Sami İmare
Rusya'nın Ukrayna'daki askeri operasyonu başlatmasının ikinci yıldönümü olan 24 Şubat 2022'ye yaklaşırken, Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy, Ukrayna Silahlı Kuvvetleri Başkomutanı Valeriy Zalujni'yi görevden alma niyetini ilk kez net bir biçimde açıkladı. İtalyan Rai 1 televizyon kanalına konuşan Zelenskiy, bir süredir ‘sadece orduyla sınırlı kalmayıp devletin liderliğini de kapsayacak’ değişiklikler yapmayı düşündüğünü söyledi.
Görevden alma nedenleri
Rusya'nın Ukrayna'ya yönelik askeri operasyonunun başlamasından bu yana ordu ile hükümet arasındaki gerilim dayanılmaz boyutlara ulaştı. Bu, Zalujni'nin geçen yılın kasım ayında İngiliz The Economist dergisine yaptığı ve askeri cephedeki durumun ‘çıkmaza ulaştığını’ itiraf ettiği konuşmasıyla doruğa ulaştı. Ukraynalı yetkililer, çatışmaların yavaş yavaş sürekli bir siper savaşına dönüşmesi ve bunun Zelenskiy'nin temkinli hareket etmesine neden olması gerekçesiyle Zelenskiy'nin Zalujni ile ilgili hayal kırıklığının geçen yıl daha da derinleştiğini söyledi.
Zalujni'nin askerler ve subaylar arasında saygı duyulan bir isim olduğu göz önüne alındığında, Rusya'nın neredeyse tüm doğu cephesi boyunca devam eden taarruzu karşısında ordu komutanını değiştirmenin bazı riskler taşıdığını söyleyenler var. Onun görevden alınması, Rusya ile silahlı çatışmanın başlamasından bu yana askeri liderlikte meydana gelen en önemli değişiklik olacak.
Rusya Bilimler Akademisi Güvenlik Araştırmaları Merkezi'nde araştırmacı olan Konstantin Blokhin, Lenta.ru internet sitesine verdiği röportajda, “Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy'nin, Ukrayna Silahlı Kuvvetleri Başkomutanı Valeriy Zalujni'nin siyasi kişiliğini bir tehdit olarak gördüğünü” söyledi. Zalujni'nin The Economist'e konuşması ve bu yılın mart ayında yapılması planlanan Ukrayna başkanlık seçimlerinde Ukrayna Devlet Başkanı Zelenskiy'nin ana rakibi olarak ortaya çıkmasına değinen Blokhin, Zelenskiy’nin daha çekici ve popüler bir rakipten hızla kurtulma arzusuna benzer bir şeye dikkat çekti. Zira Zalujni’nin siyasi karizması, Zelenskiy’nin siyasi geleceği için bir tehdit oluşturabilir.
Gözlemcilerin tartıştığı diğer nedenler arasında, Ukrayna ordusunun yeteneklerine ilişkin farklı tahminlerin yanı sıra, Ukrayna'nın kaybettiği topraklarla ilgili olarak Zelenskiy ile Zalujni arasında bir ‘çatışmanın’ patlak vermesine ilişkin bildirilenler yer alıyor. Bunların başında Zalujni'nin “büyük bir yanılsama” olarak nitelendirdiği ‘1991 sınırlarına dönüş hayalini’ gerçekleştirmek için gerekli askeri yeteneklere sahip olmak geliyor. Ayrıca Zalujni, ‘askeri seferberlik’ sürecinin büyük zorluklarla ilerlediği göz önüne alındığında, Zelenskiy'nin gerçekçi bulmadığı yarım milyona yakın askeri harekete geçirme ihtiyacını duyurdu.
Zalujni, askeri meselelerdeki eğilimler hakkındaki düşüncelerini ve Ukrayna'nın Rusya ile çatışmada zaferine giden yolu belirleme girişimini açıkladı. Zalujni, bu konuyla ilgili olarak şunları söyledi:
Sadece Kiev artık müttefiklerinden aldığı askeri ve maddi desteğe güvenemediği için değil, aynı zamanda sert uluslararası yaptırımlara rağmen Rus askeri-endüstriyel kompleksinin üretimini engellemediği için durum çok daha karmaşık hale geldi.
