Emced Ferid et-Tayyib
Sudan'ın başkentindeki Hartum’un Bahri ilçesinin semaları 23 Ocak 2025 Perşembe günü yoğun siyah bulutlarla kaplandı. Bu bulutların kaynağının kentin kuzeyinde bulunan Cili Petrol Rafinerisi olduğu ortaya çıktı. Hızlı Destek Kuvvetleri (HDK) Sudan ordusuyla arasındaki savaşın başlarında rafineriyi ele geçirmiş ve buraya barikat kurmuştu.
Sudan ordusu başkent Hartum’u geri almak ve HDK’dan kurtarmak için istikrarlı bir şekilde ilerlerken rafineride konuşlanan HDK üyelerinin bir kısmı, petrol tesisindeki bazı yakıt tanklarını ateşe vererek etraflarındaki kuşatmayı kırmaya ve rafinerinin çökmesini önlemeye yönelik çabalardan yararlanıp kaçmaya çalıştı.
HDK üyeleri tarafından çıkarılan yangın sadece ham petrol tanklarından birine ulaşırken Sudan ordusu, kaçan HDK üyelerinin bir kısmını yakalamayı başardı. Diğerleri ise savaşın patlak vermesinden ve bölgeyi işgal etmelerinden bu yana rehin olarak tuttukları rafinerideki mühendislerin ve işçilerin yanına sığınmak üzere rafineriye geri döndüler.
Günlük yaklaşık 150 bin varil çeşitli petrol türevlerinin üretildiği rafinerinin yıkılması, çok sayıda can kaybının ve geniş çaplı ve uzun süreli bir çevresel felaketin yanı sıra Sudan'ın altyapısının en önemli sütunlarından birinin ve ülkedeki petrol ve türevlerinin rafine edilmesine yönelik ana ulusal tesisin yok edilmesinin yaratacağı muazzam ekonomik kayba neden olabilirdi.
Günlük yaklaşık 150 bin varil çeşitli petrol türevlerinin üretildiği rafinerinin yıkılması, çok sayıda can kaybına ve geniş çaplı ve uzun süreli bir çevresel felakete neden olabilirdi.
Cili Petrol Rafinerisi’ni yok etme girişimi, HDK'nın Sudan'daki hayati öneme sahip sivil altyapıyı kasıtlı olarak hedef alan terörist yaklaşımına yeni bir boyut kazandırdı. HDK üyeleri, rafineride yaşananlardan önce Sudan'daki savaşı uzatmak için milisleri destekleyen yabancı taraflarca sağlanan gelişmiş insansız hava araçlarını (İHA) kullanarak elektrik ve su sistemleri ile diğer hayati tesislere sistematik saldırılar düzenledi.
HDK’nın sadece ocak ayında gerçekleştirdiği saldırılar ise şunlar:
13 Ocak 2025 - Sudan'ın en büyük hidroelektrik santrali olan Merove Barajı saldırısı: HDK, Sudan'ın elektriğinin yaklaşık yüzde 40'ını üreten ve başkent Hartum'un yaklaşık 350 kilometre kuzeyinde bulunan Merove Barajı ve elektrik santraline İHA’larla saldırdı.
18 Ocak 2025 - eş-Şevak’taki elektrik ve su dönüşüm santrallerine saldırılar: HKD eş zamanlı bir İHA saldırısıyla el-Gadarif eyaletindeki eş-Şevak Elektrik Santrali’ni hedef alarak el-Gadarif, Kassala ve Sennar eyaletlerini tamamen karanlığa gömdü. Gadarif’teki su dönüşüm tesisine de gerçekleştirilen İHA saldırısıyla halkın temiz içme suyuna erişimi ciddi şekilde kısıtlandı.
19 Ocak 2025 – Dongola’daki elektrik santraline saldırı: HDK, İHA’larla ülkenin kuzeyindeki Dongola eyaletinde bulunan elektrik santralini hedef alarak halihazırda sıkıntılı olan bölgedeki elektrik arzını daha da aksattı. Bunun dışında Sudan ordusu, 21 Ocak 2025 tarihinde Beyaz Nil eyaletinde Umm Diveykarat bölgesindeki elektrik santrallerine yönelik İHA saldırılarını başarıyla engellediğini duyurdu.
HDK üyelerinin Sudan’ın kritik öneme sahip altyapısına yönelik bu eş zamanlı saldırıları, sivilleri hedef alan olağan yöntemlerinden sapma olmadığını gösterse de HDK, el-Cezire eyaletinde uğradığı askeri kayıplarla eş zamanlı olarak bu saldırıları sıklaştırdı. Öte yandan Sudan ordusunun başkent Vad Medeni’yi geri alma ve özgürleştirme başarısı ve HDK'nın ele geçirme girişimleri karşısında Kuzey Darfur'un yönetim el Faşir'i elinde tutma kararlılığını sürdürmesi öne çıkıyor. Bu arada HDK’ya yakın siyasi müttefikler, HDK’nın kontrolü altındaki bölgelerde paralel bir hükümet kurma fikri konusunda bölünmüş durumdalar. Bu da HDK üyelerinin sivil altyapıya yönelik bu saldırıları sistematik olarak siyasi baskı aracı olarak kullandığını gösterirken tüm saldırılar doğrudan terörizm ve terör eylemleri sınıflandırmasına ve tanımına giriyor.
“DK üyelerinin Sudan’ın kritik öneme sahip altyapısına yönelik bu eş zamanlı saldırıları, sivilleri hedef alan olağan yöntemlerinden sapma olmadığını gösteriyor.
