Libya’daki iki hükümet kararlar çıkarma konusunda yarışırken, seçim süreci için hiçbir adım atılmıyorhttps://turkish.aawsat.com/arap-d%C3%BCnyasi/4803766-libya%E2%80%99daki-iki-h%C3%BCk%C3%BCmet-kararlar-%C3%A7%C4%B1karma-konusunda-yar%C4%B1%C5%9F%C4%B1rken-se%C3%A7im-s%C3%BCreci-i%C3%A7in
Libya’daki iki hükümet kararlar çıkarma konusunda yarışırken, seçim süreci için hiçbir adım atılmıyor
UBH Başbakanı Dibeybe’nin Ulusal Petrol Şirketi (NOC) başkanıyla görüşmesinden (UBH)
Libya’da birbiriyle rekabet eden iki ayrı hükümet, farklı kararlar yayınlayarak ve açıklamalar yaparak siyaset sahnesinde ağırlıklarını artırmaya çalışıyor. Libyalı siyasetçiler ise bu durumu ertelenen seçimlerin yapılmasına yönelik herhangi ciddi bir adım atmadan iktidarda kalma çabası olarak değerlendirdi.
Libyalı Milletvekili Ammar el-Ablak, iki hükümet arasında ‘vatandaşların lehine olmaktan ziyade, kendi politikaları lehine kararlar alındığını ve açıklamalar yapıldığını, yoğun rekabetin onların ve müttefiklerinin iktidardaki konumlarını koruma çabasından ibaret olduğunu söyledi. Şarku’l Avsat’a konuşan Milletvekili Ablak, devletin yönetiminde siyasi ve mali bir başarısızlık olduğunu, kimsenin devleti tehdit eden risklerin farkında olmadığını ve yolsuzluk vakalarının giderek arttığını vurguladı.
Libya'da Mart 2022’den bu yana iki hükümet iktidar mücadelesi veriyor. Bu hükümetlerden biri, başkent Trablus merkezli, Abdulhamid ed-Dibeybe’nin başbakanı olduğu geçici Ulusal Birlikte Hükümeti (UBH). Diğeri ise Usame Hammad’ın başbakanı olduğu ve Temsilciler Meclisi (TM) tarafından desteklenen, merkezi Libya'nın doğusunda bulunan paralel İstikrar Hükümeti.
Paralel İstikrar Hükümeti Başbakanı Usame Hammad (İstikrar Hükümeti)
Her iki hükümet de ülkenin meşru hükümeti olduğunu iddia ederken, başta denetim olmak üzere ülkenin yürütme otoritesi ile bu otoriteye bağlı kurumların birleştirilmesini gerektiren temel sorunlara bazı geçici çözümlere bel bağlıyor. Her iki hükümetin aldığı kararlar, seçimlerin yapılacağı tarih açıklanmadan daha fazla zamana ihtiyaç duyarken, seçim tarihini açıklamak ise onların değil, TM ve Devlet Yüksek Konseyi’nin (DYK) yetkisi dahilinde.
UBH Başbakanı Dibeybe, çeşitli tarafların karşı çıkmasına rağmen, nihayet Hamada petrol sahasının geliştirilmesine yönelik çalışmaların sürdürülmesinin gerekli olduğuna yönelik teknik ve hukuki gözlemlerin ele alınmasını vurguladı ve gerekli talimatları verdi. Bu konuyu değerlendiren Milletvekili Ablak, iki hükümet arasında zaman zaman öne çıkan ikincil meselelerle ilgili çekişmeler ve sekteye uğrayan siyasi süreç meselesinin unutulması nedeniyle Libyalıların dikkatinin dağılmasına karşı uyardı.
Akaryakıt kaçakçılığıyla mücadele etme bahanesiyle akaryakıt sübvansiyonlarını kaldırma kararı alan Dibeybe, halkın çeşitli kesimlerinin verdiği tepkinin ardından geri çekti. İstikrar Hükümeti Başbakanı Hammad da hiç vakit kaybetmeden kararın yansımaları konusunda uyarmış, kararla ilgili bir kamuoyu yoklaması yapılması çağrısında bulunmuştu. İstikrar Hükümeti tarafından yapılan açıklamada, bu tür kararların sonuçları, boyutları ve olası zararları incelenmeden hiç kimse tarafından bu kadar hızlı bir şekilde alınamayacağı vurgulandı.
Her iki hükümet de koltuklara sıkı sıkıya tutunuyor
Libyalı Milletvekili Halife ed-Dağari, yakında ne iki hükümetin de istifa edeceğini ne de seçimler için ciddi hazırlık yapılacağını düşünüyor. Dağari, buna karşın kendilerinin ve çatışmanın ana taraflarından müttefiklerinin mevcut konumlarına sadık kaldıklarının altını çizdi. Birleşmiş Milletler Libya Özel Temsilcisi Abdullah Bathiliy’nin siyasi bir çözüme ulaşmak için Libyalı tarafları bir müzakere masası etrafında toplamak için başlattığı inisiyatife dikkat çeken Dağari, şartların tüm taraflarca belirlediğini söyledi.
Şarku’l Avsat’a konuşan Dağari, sözlerini şöyle sürdürdü:
Petrol ihraç ediliyor ve gelirleri ise maaşlar, destek, yeniden yapılanma ya da diğer harcama yapılan kalemler de dahil, genel bütçeye dağıtılıyor. Her hükümet de bunlardan pay alıyor. Haliyle hiçbiri iktidardan ayrılmayacak.
TM ile Merkez Bankası, Daniel Kasırgası'ndan etkilenen şehirlerin yeniden inşası için yapılacak harcama konusunda anlaştı (TM)
Dağari, TM ve Merkez Bankası'nın kısa bir süre önce Daniel Kasırgası'ndan etkilenen şehirlerin yeniden inşası için 3 yıllık bir süre zarfında kademeli olarak yapılacak harcama konusunda anlaşmaya vardıklarını söyledi. Her iki hükümetin liderlerinin, kendi nüfuz bölgelerinde yaşayan vatandaşların bu hükümetler tarafından alınan ve genel olarak seçimlere hazırlanmakla ilgili olmayıp, belirli bir tarafın taleplerinin karşılanması, bazı gıda maddelerinin tedariğinin desteklenmesi ya da küçük hibelerin sağlanması ile sınırlı olan kararlara dikkat çeken Dağari, yapılan çalışmalardan memnun olup olmadıklarını öğrenmek isteyip istemediklerini merak ettiğini dile getirdi.
Dağari, TM ve DYK başkanlıklarının ve üyelerinin çoğunluğunun, gerek seçim yasaları üzerinde fikir birliğine vararak gerekse anayasa taslağı hazırlayarak’ ülkedeki bölünmeyi ele almaya ve siyasi süreçte ilerlemeye yönelik çağrıları görmezden gelmeye devam etmelerini eleştirdi.
İstikrar Hükümeti’nin Yerel Yönetim Bakanlığı, geçtiğimiz günlerde Derne şehrini vuran Daniel Kasırgası nedeniyle evleri hasar gören 400 aileye tazminat belgelerini dağıttı. Öte yandan UBH’nin medya platformu, son günlerde Başbakan Dibeybe’nin gençlere ve ihtiyaç sahibi ailelere konut sağlama girişimi kapsamında başkent Trablus’un güneyindeki Suvani Bin Adem bölgesinde nakit kredi için aday listelerini açıkladığı aktarıldı.
Libyalı siyasi aktivist Ahmed et-Tevati, yaptığı değerlendirmede şunları söyledi:
İki hükümetin de geçtiğimiz yılın başlarında bir şekilde seçim düzenlemeye hazır olduklarını açıklamaları, aralarındaki rekabetin ciddiyeti konusunda şüphe yaratma girişiminden başka bir şey değildi. Bathiliy’nin inisiyatifinin engellenmesiyle birlikte seçimlerle ilgili açıklamalar da azaldı.