Zalujni, insansız hava araçlarının (İHA) önemini vurguladı. Bunların “çatışmanın gidişatını değiştirdiğini ve düşmanın ekonomik yeteneklerini baltaladığını” belirtti. Düşüncelerini bir tür manifestoya dönüştüren Zalujni, Ukrayna ordusunu savaşın bir sonraki aşamasına hazırlamak için ‘organizasyonel değişiklikler ve yeniden teçhizat dahil’ beş aylık bir plan ortaya koydu. Düşmanlarının insan gücündeki üstünlüğü hakkında daha fazla ayrıntıya giren Zalujni, Ukraynalı yetkililerin ‘silahlı kuvvetlerin donatılması sorunlarını, popüler olmayan önlemlere başvurmadan çözemediğinden’ şikayet etti.
Olası alternatifler
Blokhin, bu tür değişiklikler nedeniyle Kiev ve Washington arasında siyasi çatışmaların patlak verme olasılığını yorumladı. Blokhin, bunun gerçekleşmeyeceğini, çünkü belirli kişilerden bağımsız olarak her durumda Ukrayna'nın başında ABD yanlısı bir figür olacağını söyledi. Bu figürlerin, Askeri İstihbarat Dairesi Başkanı Kirill Budanov gibi isimlerin Zalujni'ye alternatif olarak ortaya çıktığı bir dönemde, Zelenskiy'nin yakın çevresine bağlı diğer isimlerden de oluşabileceğini söyledi.
Independent Arabia, bu konuda Moskova'dan geçtiği bir önceki haberinde, bazı kamuoyu yoklaması kuruluşlarının Zalujni'nin popülaritesinin arttığı ve Ukrayna toplumunda geniş kapsamlı bir desteğe sahip olduğu yönündeki gözlemlerine atıfta bulundu. Diğer yandan Zelenskiy’nin görevden alınma ihtimaline ilişkin haberler, bazı muhaliflerinin eleştirilerine bile yol açtı. Bunlar arasında selefi, eski Devlet Başkanı Petro Poroşenko da var. Poroşenko, Zelenskiy’nin görevden alınmasının böyle kritik bir anda ulusal birliğe zarar vereceği ve Zelenskiy'nin karşı karşıya olduğu riskleri arttıracağı uyarısında bulundu. Poroşenko buna ek olarak, seferberlik güçlerinin tükenmiş olması nedeniyle Rusya'nın gerçekleştirdiği atılıma karşı seferberliğin yetersiz kalacağını da ifade etti. Gözlemciler hem yurtiçinde hem de yurtdışında gerçekleşen Rusya atılımları çerçevesinde belki de bu atılımın son olacağı tahmininde bulundu.
Budanov ve Kara Kuvvetleri Komutanı General Alexander Sersky gibi isimler, Zalujni’den boşalacak koltuk için konuşuluyor. Zelenskiy, her ne kadar değişim ve askeri kabiliyetlerin arttırılması arzusunu dile getirmiş olsa da henüz kararını açıklamadı. Bazı gözlemciler Budanov’un kendisini bu tür bir liderlik pozisyonunda denemediğini ve hevesli olmadığını söyledi.
Sersky, pek çok gözlemcinin tahminlerine göre gerekli deneyime sahip, ancak olaylara yaklaşımı yeni döneme göre değil, Sovyet dönemine göre şekilleniyor. Ayrıca herkes tarafından kabul görmüş güvenilir bir kişiliği de yok. Sersky, özellikle Artyomovsk (Bahmut) Savaşı'ndan sonra var olan güveni de kaybetti. Zira bu savaş sırasında bile bile çok sayıda asker kaybetti. Ayrıca Sersky’nin NATO ülkelerindeki meslektaşlarıyla ilişkileri çok da iyi değil. Meslektaşları, Zalujni’yi daha iyi tanıyor.
Dolayısıyla durum daha fazla çaba, azim ve mümkün olan en kısa sürede yapılacak iyi seçimler gerektiriyor. Zira destekçilerinin birçoğunun tahminlerine göre, Zelenskiy, cephede arzu edilen atılımı gerçekleştirmek için güvendiği bir ordu komutanına daha fazla ihtiyaç duyuyor.
