösterilerde ifade edilen arzular göz önüne alındığında, Feltman ve mevcut ve eski ABD’li yetkililer ise demokrasiye desteğin, ABD’nin Sudan’a yönelik politikasının mihenk taşı olarak kalması gerektiğini söylediler. Bugün, Kongre’deki liderler, Biden’a ve Birleşmiş Milletler’e (BM) Sudan’a özel temsilciler atamaları çağrısında bulunuyor.
Sudan’daki başarısızlıklar, Kuzey Afrika’daki diğer demokratik hayal kırıklıklarını takip ediyor.
Beşir’in dört yıl önce devrilmesi nedeniyle Sudanlılar kutlama yapmışlardı. Zira diğer bölgelerindeki başarısızlıklarına rağmen demokrasinin ülkede kök salacağını umuyorlardı. Birkaç ay süren askeri konsey yönetiminden sonra Sudan’daki askeri ve sivil liderler, bir ekonomist olan Hamduk’un başkanlığında geçici bir hükümetin kurulmasını sağlayan bir güç paylaşımı anlaşması imzaladılar. Plan, seçimlerin üç yıl sonra yapılmasını öngörüyordu.
Bununla birlikte geçiş dönemini yönetmeye yardımcı olması için bir meclis oluşturuldu ama aslında durum, ‘incir yaprağı’ olmaya yaklaşmıştı. ABD’nin eski Güney Sudan Büyükelçisi ve Michigan’da profesör olan Susan D. Page’in çalıştığı fakültenin internet sitesindeki bir yayınına göre meclis, sivil unsurlardan daha fazla askeri unsur içeriyordu.
Bu yıl gerçekleşen müzakerelerde bile devam eden bir sorun olarak, önemli sivil şahsiyetler dışlanmıştı.
Ekim 2021’deki askeri darbenin ardından ABD, Sudan hükümetine yapılan 700 milyon dolarlık doğrudan yardımı dondurdu ve borçları erteleme eylemini askıya aldı. Dünya Bankası ve Uluslararası Para Fonu da 50 milyarlık borcu iptal etme planları ile 6 milyar dolarlık acil yardımı dondurdu. Aynı şekilde Afrika Kalkınma Bankası da dahil olmak üzere diğer hükümetler ve kurumlar da benzer adımlar attı.
Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Ned Price, o dönemde ordu geçiş hükümetini yeniden kurmadığı takdirde Sudan hükümetiyle ‘tüm ilişkilerin’ yeniden değerlendirilebileceğini söyledi.
Engelsiz darbe
Eski bir üst düzey ABD yetkilisine göre Ekim ayında darbe söylentileri yayılırken bile ABD’li yetkililer, General Hamdan’ı iktidarı ele geçirmesi halinde ‘belirli sonuçlarla’ karşılaşacağı konusunda uyardı. Ancak darbeden sonra, Dışişleri Bakanlığı’nın Afrika siyasetiyle ilgili üst düzey yetkilisi Molly Phee, ABD’li diplomatları generallerle mücadele etmek yerine onlarla birlikte çalışmaya yönlendirdi.
ABD’li yetkili, General Hamdan’a karşı önerilen yaptırımları kısıtlamayı reddetti. Ancak, yaptırımların büyük ölçüde kişisel servetini hedef aldığını söyledi.
ABD, darbeden sonra ve hatta geçen yıl Rusya’nın Ukrayna’ya düzenlediği saldırının ilk gününde Kremlin’deki üst düzey yetkilileri memnun etmek için Moskova’yı ziyaret etmesinden sonra bile General Hamdan’a yaptırım uygulamadı.
Generallerin cezalandırılması yönündeki baskı Kongre'nin önde gelen üyelerinden geldi. Senato Dış İlişkiler Komitesi’nin Afrika İşleri Alt Komitesi üyesi Delaware eyaletinden Demokrat Senatör Chris Coons, Şubat 2022’de Foreign Policy dergisinde yayınlanan bir makaleye göre Biden yönetiminin ‘darbeci liderlere ve ağlarına karşı ‘pençelerini zayıflatmak için’ kapsamlı bir dizi yaptırım uygulanması gerektiğini belirtti.