Tevati, Şarku'l Avsat'a yaptığı açıklamada, bir şehrin içinde bulunduğu koşulların düzeltilmesi, belirli bir kesimin maaşlarının iyileştirilmesi ya da bir okul veya köprü inşa edilmesi gibi her iki hükümetin de yaptığı hizmetlerin Libyalılara asıl hayalleri olan seçimleri unutturmayacağını söyledi.
Libyalıların her iki hükümetin de vaatlerinden yüz çevirdiklerini ve kararlarının gerekçeleri konusunda şüphe duyduklarını belirten Tevati, İstikrar Hükümeti Başbakanı Hammad'ın, Libya Ulusal Ordusu (LUO) lideri Mareşal Halife Hafter'in oğlu Belkasım'ı Derne ve kasırga felaketinden etkilenen diğer şehirler ve bölgeler için İcra Direktörü olarak atama kararı sonrası başlayan tartışmalara dikkati çekti.
Tüm taraflara halkın gösterdiği sabra daha fazla güvenmemeleri tavsiyesinde bulunan Tevati, özellikle mali ve düzenleyici kurumların raporlarının, geçtiğimiz yıl ülkenin yasama ve yürütme organlarına yapılan toplam harcamalardaki artışa ilişkin ortaya çıkardığı sonuçların gerilimi tırmandığını hatırlattı. Tevati, UBH’nin Maliye Bakanlığı tarafından yayınlanan Aydınlatma ve Şeffaflık Raporu'na göre, toplam harcamaların 3 milyar 855 milyon dinar (Libya’da 1 dolar 4,81 dinar) olarak gerçekleştiğini de sözlerine ekledi.
Yemen ordusu, cephelerde yeni kazanımlar elde ettiğini ve 875 operasyon gerçekleştirdiğini açıkladıhttps://turkish.aawsat.com/arap-d%C3%BCnyasi/5339118-yemen-ordusu-cephelerde-yeni-kazan%C4%B1mlar-elde-etti%C4%9Fini-ve-875-operasyon
Yemen ordusu, cephelerde yeni kazanımlar elde ettiğini ve 875 operasyon gerçekleştirdiğini açıkladı
Lahic’te “Devler Tugayları”, Husilere ait bir silahı imha etti. (Askerî medya)
Yemen’de son saatlerde birden fazla cephede eş zamanlı askerî gerilim yaşandı. Ülkenin güneybatısındaki Lahic ve Taiz vilayetlerinden kuzeydeki Marib ve Cevf’e kadar uzanan çatışmalar, Husilerin Suudi Arabistan’ın başkenti Riyad ile Doğu ve Güney bölgelerini hedef alan füze ve İHA saldırılarıyla eş zamanlı olarak gerçeleşti. Yemen hükümet güçlerinin askerî operasyonlarını sürdürdüğü süreçte yaşanan gelişmeler, çatışmaların kapsamının genişlediğini gösteriyor.
Yemenli askerî kaynaklar Şarku’l Avsat’a, Yemen savaş uçaklarının Lahic vilayetinin kuzeyindeki Mukatera ilçesinde Husilere bağlı üst düzey saha komutanlarının toplantısını hedef alan hassas bir hava saldırısı düzenlediğini bildirdi. Saldırının, bölgedeki hareketliliğin izlenmesi ve toplantının konumuna ilişkin istihbarat bilgilerinin elde edilmesinin ardından gerçekleştirildiği belirtildi.
Saldırıda meydana gelen can kaybı ve yaralanmalara ilişkin kesin veriler ile hedef alınan noktada bulunan komutanların kimlikleri henüz netlik kazanmadı.
Söz konusu saldırı, Lahic cephelerinde, özellikle Mukatera, Mudâribe ve Tur el-Baha ilçeleri çevresinde askerî operasyonların yoğunlaştığı bir dönemde gerçekleşti. Bu bölgelerde son günlerde karşılıklı saldırılar ve çatışmalar yaşanırken, Husilerin Lahic ile Taiz vilayetlerini birbirine bağlayan stratejik mevzilere ve ikmal yollarına ilerleme girişimlerinde bulunduğu bildirildi.
Taiz’de Husilere karşı makineli tüfek kullanan Yemen ordusundan bir asker. (AFP)
Yemen hükümet güçleri daha önce Mudâribe cephesindeki stratejik mevzileri, Husilerle yaşanan şiddetli çatışmaların ardından geri aldıklarını açıklamıştı. Çatışmalar sırasında Husilerin askerî mevzilere yoğun saldırılar düzenlediği, ancak hükümet güçlerinin bu saldırıları püskürterek militanları geri çekilmeye zorladığı belirtilmişti.
Marib ve Cevf cephelerinde gelişmeler
Yemen ordusu cumartesi günü yaptığı genel değerlendirmede, Husilere karşı topçu saldırıları, pusu operasyonları, mevzi ve askerî yığınakların hedef alınması ile takviye birliklerine yönelik saldırıları kapsayan 875 farklı askerî operasyon gerçekleştirdiğini duyurdu.
Açıklamada, Husi unsurlarından 130 kişinin etkisiz hâle getirildiği, aralarında füze fırlatma rampalarının da bulunduğu yaklaşık 50 askerî araç ve ekipmanın imha edildiği veya hasara uğratıldığı belirtildi.
Yemen ordusu Askerî Sözcüsü Albay Macid en-Nüzeyli, operasyonların birden fazla cephede gerçekleştirildiğini, Husilerin mevzileri, takviye birlikleri ve askerî kapasitelerinin hedef alındığını söyledi. Operasyonlara kara birliklerinin yanı sıra hava ve topçu desteğinin de katıldığını belirten Nüzeyli, hükümet güçlerinin devam eden çatışmalar kapsamında Cevf vilayeti ve diğer bölgelerde askerî mevzileri geri almak ve kurtarılan bölgelerin güvenliğini sağlamak amacıyla operasyonlarını sürdürdüğünü kaydetti.
Askerî gerilim Marib cephelerine de yayıldı. Hükümet güçleri, vilayetin bir bölgesinde Husilere ait keşif amaçlı bir İHA'nın düşürüldüğünü açıkladı. Bu gelişmeyle eş zamanlı olarak Husilerin Taiz ve Lahic vilayetlerindeki askerî mevzilere yönelik koordineli kara saldırılarının püskürtüldüğü bildirildi.
Yemen ordusunun topçu birlikleri, Marib'in kuzey cephesinde Husilere ait araçları ve askerî barınakları hedef aldı. Bu operasyonlar öncesinde Mas cephesinde bir başka İHA'nın daha düşürüldüğü belirtildi. Askerî kaynaklara göre operasyonların amacı, Husilerin keşif ve gözetleme kapasitesini, ayrıca hükümet güçlerinin hareketlerini takip etme imkânlarını sınırlandırmak.
Cevf vilayetinde ise hükümet güçleri, Husilerle yaşanan şiddetli çatışmaların ardından yeni bir saha ilerlemesi kaydettiklerini, Kurun Duhayda çevresindeki yüksek noktaları ve stratejik dağ silsilelerini kontrol altına aldıklarını duyurdu. Çatışmalarda Husilerden ölen ve yaralananların olduğu, askerî araç ve ekipmanların imha edildiği, silah ve mühimmat ele geçirildiği bildirildi.
Yemen ordusu, Husilere karşı çeşitli cephelerde 875 askerî operasyon gerçekleştirdiğini açıkladı. (AFP)
Bu gelişmeler, Cevf vilayetinin doğu kesimlerindeki yüksek bölgelerde daha önce gerçekleştirilen askerî operasyonların devamı niteliğinde. Hükümet güçleri, bu operasyonlarda önemli güzergâhlara ve stratejik bölgelere hâkim mevzileri ele geçirmiş, Husilerin kontrolündeki vilayet merkezi Hazm kentini çevreleyen savunma hatlarına yaklaşmıştı.