Tahminler, önümüzdeki birkaç ayın çok zor geçeceğini gösteriyor. Öyle ki Rus saldırısına karşı savunma yapmak ve Ukrayna Silahlı Kuvvetleri’ni kritik durumlar için hazırlamak gerekiyor. Başkomutan değişikliğinin büyük stratejik değişikliklere yol açması da pek olası değil. Belki de Ukrayna yönetimi, Zalujni'nin The Economist dergisi sayfalarındaki son makalesinde çizdiği yolu izleyebilir. Zalujni'nin durumun çıkmaza girdiği yönündeki değerlendirmesinde işaret ettiği gibi asıl görev, seferberlikle ilgili erken kararlar almak, bunları pratikte uygulamak ve sivil liderlik ile askeri liderliğin birlik içinde olduğunu göstermektir.
Zalujni Ukrayna'nın İngiltere büyükelçisi mi oluyor?
Zalujni'nin görevden alınması konusunda dikkat çeken husus, Ukrayna siyasi sokağında Kiev yönetiminin, Zelenskiy'nin Ukrayna Silahlı Kuvvetleri Başkomutanı'nı görevden alma niyetiyle ilgili haberleri yalanlamak için acele ettiği yönünde söylenenler oldu. Ukrayna Savunma Bakanlığı, ‘söylenti’ olarak nitelendirdiği bu haberi yalanladı. Ancak Zalujni'nin görevinden istifa edip Ukrayna'nın İngiltere Büyükelçiliği görevini üstlenmeyi kabul ettiği yönünde haberler çıktı. İktidardaki Halkın Hizmetkarı Partisi’nin Ukrayna Parlamentosu üyesi Yevgeniy Shevchenko, Ukrayna Küresel Stratejiler Enstitüsü Direktörü Vadim Karasev ile yaptığı görüşmede, “Zalujni, Ukrayna'nın İngiltere Büyükelçiliği görevini üstlenmeyi kabul etti” dedi. Rus TASS haber ajansının aktardığına göre, Shevchenko şu ifadeleri kullandı:
Elimdeki bilgiye göre Zalujni’nin İngiltere Büyükelçisi görevini kabul ettiğini söylemek istiyorum. Büyük bir olasılıkla oraya gidecek ve biz, büyükelçi olarak gönderilen kişilerin siyasi emekli olduğunu ve şimdiye kadar hiç kimsenin geri dönmediğini biliyoruz. Ukrayna'da böyle bir gelenek var. Bu nedenle burada Zalujni’nin taraftarlarını hayal kırıklığına uğratacağım
Bölünme tahminleri
Zalujni, henüz bu haberi doğrulayacak veya yalanlayacak bir açıklama yapmadı. İngiliz dergisi The Economist'e göre, bundan önce kendisinin bazen Ukrayna Ulusal Güvenlik ve Savunma Konseyi Sekreteri olarak atanacağı, bazen de Ukrayna hükümetinin danışmanı olarak atanacağı yönünde söylentiler yayılmıştı. İngiliz Financial Times gazetesine göre, Zelenskiy'nin son toplantılarında Zalujni'ye sunduğu teklif buydu. Shevchenko ayrıca şunu belirtti:
Zalujni, istifası veya görevden alınmasının ardından Ukrayna'nın Birleşik Krallık Büyükelçisi pozisyonunu reddederse, siyasi alanda başarılı olmak için büyük bir fırsata sahip olacak, büyükelçilik pozisyonunu kabul etmek ise onun siyasi kariyerinin çöküşü anlamına gelecektir.
Ukrayna Parlamentosu, bu bağlamdaki ihtimaller konusunda uyarıda bulundu. İhtimallerden biri bu tür hareketlerin Ukrayna toplumunun bölünmesine yol açabileceğidir. Kiev Belediye Başkanı Vitali Klitschko siyasi komplolara ve iç çekişmelere son verilmesi çağrısında bulundu. Dünya boks şampiyonu olarak sportif zaferler kazandığı yıllarda Almanya’da yaşadığı için Almanya ile yakın bağları olan Klitschko, emekliliğinden önce Meydan Hareketi ve Turuncu Devrim’in üçüncü dalgası ile siyasete yöneldi. Ukrayna Parlamentosu Ulusal Güvenlik, Savunma ve İstihbarat Komitesi Sekreteri Albay Roman Kostenko da Klitschko gibi bu sonuca vardı. Kostenko, Zelenskiy'nin Ukrayna Silahlı Kuvvetleri Başkomutanı Zalujni’yi görevden almasının toplumda bölünmeye yol açabileceğini söyledi.