Terörizmin kavramsal tanımı farklı kültürel, siyasi ve sosyal perspektiflere göre değişebilir. Ancak, ‘terörizm, siyasi hedeflere ulaşmak için gruplar ya da bireyler tarafından kullanılan, muhalifleri ve toplulukları sindiren ve şiddet kullanımı ya da tehdit yoluyla hükümetlere baskı yapan yasa dışı bir araçtır’ olduğu şeklinde kesin bir tanımı söz konusu.
1- Cenevre Sözleşmeleri ve Ek Protokolleri: Cenevre Sözleşmeleri, özellikle de 1’inci Ek Protokolü’nün 54’üncü maddesi, halkın yaşamını sürdürmesi için vazgeçilmez olan mallara yönelik saldırıları yasaklar. Maddede “Bir savaş yöntemi olarak sivilleri aç bırakmak yasaktır. Halkın yaşamını sürdürmesi için vazgeçilmez olan mallara saldırmak, bunları yok etmek, ortadan kaldırmak ya da kullanılamaz hale getirmek yasaktır” ifadeleri yer alıyor.
Elektrik ve su altyapısı halkın yaşamını sürdürmesi için elzemdir. HDK'nın saldırıları bu hükmün açıkça ihlalidir. Sivil altyapının hedef alınması, sivilleri temel ihtiyaçlardan mahrum bırakmayı amaçlayan kasıtlı bir eylem teşkil eder ve bu da uluslararası hukuka göre bir savaş suçudur.
2- Terörist Bombalamalarının Önlenmesine İlişkin Uluslararası Sözleşme (15 Aralık 1997, New York): Bu Sözleşme, halkın kullanımına yönelik altyapının kasıtlı olarak tahrip edilmesini suç sayar. Madde 2, ölüme veya bedensel olarak ciddi yaralanmaya neden olmak ve bir halkı terörize etmek veya hükümeti harekete geçmeye zorlamak amacıyla altyapının yaygın bir şekilde tahrip edilmesi gibi eylemleri kasıtlı olarak işlenmiş olarak tanımlıyor.
Bu anlamda, Sudan'daki elektrik ve su santralleri ile petrol tesislerinin HDK tarafından kasıtlı olarak hedef alınması, bu tanımlama için yeterli kriterleri taşıyor.
3- Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin (BMGK) 1566 (2004 tarihli) ve 1373 (2001 tarihli) sayılı kararları. 1566 sayılı BMGK kararı terörizmi, sivillere yönelik olanlar da dahil olmak üzere, ölüme veya ciddi yaralanmaya neden olmak ya da bir terör durumunu kışkırtmak amacıyla işlenen suç eylemleri olarak tanımlar ve terörle mücadele için uluslararası iş birliğini teşvik eder. 1373 sayılı BMGK kararı ise devletlerin terörizmi önlemesini, bastırmasını, finanse etmesini ve desteklemesini öngörür. HDK milislerinin eylemleri, siyasi ve askeri hedeflere ulaşmak için sivilleri ve kritik altyapıyı hedef alarak bu kararların lafzında ve ruhunda yer alan tanımları karşılar.
Çatışma Konumu ve Olay Verileri Projesi (ACLED) tarafından 2024 yılında yayınlanan Sudan'daki Olayların İzlenmesi Raporu’nda sivillere yönelik şiddet olaylarının yüzde 77'sinin HDK üyeleri tarafından gerçekleştirildiği belgelendi.
ABD, geçtiğimiz yılın sonlarında HDK’nın eylemlerini soykırım suçu olarak sınıflandırdı. Bu durum, Sudan'daki durumla ilgilenirken kendisine doğrudan yasal ve siyasi yükümlülükler getirerek ABD ve diğer bazı bölgesel ve uluslararası tarafların tuzağına düştüğü resmi eşitlik ve gerçek dışı tarafsızlığın ötesine geçti. Eğer insanları terörize eden ve soykırım yapan bir taraf varsa, dünyanın ilan edilmiş yükümlülükleri bunu sürdürmesi için ona siyasi ve diplomatik gerekçeler vermeyi değil, ona karşı durmayı ve suçlarını ve ihlallerini durdurmaya çalışmayı öngörüyor.
Şarku'l Avsat'ın Independent Arabia'dan akatardığı analize göre HDK üyelerinin şu anda yaptıkları, Boko Haram'ın Nijerya'nın kuzeyinde elektrik santrallerini ve su dağıtım şebekelerini hedef aldığı eylemlere benziyor. 2015 yılında Borno eyaletindeki bir elektrik santraline saldıran örgüt binlerce evi elektriksiz bırakmış, sağlık ve eğitim hizmetlerini aksatmıştı. 2017 yılındaki bir başka olayda ise Yobe eyaletinde su dağıtım hatlarını havaya uçurarak büyük çaplı bir susuzluk krizine yol açtı.
Herhangi bir meselenin ele alınması için öncelikle o meselenin doğru bir şekilde tanımlanması ve Sudan halkının güvenliği ve istikrarı pahasına ondan faydalanmayı amaçlayan siyasi ve bencil çıkarların yarattığı kirliliğin ortadan kaldırılması gerekir. HDK'nın ‘gözdağı verme, sabotaj ve suç işlemeyi siyasi araç olarak benimseyen terörist faaliyetler’ gibi eylemlerini ve suçlarını oldukları gibi tanımlamak bunları nasıl durduracağımızı düşünmek için bir başlangıç noktası olacaktır. Ateşin etrafında dans etmeye ve gerçekleri inkâr etmeye devam etmek, Sudan'daki savaşı durdurma çabalarının daha da başarısızlığa uğramasına neden olur.