Askerî kaynaklar, yüksek bölgelerin kontrol altına alınmasının hükümet güçlerine hareket alanlarını genişletme, Husi mevzileri üzerindeki baskıyı artırma ve bölgedeki ikmal hatlarını hedef alma imkânı sağladığı değerlendirmesinde bulunuyor.
Nebil Fehmi: Ortadoğu, Arap projesinden yoksun, tehlikeli bir süreçten geçiyorhttps://turkish.aawsat.com/arap-d%C3%BCnyasi/5339244-nebil-fehmi-ortado%C4%9Fu-arap-projesinden-yoksun-tehlikeli-bir-s%C3%BCre%C3%A7ten-ge%C3%A7iyor
Nebil Fehmi: Ortadoğu, Arap projesinden yoksun, tehlikeli bir süreçten geçiyor
Ahmed el-Daader & Ahmed Abdülhekim
Arap dünyası, krizlerin ülke sınırlarını aşarak bütün bölgenin güvenliğini ve istikrarını tehdit ettiği, tarihinin en çalkantılı ve karmaşık dönemlerinden birinden geçiyor. Gazze'den Sudan'a, Libya'dan Yemen'e, İran savaşı ve deniz koridorlarında artan gerilimler eşliğinde ortaya çıkan bölgesel çatışma senaryolarına kadar pek çok gelişme, Arap sisteminin bu tehditlerle başa çıkma kapasitesine ve kurumlarının çatışmaları kontrol altına alarak ortak Arap tutumları oluşturma konusundaki etkinliğine ilişkin soruları yeniden gündeme getiriyor.
Krizlerin ve meydan okumaların iç içe geçtiği bu tabloda, 1945'ten bu yana ortak Arap hareketinin temel çatısı olan Arap Birliği, her gelişmeyle birlikte yeniden tartışmaların odağına yerleşiyor. Bölgedeki çatışmalar ve savaşlar karşısında Birliğin rolünün ne olduğu, neden etkisiz kaldığı ve üye ülkeler arasındaki görüş ayrılıkları nedeniyle hareket alanının sınırlanıp sınırlanmadığı sorgulanıyor.
Independent Arabia’nın Arap Birliği Genel Sekreteri Büyükelçi Nebil Fehmi ile gerçekleştirdiği röportajda, Birliğin bölgede yaşanan krizler ve savaşlar karşısındaki konumunu, bölgenin geleceğinin şekillendirilmesinde hâlâ etkin bir rol oynayıp oynayamayacağını ele aldı. Şarku’l Avsatın Independent Arabia’dan aktardığı röportajda uzun süredir gerileyen ve yerini başka bölgesel ve uluslararası oluşumlara bırakan Arap Birliği'nin, üyeleri arasındaki görüş ayrılıklarının derinleşmesiyle birlikte nasıl bir yol izleyeceği ve bazı çevrelerin Arap çıkarları aleyhine yeni bölgesel projeler olarak tanımladığı girişimlere karşı neler yapabileceği konuşuldu.
Arap Birliği yaşanan gelişmelerin neresinde?
Arap Birliği Genel Sekreteri Büyükelçi Nebil Fehmi, son derece çalkantılı bölgesel ve uluslararası ortamda görevini yerine getirmenin önündeki zorlukların farkında. Arap ortak hareket mekanizmasına yönelik saldırıların ve gerilemenin yaşandığı bu dönemde Birliğin rolünün yeniden etkinleştirilmesi yönündeki çağrılar artarken, yaklaşık dört ay önce, temmuz ayında görevine başlayan deneyimli Mısırlı diplomat, kendi görev süresine ilişkin erken değerlendirme yapılmasına karşı çıkıyor.
Fehmi, "Değerlendirme görevin başında değil, sonunda yapılır" diyerek, başarının ölçütünün toplantıların ve açıklamaların sayısı değil, söylemden eyleme geçilerek neyin değiştirildiği olması gerektiğini vurguluyor.
Arap Birliği'nin dokuzuncu genel sekreteri olan Fehmi, göreve başlarken Birliğin yeniden harekete geçirilmesini hedefleyen bir yol haritası belirlediğini ifade ederek, "Mesajımızı ortaya koyduk ve bu mesajın inandırıcılığını sağlamak için somut adımlar attık" diyor.
İran-ABD savaşı, bölge ülkeleri için daha fazla zorluklar yarattı ve deniz geçitlerindeki gerilimi daha da tırmandırdı (AFP)
75 yaşındaki Fehmi'nin ortaya koyduğu temel mesaj ise şu: "Arap dünyası, kendi geleceğini belirleme konusunda giderek artan sorumluluğu üstlenmelidir."
Bu yaklaşımın siyasi meselelerle düzenli biçimde ilgilenmeyi, sürekli gelişim anlayışını benimsemeyi ve geleceğin zorluklarıyla başa çıkmaya hazır olmayı gerektirdiğini belirten Fehmi, Arap dünyasının önüne çıkabilecek fırsatların da ortak çıkarlar doğrultusunda değerlendirilmesi gerektiğini söylüyor.
Fehmi'ye göre hükümetler düzeyinde yürütülen çalışmaların ve nihayetinde üye devletlerden oluşan bir hükümetler arası kuruluş niteliğindeki Arap Birliği'nin, Arap vatandaşlarına somut fayda sağlaması gerekiyor.
"Her türlü hükümet çalışmasının vatandaşa güvenlik ve istikrar sağlaması, kalkınmaya katkıda bulunması gerekir" diyen Fehmi, bu yaklaşımını "Yenilenen Arap Gündemi: Karşı Koyma, Gelişim ve Kalkınma" başlıklı girişimiyle ortaya koyduğunu belirtiyor.
Genel sekreter olarak kendi performansını ancak görev süresi bittikten yıllar sonra değerlendireceğini ifade eden Fehmi, asıl değerlendirmenin hükümetler ve vatandaşlar tarafından yapılacağını söylüyor. Bununla birlikte Arap dünyasının karşı karşıya bulunduğu şartların ve sorunların son derece ağır olduğunu da kabul ediyor.
Fehmi, "Uluslararası, Arap ve Ortadoğu düzeyinde son derece zor koşullar altında sorumluluğu üstlendik. Açık ve net bir mesaj doğrultusunda somut adımlar atmaya karar verdik. Başarıyı değerlendirmek ise zaman gerektiriyor" ifadelerini kullanıyor.
Arap dünyasının siyasi kimliğini sulandırmaya yönelik girişimler söz konusudur ve bazı Arap dışı taraflar, mevcut durumu istismar ederek kendi çıkarlarını desteklemek amacıyla Arap ülkeleriyle sorunlar yaratmaya çalışmaktadır.
Arap ülkelerinin ortaya koyduğu mesaja ilgi gösterdiğini ve krizin boyutlarının farkında olduğunu belirten Fehmi, Birliğin bölgesel meselelerle daha düzenli ilgilenme isteğinin de üyeler tarafından giderek daha fazla takdir edildiğini ifade ediyor.
Ürdün, Lübnan, Kuveyt ve Sudan'ı kapsayan ilk ziyaretlerinin nezaket ziyaretleri olmadığını vurgulayan Fehmi, bu temasların doğrudan bölgesel krizlere ilişkin görüşmeler gerçekleştirmek amacıyla yapıldığını belirtiyor.
Siyasi düzeyde üye ülkeler ve bölgesel ve uluslararası ortaklarla istişareleri yoğunlaştırdığını kaydeden Fehmi, yeni girişimlerle mevcut diplomatik kanalları çoğaltmak yerine, ulusal çabaları desteklemeye ve farklı girişimler arasında koordinasyon sağlamaya odaklandıklarını ifade ediyor.
