Rafet Bilhayr
Amerika Birleşik Devletleri, bilhassa ABD Başkanı Donald Trump'ın iktidara dönüşünden sonra, Arap ve Afrika işleri konusunda kıdemli danışmanı Massad Boulos aracılığıyla Libya'daki istikrarı destekleme planının devamı olarak, çeşitli kanallar vasıtasıyla Libyalı taraflar arasındaki arabuluculuk çabalarını desteklemeye devam ediyor.
Bu çabalar, son zamanlarda ABD Afrika Komutanlığı'nın (AFRICOM), on yıldan uzun bir sürenin ardından ilk kez hem doğu hem de batı Libya'dan güçlerin katılımıyla Libya'nın Sirte şehrinde “Flintlock-2026” askeri tatbikatını düzenlemesiyle somutlaştı. Libya Ulusal Birlik Hükümeti Savunma Bakan Vekili Abdusselam ez-Zubi, Batı Libya'yı temsil ederken, Libya Ulusal Ordusu Komutan Yardımcısı Mareşal Saddam Hafter ise Doğu Libya'yı temsil etti ve bu tatbikat kapsamında Libyalı güçler birleşti.
Kuzey ve Batı Afrika, ABD ve Avrupa'dan askeri personel, iş birliğini artırmak, ortak operasyonları geliştirmek ve bölgesel istikrarı destekleyen kalıcı ilişkiler kurmak amacıyla tatbikata katıldı.
AFRICOM’un yaptığı açıklamaya göre İtalyan özel kuvvetlerinin de katıldığı Sirte'deki eğitim, terörle mücadele yeteneklerini güçlendirmeye ve bölgesel güvenlik koordinasyonunu iyileştirmek için çok uluslu bir ortak operasyon merkezini yönetmeye odaklandı.
Bu hamleyle ABD, Libya askeri güçlerini birleştirmeyi ve bölünmüşlüğü sona erdirmeyi, böylece ülkedeki yabancı güçlerin ve paralı askerlerin etkisini sınırlamayı amaçlıyor. Bu çaba aynı zamanda Doğu ve Güney Libya'daki Rus Wagner güçlerini sınırlamayı da hedefliyor.
Bu askeri yakınlaşma, Libya Ulusal Ordu Komutanı Mareşal Halife Hafter ve oğulları ile Libya Ulusal Birlik Hükümeti Başkanı Abdulhamid Dibeybe ve Ulusal Güvenlik Danışmanı İbrahim Dibeybe, Türk kuvvetleri ile Suriyeli savaşçıların bulunduğu batı Libya'daki müttefikleri arasında yeni bir güç paylaşımı düzenlemesi yoluyla çeşitli Libyalı siyasi güçleri bir araya getirme çabasının bir parçasıdır.
ABD Başkanı Donald Trump'ın Ocak 2025'te göreve dönmesiyle, Afrika ve Arap işlerinden sorumlu kıdemli danışmanı Massad Boulos, Libyalı rakipleri bir araya getirmeyi başardı. Bu çabalarını, ABD'nin doğu ve batı Libya'daki iki hükümeti birleştirme çabalarının devamı olarak, Libya Ulusal Birlik Hükümeti başkanının Ulusal Güvenlik Danışmanı olan kuzeni İbrahim Dibeybe ve doğu Libya Ulusal Ordu Komutan Yardımcısı Mareşal Saddam Hafter arasında birden fazla görüşme ayarlayarak taçlandırdı.
Bu askeri yakınlaşma hamlesi, 2019'da Libya'nın başkenti Trablus'u zorla ele geçirmeye yönelik başarısız girişimi sebebiyle Mareşal Halife Hafter ve güçlerine halen düşmanlık duyan batı Libya'daki bazı siyasi ve askeri güçler ile ülkenin batısındaki çoğu askeri güç tarafından reddedildi. Misrata Askeri Konseyi, bu adımın seçim süreçlerini ve anayasayı hiçe sayan şüpheli bir anlaşma bağlamında atıldığını belirterek, kendisini reddettiğini açıkladı. Konsey, anayasa referandumu ve yabancı güçlerin iradesini değil, Libya halkının iradesini temsil eden bir hükümet konusunda yeni parlamento seçimleri düzenlenmesini talep etmek için barışçıl gösteriler yapılması çağrısında bulundu.
Bu askeri tatbikatın ardından, Libya Başkanlık Konseyi Başkanı Muhammed el-Menfi, çeşitli askeri liderlerle hem ülke içinde hem de dışında askeri projeleri ve eğitim tatbikatlarını yönetmek için sıkı düzenlemelerin uygulanmasını görüştü. Başkanlık Konseyi'nin kararları dışında herhangi bir eylemi önlemek amacıyla, yerleşik yasal ve askeri prosedürlere uyulmasının gerekliliğini vurguladı.
Bu ABD-Libya askeri iş birliği emsalsiz değil. AFRICOM daha önce de DEAŞ'a karşı mücadelesinde eski Ulusal Birlik Hükümeti'ni desteklemişti
Menfi kendi açısından, ABD'nin himayesinde Dibeybe ve Hafter arasında siyasi bir anlaşmaya aracılık etme girişimleri kapsamında konumunu kaybetmekten korkuyor. Zira çeşitli kaynaklar, önerilen anlaşma formülünün, Mareşal Halife Hafter'in oğullarından birinin Başkanlık Konseyi başkanlığını üstlenmesini, Dibeybe'nin ise Başbakanlık görevinde kalmasını içerdiğini bildirdi. Bakanlıklar ise daha sonra iki taraf arasında dağıtılacak. Menfi'nin bu anlaşmaya karşı koyma çabalarını hızlandıran da bu bilgilerdir.