ABD Dışişleri Bakanı Antony Blinken ile Kasım 2021’de Doğu Afrika’ya yaptıkları bir gezi sırasında gazetecilere konuşan üst düzey bir Dışişleri Bakanlığı yetkilisi, generallerin iktidarı yeniden sivillerle paylaşmaya istekli olduklarını belirttiklerini söyledi. Müzakereler hakkında konuştuğu için isminin gizli kalmasını isteyen yetkili, yardımların kesilmesinin generaller üzerinde baskı kurmaya yetmeyebileceğini söylerken, “Bu nedenle yönetim, diğer şeylerin yanı sıra, onların onurlu kişisel miraslarıyla duygularına başvurdu” dedi.
Sudan’a ardı ardına gönderilen ABD başkanlık elçilerinin başkanı olarak görev yapan Cameron Hudson, bu yaklaşımı bir hata olarak nitelendirdi.
Hudson şu açıklamayı yaptı:
“Bu generallerin kendilerine anlattıklarına çok fazla inanıyorlar. Bu adamlar, Beşir devrildikten sonra sivil yönetimi kabul ettiklerinden beri bize duymak istediklerimizi söylüyorlar. Dışişleri Bakanlığı’nda çığır açan bir anlaşmanın eşiğinde olduğumuza dair büyük bir güven vardı.”
Generallerle pazarlık ve Hamduk’un hayal kırıklığı
Hudson, Washington’ın darbeden sonra generallerle pazarlık etme isteğinin onları meşrulaştırma etkisi yarattığını dile getirdi.
Cameron Hudson, darbeden önce ABD’nin Hamduk’u yüzüstü bıraktığını ve kısmen sivil yönetimin faydalarını göstermek amacıyla bürokratik ataletin ekonomik yardımın dağıtımını yavaşlattığını dile getirdi.
Bu durum ise Hamduk’u fazlasıyla savunmasız bıraktı.
Darbe, Feltman’a ihanete uğramış gibi hissettirdi. Öyle ki generallerin, Hamduk’u tutuklamadan birkaç saat önce, iktidarı ele geçirmeyeceklerine dair kendisine bizzat güvence verdiklerini savundu.
Ancak ABD onlara yaptırım uygulamış olsa bile bunun pek bir fark yaratacağından emin olmadığını söyleyen Feltman, “İki general, bu savaşı bir varoluş savaşı olarak görüyor. Eğer bir varoluş savaşı içindeyseniz yaptırımlardan rahatsız olabilirsiniz. Ancak bu onların birbirlerinin peşine düşmesini engellemez” dedi.
Darbeden sonraki ilk atılım, Aralık 2022’de BM, Afrika Birliği ve bölgesel bir bloğun Sudan’ı birkaç ay içinde sivil yönetime geçirmek için bir anlaşmaya varmasıyla geldi.
Ancak özellikle de ‘General Hamdan liderliğindeki Hızlı Destek Kuvvetleri’nin düzenli orduya ne kadar çabuk entegre edileceği ve kimin sivil devlet başkanına rapor vereceği’ hususlarında olmak üzere halen çözülmesi gereken çok büyük sorunlar vardı. Bu anlaşmazlıklar arasında köprü kurma işi büyük ölçüde Sudan’daki baskın yabancı güçler olan ABD, İngiltere, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri’ne (BAE) düştü.
Ancak müzakereler ilerledikçe iki general arasındaki uçurum büyüdü. Her iki kamptan askeri takviye Hartum’a girmeye başladı.
Amerikalı ve İngiliz diplomatlar mart ayı sonlarında, generallere aralarındaki en büyük anlaşmazlıkları daha geniş bir şekilde çözmeyi amaçlayan teklifler sundu. Ancak daha ziyade plan, gerginliği tırmandırıyormuş gibi görünüyordu.
Haftalar sonra 12 Nisan’da General Hamdan’ın kuvvetleri, yıllarca süren diplomasinin savaşla sonuçlandığının ilk alenen işareti olarak, Hartum’un 200 mil kuzeyindeki bir hava üssünün kontrolünü ele geçirdi. Üç gün sonra ise çatışmalar patlak verdi.
*Bu makale Şarku’l Avsat tarafından The New York Times’tan çevrildi.
Tarihsel hareketin aşamaları (Araştırmacı Abdurrahman eş-Şukayr tarafından hazırlanan illüstrasyon)