Arap çıkarlarına zarar veren veya uluslararası hukuku ihlal eden uygulamalara karşı net tutum aldıklarını belirten Fehmi, Filistin Devlet Başkanı Mahmud Abbas ile gerçekleştirdiği görüşmenin ardından Beyrut'a, Lübnan'ın güneyine ve son olarak Sudan'a yaptığı ziyaretlerle kriz bölgelerinde doğrudan bulunmaya önem verdiğini söylüyor.
"Yapılacak çok iş var ve yolumuz hâlâ uzun" diyen Fehmi, önceliklerin belirlenmesi, istişare kanallarının açılması, somut girişimlerin geliştirilmesi ve mevcut çabalar arasında daha güçlü koordinasyon sağlanması için çalıştıklarını dile getiriyor.
Fehmi'ye göre asıl mesele, atılan bu adımların sonuçlarını takip etmek, elde edilen başarıları ve karşılaşılan engelleri açıkça değerlendirmek.
Fehmi şöyle diyor:"İstediğim şey, Arap Birliği'nin inisiyatif alma ve etki yaratma kapasitesinin artması. Başarımızın ölçütü yürüttüğümüz faaliyetlerin büyüklüğü değil, ilgilendiğimiz meselelerde yarattığımız etki olmalı."
Arapların hesapları ve bölgenin geleceği
Üç yılı aşkın süredir bölgeyi sarsan iç içe geçmiş çatışmalar ve Arap çıkarları pahasına Ortadoğu'nun yeniden şekillendirilebileceğine ilişkin tartışmalar sürerken, Fehmi Arap Birliği Genel Sekreterliği makamının yetki ve imkânlarını kullanarak bölge ülkelerinin kendi güvenliklerini ve çıkarlarını birlikte savunabilecekleri bir yapı oluşturmayı hedefliyor.
Fehmi, "Arap olmayan bazı aktörlerin mevcut koşullardan yararlandığına veya kendi çıkarlarını desteklemek amacıyla Arap ülkeleriyle sorunlar çıkardığına kesinlikle inanıyorum" diyor.
Bu aktörlerin nihai hedefinin bölgedeki güç dengelerini değiştirmek olduğunu belirten Fehmi, "Arap dünyası ve diğer aktörlerin bulunduğu bir bölgeden, içinde bazı Arap ülkelerinin de yer aldığı daha geniş bir Arap dışı bölgeye geçiş hedefleniyor" değerlendirmesinde bulunuyor.
Arap dünyasının siyasi kimliğini belirsizleştirmeye yönelik girişimler bulunduğunu kaydeden Fehmi, bundan uluslararası ve bölgesel aktörlerin fayda sağladığını belirtiyor.
"Bu girişimlerin bazıları iş birliği içinde, bazıları ise bağımsız hareket ediyor. Güvenlik ve ekonomik çıkarlar ya da ideolojik hedefler doğrultusunda yürütülen girişimler mevcut. Bunu inkâr edenler gerçeği okumuyor demektir."
Bununla birlikte Fehmi, bütün sorumluluğun dış aktörlere yüklenmemesi gerektiğini de vurguluyor.
Nebil Fehmi, bölgenin geleceğinin henüz kesinleşmediğini ve uluslararası ve bölgesel güçlerin bu geleceği yeniden şekillendirmeye çalıştığını söyledi (Independent Arabia)
"Elbette dış aktörlerin girişimleri var. Ancak her şeyi yabancı güçlerin Arapları hedef almasına bağlamamalıyız. Bizim de kendi koşullarımızı, kapasitemizi ve tutumlarımızı güçlendirmemiz gerekiyor."
Arap dünyasında Filistin meselesinin yanı sıra İran'ın son dönemde Arap ülkelerine yönelik saldırıları ve Arap ülkeleri arasındaki anlaşmazlıklar gibi pek çok sorunun bulunduğuna dikkat çeken Fehmi, şöyle devam ediyor:
"Birbirimizle yüzleşmekten kaçınmamalı, dışarıdan gelen tehditlere karşı koyarken, kendi iç meselelerimizi de ele almalıyız. Bunun bir bölümü ulusal yönetim sorunlarıyla, diğer bir bölümü ise dış aktörlere aşırı bağımlılıkla ilgili. Maalesef son 50-60 yılda Mağrip’ten Maşrık'a, Körfez'e kadar hepimiz bu hatayı yaptık."
İran’dan Arap devletlerinin egemenliğine saygı göstermesini, iç işlerine karışmamasını, güç kullanmaktan veya tehdit etmekten kaçınmasını ve silahlı grupları devletler üzerinde baskı kurmak veya güvenliklerini tehdit etmek amacıyla kullanmamasını talep ediyorum.
Fehmi, Arap ülkelerinin ulusal karar alma süreçlerinde gerçek anlamda egemenlik sahibi olabilmesi için mevcut denklemin yeniden düzenlenmesi gerektiğini kaydediyor.
Bununla birlikte dünyadan tamamen izole olmanın gerçekçi olmadığını belirten Fehmi, Arap coğrafyasının stratejik konumuna dikkat çekiyor:
"Arap bölgesi dünyanın merkezinde yer alıyor. Önemli hava ve deniz ulaşım koridorlarının büyük bölümü bir şekilde Arap coğrafyasından geçiyor. Dolayısıyla uluslararası toplumla etkileşim içinde olmamız kaçınılmaz. Ancak bu etkileşimi güçlendirirken sesimizin, tutumlarımızın ve olumlu katkılarımızın da net olması gerekiyor."
Çalkantılı uluslararası sistem ve yeniden şekillenen çıkarlar
Bölgesel gelişmelerin yanı sıra uluslararası sistemde yaşanan dönüşümlere de değinen Fehmi, dünyanın genelinde ciddi bir istikrarsızlık yaşandığını belirtiyor.
"Uluslararası sistemin tamamı çalkantı içinde. Ortadoğu tarihinin son derece hassas ve tehlikeli dönemlerinden birinden geçiyoruz. Güç dengelerinin ortadan kalktığı, uluslararası ilişkilerin kurallarına ve hukukun temel ilkelerine saygının göz ardı edildiği bir süreç yaşanıyor."
Bölgede siyasi ve güvenlik düzenlemelerinin yeniden şekillendirilmesine yönelik girişimlerin bulunduğunu, ancak bu süreçlerde Arap ülkelerinin, çıkarları ve kapasiteleriyle orantılı biçimde yer alamadığını ifade ediyor.
ABD, İsrail, İran ve Türkiye'nin bölgenin geleceğini şekillendirmeye çalışan etkili aktörler olduğunu belirten Fehmi, her birinin farklı çıkar ve hedeflere sahip olduğunu söylüyor.
Bu aktörlerin bazı konularda çıkarlarının örtüştüğünü, bazılarında ise çatıştığını kaydeden Fehmi, yaşananları bu ülkelerin birlikte yürüttüğü tek ve bütüncül bir proje olarak değerlendirmediğini ifade ediyor.
"Ancak beni asıl endişelendiren, bu girişimlerin büyük bölümünün Arap ülkelerinin ve onların çıkarlarının aleyhine olması."
Fehmi'ye göre Arap ülkelerinin her krize ayrı ayrı ve yalnızca tepki vererek yaklaşması, diğer aktörlerin bölgenin geleceğine ilişkin kararları belirlemesine yol açıyor.
Nebil Fehmi, Kahire’de Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri António Guterres ile yaptığı görüşmede (AFP)
"Her krizi ayrı bir sorun olarak ele aldığımızda, kendimizi başkalarının aldığı kararlarla sınırlanmış buluyoruz. Yangınları söndürmekle ve başkalarının hedeflerine karşı koymakla meşgul olurken geleceği planlama ve şekillendirme fırsatını kaçırıyoruz."
Bu nedenle "Yenilenen Arap Gündemi" adını verdiği girişimin üç temel sütun üzerine kurulduğunu belirtiyor: karşı koyma, gelişim ve kalkınma.