Birleşmiş Milletler Libya Destek Misyonu (UNSMIL), ülkenin hem doğusundaki hem de batısındaki güvenlik kurumlarından temsilcilerin Flintlock tatbikatlarına katılımını memnuniyetle karşıladı.
Libya'daki askeri ve güvenlik kurumlarının birleştirilmesi çabalarına desteğini yineleyerek, bunu devlet inşasında temel bir adım olarak değerlendirdi.
Bu ortak tatbikat, Batı Libya'da son yıllarda bir dizi çatışma ve suikast dalgasının ardından geldi. Söz konusu olaylarda birçok askeri, güvenlik ve siyasi lider hayatını kaybetti. İstikrarı Destekleme Birimi Eski Başkanı Abdulgani el-Kikli suikastı, Genelkurmay Başkanı General Muhammed el-Haddad ile diğer bazı askeri komutanları taşıyan uçağın Libya'nın batısında düşmesi de bu olaylar arasında yer alıyor. Ayrıca, eski rejimin siyasi yüzü Seyful İslam Kaddafi de suikasta kurban gitti. Kaddafi, gelecekteki seçimler veya siyasi süreçler için önemli bir tehdit oluşturuyordu.
Bu ABD-Libya askeri iş birliği emsalsiz değil. AFRICOM, 2016 yılında da Libya'da DEAŞ’a karşı mücadelesinde önceki Ulusal Birlik Hükümeti'ni desteklemişti. ABD kuvvetleri, DEAŞ mevzilerine karşı yüzlerce hava saldırısı düzenlemiş ve Libya güçlerine lojistik ve operasyonel destek sağlayarak, mevcut askeri tatbikatın yapıldığı Sirte şehrinde örgütün yenilgiye uğratılmasına katkıda bulunmuştu.
Libya, 2014'ten beri, Libya Temsilciler Meclisi'nin seçilmesi ve eski Genel Ulusal Kongre'nin meclisin yetkisini tanımayı reddetmesinin ardından siyasi bölünme yaşıyor
Libya'daki mevcut ABD varlığı, yabancı güçlerin ve paralı askerlerin varlığını ve bu yabancı varlığın hem ülke içinde hem de bölgesel olarak olumsuz etkisini sınırlamayı amaçlıyor. Nitekim Libya'nın batısında Türk ve İtalyan kuvvetleri, ülkenin doğusunda ve güneyinde ise Rus Wagner Grubu kuvvetleri konuşlanmış bulunuyor.
Massad Boulos, ekonomik istikrarı desteklemek ve kalkınma ödeneklerinin bütçe içinde adil bir şekilde dağıtılmasını sağlamak amacıyla gösterdiği yoğun çabanın devamı olarak, Libyalı tarafları 13 yıldan fazla bir süre sonra ilk kez birleşik bir ulusal bütçeyi onaylamaya ikna etmeyi başardı.
Eski Başkan Joe Biden döneminde ABD, 10 yıllık stratejik planın bir parçası olarak Libya'yı desteklemeyi ve istikrarsızlık döngüsünü kırmayı amaçlayan için bir yasa çıkarmıştı. Bu plan, Libya'nın geniş katılım ve Libya toplumunun kabulüyle demokratik olarak seçilmiş, istikrarlı ve birleşik bir siyasi sisteme geçiş sürecinde ilerlemesine yardımcı olmayı amaçlıyordu. Ayrıca, istikrarı koruyabilen ve bölgesel güvenlik hedeflerine katkıda bulunabilen, meşru güç kullanımında tekel sahibi, sivil kontrol altında birleşik bir askeri ve güvenlik aygıtı kurmayı da hedefliyordu.
Libya'daki siyasi ve güvenlik durumu, Ekim 2011'de Libya Devlet eski Başkanı Muammer Kaddafi rejiminin devrilmesinden bu yana istikrarsız. Şarku’l Avsat’ın al Majalla’dan aktardığı analize göre ülkeyi kalıcı bir istikrara kavuşturmak, tüm Libyalı taraflardan tavizler gerektiren önemli bir bilgelik ve denge gerektiriyor.
Aynı zamanda uluslararası toplumun da birleşik, demokratik ve müreffeh bir Libya'nın, 2014'ten beri siyasi bölünme içinde olan ülke için diğer tüm senaryolardan çok daha faydalı olacağını anlaması gerekiyor. Bu bölünme, Libya Temsilciler Meclisi seçimlerinin ardından ve eski Genel Ulusal Kongre'nin meclisin yetkisini tanımayı reddetmesinden sonra ortaya çıktı.
Libya'da iki hükümet iktidar için rekabet ediyor; birincisi, Batıdaki başkent Trablus'ta bulunan ve Abdulhamid Dibeybe liderliğinde uluslararası alanda tanınmış Ulusal Birlik Hükümeti’dir. Genel Ulusal Kongre'nin halefi olarak kurulan Başkanlık Konseyi ve Yüksek Devlet Konseyi tarafından desteklenmektedir. İkincisi ise Libya'da Temsilciler Meclisi tarafından atanan ve merkezi Libya'nın doğusundaki en büyük şehir olan Bingazi'de bulunan, Usame Hammad başkanlığındaki hükümettir. Burada Mareşal Halife Hafter liderliğindeki Libya Ulusal Ordusu güçleri ülkenin doğusunu ve güneyini kontrol etmektedir.
*Bu analiz Şarku’l Avsat tarafındanLondra merkezli al Majalla dergisinden çevrilmiştir.