Fehmi bu üç başlığı şöyle açıklıyor:
Karşı koyma: Arap ülkelerinin karşı karşıya bulunduğu tehlike ve tehditlere karşı koymak, egemenliklerini, toprak bütünlüklerini ve temel çıkarlarını korumak.
Gelişim: Arap ülkelerinin kapasitelerini, kurumlarını ve ortak çalışma mekanizmalarını modernize ederek bugünün ve geleceğin sorunları karşısında daha etkin hale gelmelerini sağlamak.
Kalkınma: Devletlerin gücünün ve toplumların istikrarının temelini oluşturan ekonomik ve toplumsal gelişimi desteklemek.
Fehmi, bu üç başlığın birbirinden bağımsız değerlendirilemeyeceğini, herhangi birinde başarı sağlanmasının diğerleriyle birlikte ele alınmasına bağlı olduğunu vurguluyor.
Arap dünyasında pek çok tartışmalı konu var ve mesele, yabancı bir tarafın Arapları hedef alması değil; ben, Arap Birliği’nin inisiyatif alma ve etki yaratma konusunda daha yetkin olmasını isterim.
Bu gündemin Filistin meselesi başta olmak üzere geleneksel Arap önceliklerinden vazgeçilmesi anlamına gelmediğini belirten Fehmi, ekonomi, teknoloji, eğitim, su ve gıda güvenliği ile enerji gibi alanlara da gerekli önemin verilmesi gerektiğini söylüyor.
Arap dünyasının coğrafi konumu, ekonomik kaynakları, insan gücü ve uluslararası ilişkileri bakımından önemli avantajlara sahip olduğunu kaydeden Fehmi, asıl meselenin bu potansiyelin ortak stratejik hedefler doğrultusunda harekete geçirilmesi olduğunu ifade ediyor.
"Yapmamız gereken, bugün karşı karşıya olduğumuz krizlerle nasıl başa çıkacağımız sorusundan, önümüzdeki yıllarda nasıl bir bölgede yaşamak istediğimiz ve bunu gerçekleştirmek için bugünden neler yapmamız gerektiği sorusuna geçmek."
Arap dünyasında görüş ayrılıkları ve ortak hareket ihtiyacı
Fehmi, "Arap dünyasında çok sayıda görüş ayrılığına dayalı mesele bulunuyor. Sorun yalnızca yabancı bir aktörün Arapları hedef alması değil. Ben Arap Birliği'nin inisiyatif alma ve etki yaratma kapasitesinin artmasını istiyorum" diyor.
Yenilenen Arap Gündemi'nin geleneksel önceliklerden vazgeçilmesi anlamına gelmediğini belirten Fehmi, bunların başında Filistin meselesinin geldiğini vurguluyor.
Lübnan ve Suriye'de, İran'ın Arap ülkelerine yönelik eylemlerinde ve Husilerin Suudi Arabistan'a karşı gerçekleştirdiği saldırılarda görüldüğü üzere, uluslararası hukuka aykırı güç kullanımına karşı koymanın da bu gündemin ilk ayağını oluşturduğunu ifade ediyor.
Fehmi, "Ancak yeni gelişmelerle etkin biçimde başa çıkabilmek için kendimizi geliştirmemiz gerekiyor. Bunun yanı sıra ekonomi, teknoloji, eğitim, su ve gıda güvenliği, enerji ve devletlerin kendi çıkarlarını koruma kapasitesini doğrudan etkileyen diğer alanlara da gereken önemi vermeliyiz" ifadelerini kullanıyor.
Bu çerçevede Arap dünyasının bütün zorluklara rağmen önemli güç unsurlarına sahip olduğunu belirten Fehmi, coğrafi konum, ekonomik kaynaklar, insan kaynağı ve uluslararası ilişkilerin bu potansiyelin temelini oluşturduğunu söylüyor.
Asıl meselenin üç temel eksenin stratejik hedefler doğrultusunda nasıl daha bütüncül biçimde harekete geçirileceği olduğunu kaydeden Fehmi, genel sekreterin görevinin fikirler ve alternatifler sunmak, bu konularda uzlaşma zemini oluşturmaya çalışmak olduğunu ifade ediyor.
Fehmi'ye göre yapılması gereken, "Bugün karşı karşıya olduğumuz krizlerle nasıl başa çıkacağız?" sorusundan daha kapsamlı bir soruya geçmek:
"Önümüzdeki yıllarda nasıl bir bölgede yaşamak istiyoruz ve bunu gerçekleştirmek için bugünden itibaren neler yapmalıyız?"
Yemen ve Husilerin oluşturduğu meydan okuma
Son dönemde yeniden gündeme gelen konuların başında, iç ve bölgesel dinamikleriyle karmaşık bir tablo ortaya koyan Yemen meselesi geliyor. Husilerin artırdığı gerilim ve bu hareketin bölgedeki daha geniş İran hedefleriyle bağlantısı da tartışmaların merkezinde yer alıyor.
Arap Birliği'nin bu konuda bir girişim hazırlayıp hazırlamadığı ve Husilerin düşmanca eylemlerinin İran-ABD savaşıyla, Tahran'ın Washington üzerindeki askeri, ekonomik ve güvenlik maliyetlerini artırma çabalarıyla bağlantılı olup olmadığı sorusuna Fehmi, şu sözlerle cevap veriyor:
"Her şeyden önce Arap Birliği, uluslararası hukukun her türlü ihlalini, herhangi bir devletin egemenliğine yönelik müdahaleyi ve bir Arap ülkesinin çıkarlarının hedef alınmasını kesin bir dille kınıyor. Nitekim Husilerin Suudi Arabistan'a yönelik eylemlerini defalarca kınadık. Bu konuda tartışmaya yer yok. Yemen'deki sorun ne olursa olsun, bu durum bir Arap ülkesine saldırılmasını hiçbir şekilde meşru kılamaz."
Son dönemdeki askeri gelişmelerin Yemen krizine yeni ve tehlikeli boyutlar kazandırdığını belirten Fehmi, Husilerin Suudi Arabistan'ı veya başka bir Arap ülkesini hedef almasının, sivillere ve kritik altyapılara saldırmasının ve uluslararası deniz ulaşımının güvenliğini tehdit etmesinin kabul edilemez olduğunu kaydediyor.
Bu tür eylemlerin Arap ulusal güvenliğini doğrudan etkilediğini ve bölgesel çatışmanın genişleme riskini artırdığını kaydeden Fehmi, "Arap dünyası, maruz kaldığı saldırılar karşısında Suudi Arabistan'ın yanında güçlü biçimde duruyor" diyor.
"Yemen'deki sorun ne olursa olsun, Husilerin Suudi Arabistan'ı hedef alması kabul edilemez. Yemen meselesi, bir Arap ülkesine saldırılmasını hiçbir şekilde haklı gösteremez."
Arap Birliği'nin bölgedeki gelişmeleri nasıl değerlendirdiğine ilişkin soruya ise Fehmi, Arap ülkelerinin taraf olduğu bütün bölgesel meseleleri çözüm bulmak amacıyla ele aldıklarını belirterek cevaplıyor.
Yemen'in de bu dosyalardan biri olduğunu ifade eden Fehmi, ilk hedefin çatışmaların durdurulması olduğunu vurguluyor. Ancak olası bir girişimin içeriği ve zamanlaması konusunda henüz değerlendirme aşamasında olduklarını kaydediyor.
"Bir şey düşünüyor muyuz? Evet. Belirli bir adım atmaya karar verdik mi? Henüz hayır. Çünkü meselenin ciddi biçimde incelenmesi gerekiyor. İlk aşamada, Yemen'deki koşullardan kaynaklanan ve bir bölümü de İran'ın desteğiyle ortaya çıkan ihlallerin durdurulması gerekiyor."
Yemen topraklarının veya kara sularının daha geniş bölgesel çatışmalarda kullanılmasının krizi derinleştirdiğini belirten Fehmi, bunun Yemen halkına, komşu ülkelerin güvenliğine ve uluslararası deniz ulaşımına ilave yük getirdiğini ifade ediyor.
Arap Birliği Genel Sekreteri Büyükelçi Nabil Fahmi, “Independent Arabia”ya verdiği röportajda (Independent Arabia)
Arap dünyasının bölgesel meselelerde giderek daha fazla inisiyatif ve sorumluluk üstlenmesi gerektiğini yineleyen Fehmi, Arap Birliği'nin elindeki araçlara ilişkin soruya da şu cevabı veriyor:
"Çok sayıda aracımız var. Ancak bunları hangi zamanda devreye sokacağımız ayrı bir mesele. Şu anda bütün seçenekleri değerlendiriyoruz. Diplomatik araçlar, ekonomik düzenlemeler ve güvenlik alanındaki mekanizmalar bunlara dahil. Ancak uygulanabilir olduğundan ve zamanlamasının uygun olduğundan emin olmadığım hiçbir öneriyi gündeme getirmeyeceğim."
Fehmi, Arap Birliği'nin Yemen konusundaki tutumunun temel ilkeler bakımından açık olduğunu belirtiyor. Bu tutumun Yemen'in birliğinin, egemenliğinin, bağımsızlığının ve toprak bütünlüğünün korunmasına, meşru devlet kurumlarının desteklenmesine ve savaşı sona erdirerek Yemen halkının çektiği acıları hafifletecek kapsamlı bir siyasi çözüme ulaşılmasına dayandığını söylüyor.
Bu yaklaşımın Körfez Girişimi ve uygulama mekanizması, Ulusal Diyalog Konferansı'nın sonuçları ve başta Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin 2216 sayılı kararı olmak üzere ilgili Güvenlik Konseyi kararlarına dayandığını ifade ediyor.
Arap Birliği'nin BM Yemen Özel Temsilcisi'nin çabalarını desteklediğini belirten Fehmi, siyasi sürecin yeniden başlatılmasına katkı sağlayacak bölgesel girişimlere de olumlu yaklaştıklarını dile getiriyor.
Bu çabalarla koordinasyon kurmanın Arap dünyasının bağımsız rolünü zayıflatmayacağını kaydeden Fehmi, bunun için çözüm hedeflerinin net olması ve Arap çıkarlarının savunulmasında aktif rol üstlenilmesi gerektiğini vurguluyor.
İran: Çatışma seçenekleri ve diyalog ihtiyacı
İran'ın Yemen meselesindeki rolüne ilişkin değerlendirmesinde Fehmi, Yemen'deki gelişmelerle daha geniş bölgesel gerilimler arasında açık bir bağlantı bulunduğunu belirtiyor. Şarku’l Avsat’ın Independent Arabia'dan aktardığına göre Fehmi, bunun Yemen'deki farklı gruplar ve siyasi eğilimler arasındaki anlaşmazlıklardan bağımsız değerlendirilmesi gerektiğini ifade ediyor.
Arap Birliği'nin İran'a yönelik tutumunun açık olduğunu vurgulayan Fehmi, Tahran'dan Arap ülkelerinin egemenliğine saygı göstermesini, içişlerine müdahale etmemesini, güç kullanmaktan veya güç kullanma tehdidinde bulunmaktan kaçınmasını ve silahlı grupları ülkelere baskı yapmak ya da onların güvenliğini tehdit etmek amacıyla kullanmamasını istediklerini söylüyor.
Fehmi, İran'ın saldırılarını kınamak, Arap güvenliğini savunmak ve aynı zamanda Tahran'la diyalog çağrısı yapmak arasında bir çelişki bulunmadığını belirtiyor.
"İran bu bölgede varlığını sürdüren bir devlet. Kendisiyle hem çıkarlarımız hem de anlaşmazlıklarımız var ve bunları ele almamız gerekiyor. Ancak ciddi bir diyalog, iki tarafın da katılımıyla ve açık kurallar çerçevesinde yürütülmeli."
Bu kuralların başında iyi komşuluk ilişkileri, egemenliğe saygı ve uluslararası hukuka bağlılığın geldiğini belirten Fehmi, yürütülecek diyaloğun takip edilebilir taahhütlere ve davranışlarda somut değişikliklere yol açması gerektiğini vurguluyor.
Bu yaklaşımın amacının bölgesel çatışmanın genişlemesini önlemek, Arap ülkelerini ve çıkarlarını korumak ve Yemen'deki siyasi sürecin yeniden canlandırılması için gerekli koşulları oluşturmak olduğunu ifade ediyor.
Fehmi, İran’dan Arap ülkelerinin egemenliğine saygı göstermesini, güç kullanmaktan veya güç kullanma tehdidinde bulunmaktan kaçınmasını ve bölgedeki ülkelere baskı uygulamak için silahlı grupları kullanmamasını talep etti (AFP)
Fehmi'ye göre siyasi çözüm, devlet kurumlarının yeniden tesis edilmesi, Kızıldeniz ve Babülmendeb'in güvenliği ile komşu ülkelerin korunması birbirinden bağımsız meseleler değil; kapsamlı bir yaklaşım çerçevesinde ele alınması gereken birbiriyle bağlantılı konular.
Son gelişmelerin, Arap ülkelerinin ulusal güvenliklerine yönelik tehditlerin giderek daha fazla iç içe geçtiğini açıkça ortaya koyduğunu belirten Fehmi, bölgenin herhangi bir noktasında yaşanan gelişmenin diğer Arap ülkelerinin çıkarlarını doğrudan etkilediğini söylüyor.
“İran’ın bölgedeki saldırılarını kınamak ile bölgesel gerilimin artmasını önlemek amacıyla İran’la ciddi bir diyalog yürütülmesini, izlenebilir taahhütler verilmesini ve davranışlarında somut bir değişikliğe gidilmesini talep etmek arasında herhangi bir çelişki görmüyorum.”
Arap Birliği Genel Sekreteri, Körfez'de ve Hürmüz Boğazı'nda yaşanan gelişmelerin Kuzey Afrika'yı, enerji piyasalarını, ticareti ve Arap ekonomilerini etkilediğine dikkat çekiyor.
Kızıldeniz ve Babülmendeb'teki gelişmelerin ise uluslararası deniz taşımacılığı, Süveyş Kanalı ve tedarik zincirleri üzerinde doğrudan sonuçlar doğurduğunu belirtiyor.
Fehmi, bu gelişmelerin, Arap ulusal güvenliğinin birbirinden bağımsız tehditlerden oluşan bir alan olarak değil, risklerin birbirine bağlı olduğu bütüncül bir yapı olarak değerlendirilmesini zorunlu kıldığını ifade ediyor.
"Şunu kabul ediyorum ki ortak Arap güvenlik sistemi geliştirilmeye ve yeniden işler hale getirilmeye ihtiyaç duyuyor."
Mısır ve Suudi Arabistan Arap dünyasının iki kanadı
Mısır ile Riyad arasında son dönemde giderek güçlenen koordinasyona ilişkin değerlendirmelerde bulunan Nebil Fehmi, Kahire'nin geçtiğimiz ay Husilere karşı savunma konusunda Suudi Arabistan'ın talep etmesi hâlinde "mümkün olan her türlü desteği" vereceğini açıklamasına ve iki ülke arasındaki iş birliğinin Arap güvenliğine ilişkin tutumların eşgüdümünü sağlayacak kalıcı bir mekanizmaya dönüşme ihtimaline dikkat çekti.
Fehmi, Mısır ve Suudi Arabistan'ın önemli bir siyasi, ekonomik ve stratejik ağırlığa sahip olduğunu belirterek, iki ülkenin Arap dünyasında ayrıcalıklı bir konumda bulunduğunu ve aralarında güçlü bağlar ile geniş ortak çıkarların olduğunu ifade etti. Fehmi, Kahire ile Riyad arasındaki koordinasyonun güçlendirilmesinin daha geniş kapsamlı bir Arap uzlaşmasının tesis edilmesine önemli katkı sağlayabileceğini söyledi.
İki ülkenin çıkarlarının çok sayıda Arap ülkesiyle kesiştiği başlıca alanlara değinen Fehmi, Kızıldeniz'in güvenliği, deniz ulaşımının korunması, ulusal devlet yapısının muhafazası, bölgesel krizlerin çözümü, ekonomik iş birliği, yatırım ve kalkınma konularını sıraladı.
Fehmi, söz konusu koordinasyonun öneminin yalnızca görüşmelerin düzenli yapılması veya tutumların örtüşmesiyle ölçülemeyeceğini vurgulayarak, asıl ölçütün somut hedeflere ulaşma ve uygulanabilir, takip edilebilir girişimler ortaya koyma kapasitesi olduğunu kaydetti. İkili Arap iş birliğinin kolektif Arap iş birliğini desteklediğini belirten Fehmi, Suudi Arabistan ile Mısır arasındaki, güvenlik alanını da kapsayan her türlü iş birliğinin yararlı, hatta gerekli olduğunu dile getirdi.
Nabil Fehmi, Kahire ile Riyad arasındaki koordinasyonun güçlendirilmesinin, iki ülkenin sahip olduğu siyasi ve stratejik ağırlık nedeniyle Arap dünyası açısından bir zorunluluk olduğunu söyledi. (Reuters)
Fehmi, Suudi Arabistan'ın bu tür tehditlerle karşı karşıya kalmasının Arap desteği olmadan kabul edilemeyeceğini belirterek, Mısır'ın bu yönde harekete geçmeye hazır olduğunu açıklamasını memnuniyetle karşıladığını ve bunun Arap ülkelerinin birbirlerine sahip çıkması açısından iyi bir örnek oluşturacağını söyledi.
Fehmi, Mısır ve Suudi Arabistan'ın ortak tutumların yakınlaştırılması ve yeni girişimlerin başlatılması konusunda üstlenebileceği rolün diğer Arap ülkelerinin katılımına da açık olması gerektiğini ifade etti. Bu yaklaşımın Arap iş birliğinin kolektif niteliğini güçlendireceğini belirten Fehmi, Arap Birliği'nin ikili girişimleri veya bazı ülkelerin ortak çabalarını daha geniş Arap öncelikleriyle buluşturan kapsayıcı bir platform işlevi görebileceğini kaydetti.
Arap Birliği'nin bu süreçte koordinasyonu sağlayabileceğini, girişimler arasındaki gereksiz örtüşmeleri ve rekabeti önleyebileceğini belirten Fehmi, nihai ölçütün sonuçlar olması gerektiğini vurguladı. Fehmi, "Tutumlar birbirine yaklaştı mı? İş birliği bir krizin çözümüne veya ortak bir çıkarın korunmasına katkı sağladı mı? Arap ülkeleri tehditlerle ve fırsatlarla başa çıkmak konusunda daha hazırlıklı hâle geldi mi?" sorularının önemine işaret etti.
Fehmi'ye göre Mısır-Suudi Arabistan koordinasyonu, bu ölçütler doğrultusunda ortak Arap hareketine önemli katkılar sunabilir.
Mısır ile Suudi Arabistan arasındaki koordinasyon hayati önem taşımaktadır ve bu koordinasyonun güçlendirilmesi, daha geniş çaplı bir Arap uzlaşmasının oluşturulmasına katkıda bulunabilir.
Arap güvenliğinde ortak kırmızı çizgi
Fehmi, Arap ülkelerinin krizlerle mücadele etmenin yanı sıra olumlu bir bölgesel güvenlik ortamı inşa etmesi gerektiğini belirtti. Herhangi bir Arap ülkesinin ulusal güvenliğine, egemenliğine veya çıkarlarına yönelik müdahalenin bütün Arap ülkeleri açısından kırmızı çizgi olması gerektiğini vurguladı.
Bu yaklaşımın öncelikle ülkelerin kendi ulusal kapasitelerini geliştirmesiyle başlaması gerektiğini belirten Fehmi, ikinci aşamada diğer Arap ülkeleriyle ikili ve bölgesel iş birliğinin, ardından da Arap Birliği çatısı altındaki kolektif çalışmaların güçlendirilmesi gerektiğini ifade etti.
Fehmi, Arap ülkelerinin kendi imkânlarını geliştirmeden dış aktörlere güvenmesinin mantıklı olmadığını söyledi.
Dışarıdan sağlanacak desteğin, Arap ülkelerinin kendi ulusal kapasitelerinin yerini alamayacağını vurgulayan Fehmi, sürecin birbirini tamamlayan üç temel unsur üzerine kurulması gerektiğini belirtti: Ulusal kapasitenin güçlendirilmesi, bölgesel Arap iş birliğinin geliştirilmesi ve kolektif hareket kabiliyetinin artırılması.
Ulusal güvenliğin yalnızca askerî ve güvenlik boyutuyla ele alınamayacağını ifade eden Fehmi, devletin ve vatandaşın güvenliğinin siyasi, askerî, ekonomik ve güvenlik boyutlarını kapsayan bütüncül bir anlayışla değerlendirilmesi gerektiğini söyledi.
Fehmi, siyasi nüfuzun, askerî ve güvenlik kapasitesinin yanı sıra ekonomik baskılara dayanabilme ve ortaya çıkan sorunlara cevap verebilme gücünün de ulusal güvenliğin ayrılmaz parçaları olduğunu kaydetti.
Bütüncül bir Arap caydırıcılık sistemi ihtiyacı
Bölgedeki çok boyutlu tehditlere ve Arap dünyasının karşı karşıya bulunduğu krizlere karşı Fehmi, bütüncül bir Arap caydırıcılık sisteminin geliştirilmesinin önemine dikkat çekti.
Böyle bir sistemin yalnızca askerî ve savunma kapasitesine dayanmaması gerektiğini belirten Fehmi, siyasi ve diplomatik girişimlerin, ekonomik ve teknolojik iş birliğinin ve istihbarat paylaşımının da bu yapının temel unsurları arasında yer alması gerektiğini söyledi.
Fehmi, caydırıcılığın yalnızca silah gücüyle sağlanamayacağını belirterek, Arap çıkarlarına yönelik herhangi saldırının bir bedeli olacağına ve Arap ülkelerinin güvenliklerini koruyacak irade ile imkânlara sahip bulunduğuna diğer aktörlerin ikna edilmesi gerektiğini ifade etti.
Olumlu bir Arap güvenlik ortamı oluşturulması gerekiyor; herkes için kırmızı çizgi, herhangi bir Arap tarafının ulusal güvenliğine zarar verilmesidir ve sadece silaha dayalı olmayan, siyasi uzlaşmadan yola çıkan entegre bir Arap caydırıcılık sisteminin geliştirilmesi şarttır.
Bu sistemin inşasının öncelikle ortak Arap çıkarları ve tehditleri konusunda siyasi uzlaşma sağlanmasıyla başlaması gerektiğini kaydeden Fehmi, öncelikle nelerin korunacağının, hangi tehditlerin kolektif bir müdahaleyi gerektirdiğinin, bir Arap ülkesine yönelik saldırı karşısında nasıl hareket edileceğinin ve hangi araçların kullanılabileceğinin belirlenmesi gerektiğini söyledi.
Bunun ardından görev ve sorumlulukların paylaşılmasıyla uygulamaya yönelik mekanizmaların oluşturulabileceğini dile getirdi.
Fehmi, Arap Birliği üyesi ülkelerin bu alanda hâlihazırda Arap Ortak Savunma ve Ekonomik İşbirliği Anlaşması'na, ayrıca geçmişten gelen kurumlara ve deneyimlere sahip olduğunu hatırlattı.
Bu kapsamda 2015 yılında gündeme gelen Arap Ortak Gücü projesine işaret eden Fehmi, projenin bir protokol taslağının hazırlanması aşamasına kadar ilerlediğini, ancak daha kapsamlı değerlendirme yapılması amacıyla görüşmelerin ertelendiğini belirtti.
Geçmiş girişimlerin neden başarısız olduğunun anlaşılması gerektiğini vurgulayan Fehmi, daha etkili düzenlemeler geliştirmek isteniyorsa aynı sorunların yeniden yaşanmaması gerektiğini kaydetti.
Her Arap ülkesinin güvenliğini korumak amacıyla uygun gördüğü uluslararası ilişkileri ve ortaklıkları geliştirme hakkı bulunduğunu belirten Fehmi, bu ilişkilerin Arap ülkelerinin kolektif kapasitesini güçlendirmesiyle zorunlu olarak çelişmediğini ifade etti.
Fehmi, Arap ülkelerinin kendi imkânlarıyla daha geniş seçeneklere sahip olması gerektiğini vurgulayarak, çıkarlarını koruma kapasitelerinin tamamen başkalarının belirlediği düzenlemelere bağlı olmaması gerektiğini ifade etti.
Bütünleşmiş bir sistemin bir anda kurulmasının beklenemeyeceğini belirten Fehmi, açık ortak çıkarların ve siyasi uzlaşının bulunduğu alanlarda aşamalı ilerleme sağlanabileceğini, güven ve somut sonuçlar elde edildikçe iş birliğinin kapsamının genişletilebileceğini kaydetti.
İsrail, Arap dünyasının karşı karşıya olduğu en tehlikeli projelerden biri
Bölgede rekabet hâlindeki çok sayıda bölgesel ve uluslararası proje bulunduğuna dikkat çeken Fehmi, bunların karşısında asıl ihtiyaç duyulan şeyin bir Arap projesi geliştirmek olduğunu belirtti.
Fehmi, Arap dünyası açısından en büyük tehlikenin sürekli başkalarının hamlelerine tepki veren bir konumda kalmak olduğunu belirterek, bunun bölgeyi farklı ülkelerin projelerine açık hâle getirdiğini ve Arap dünyasının kendi iç gücünü zayıflattığını ifade etti.
Bölgedeki güncel gelişmelere ve İran ile ABD arasındaki gerilime değinen Fehmi, iki ülke arasındaki temaslarda arabuluculuk yapan tarafların Arap ülkeleri olduğuna dikkat çekti.
Bu durumun Arap dünyasının etki oluşturma kapasitesini ortaya koyduğunu belirten Fehmi, "Etkileme gücümüz var ancak gelişmeleri tek başımıza belirleme kapasitemiz bulunmuyor. Esasen bunu yapmamız da beklenmiyor. Ancak Arap ülkeleri inisiyatif alırsa, siyasi ağırlıklarının arttığını ve kendi tutumlarının başkalarının hamlelerine verilen tepkiler olmaktan çıkıp dikkate alınan unsurlara dönüştüğünü göreceğiz." değerlendirmesinde bulundu.
Fehmi, Arap dünyası açısından en büyük tehlikenin sürekli tepkisel bir pozisyonda kalmak olduğunu yineledi.
Bölgesel aktörlerin projelerini değerlendirirken rekabet ile hegemonya ve işgal girişimlerinin birbirinden ayrılması gerektiğini belirten Fehmi, ülkeler arasındaki rekabetin belirli maliyetleri olabileceğini, ancak bunun meşru bir rekabet alanı oluşturduğunu söyledi.
Buna karşılık açık bir hegemonya ve işgal projesiyle istikrarsızlığı hedefleyen girişimlerin çok daha derin ve tehlikeli sonuçlar doğurduğunu ifade etti.
İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu (AFP)
Fehmi, bu projelerin başında İsrail'in Filistin'i işgal etmesinin geldiğini belirterek, İsrail'in sürekli gündeme getirdiği "Büyük İsrail" projesinin, yedi Arap ülkesinin topraklarının bir bölümünü kapsadığının öne sürüldüğünü belirtti.
Söz konusu yaklaşımın yalnızca toprak işgalini değil, ekonomik ve siyasi hâkimiyet kurma hedefini de içerdiğini savunan Fehmi, İsrail'in Somali'ye kadar uzanan varlığına da dikkat çekti.
İsrail'in yayılmacı projesini son derece tehlikeli olarak nitelendiren Fehmi, bunun uluslararası hukukun temel ilkelerine aykırı olduğunu ve yaklaşık 80 yıldır devam eden bir sürecin parçası olduğunu ifade etti.
Arap ülkeleriyle imzalanan barış anlaşmalarına rağmen İsrail'in hedeflerinin azalmadığını, aksine arttığını savunan Fehmi, Filistinliler ile İsrail arasında Oslo sürecinin de bu dönemde gündeme geldiğini hatırlattı.
Filistin sorununun çözümü, Ortadoğu’nun istikrarının anahtarlarından biridir. Gazze Anlaşması iyi ve gerekli bir adımdır, ancak bu anlaşma kalemle yazılmıştır ve İsrail bazı maddelerinden geri adım atacaktır; biz Araplar olarak ise bu anlaşmaya sıkı sıkıya bağlı kalmalı ve üzerinde ısrar etmeliyiz.
İran'ın bölgesel hedefleri de Arap dünyası için bir meydan okuma
Fehmi, İran'ın da bölgesel hedefleri bulunduğunu ve bu hedeflerin yalnızca 1979 İslam Devrimi sonrasında ortaya çıkmadığını belirtti.
İran'ın bölgesel nüfuz arayışının Şah dönemine kadar uzandığını kaydeden Fehmi, bu hedeflerin esas itibarıyla toprak genişletmekten ziyade nüfuz alanını genişletmeye yönelik olduğunu söyledi. Bununla birlikte Birleşik Arap Emirlikleri'ne ait adalar üzerindeki anlaşmazlıkların da bulunduğunu hatırlattı.
1979'daki rejim değişikliğinin ardından İran'ın bölgesel yaklaşımının, devrim ihracı söylemi doğrultusunda değiştiğini belirten Fehmi, daha sonraki dönemde bu yaklaşımda kısmi bir daralma yaşandığını, ancak İran'ın bazı Arap ülkelerinin iç işlerine yönelik müdahalelerinin devam ettiğini ifade etti.
Fehmi, bunun da Arap dünyasının karşı karşıya olduğu önemli meydan okumalardan biri olduğunu vurguladı.
Büyük güçlerin bölgeye ilişkin hesaplarını farklı bir perspektiften değerlendirdiğini belirten Fehmi, geçmişte Ortadoğu petrolüne bağımlılık nedeniyle enerji kaynaklarının güvenliğinin ön plana çıktığını ve bu yaklaşımın ABD'nin Carter Doktrini ile somutlaştığını hatırlattı.
ABD'nin kendi petrol üretimindeki artış ve enerji kaynaklarındaki gelişmeler nedeniyle Ortadoğu petrolüne olan ihtiyacının önemli ölçüde azaldığını belirten Fehmi, buna rağmen bölgenin büyük güçlerin rekabetindeki öneminin devam ettiğini söyledi.
Bölgenin geçmişte Avrupa güçlerinin sömürgeci politikalarından etkilendiğini hatırlatan Fehmi, bu rekabetin gelecekte de süreceğini, ancak Arap ülkelerinin kendi kapasitelerini geliştirerek ve sürdürülebilir kalkınmaya odaklanarak bu süreçle başa çıkabileceğini kaydetti.
Tel Aviv ve bölgesel güvenlik düzenlemeleri
İsrail'in bölgesel politikalarına yeniden değinen Fehmi, özellikle 7 Ekim 2023 sonrasında İsrail'in daha saldırgan ve geniş kapsamlı bir politika izlediğine dikkat çekti.
İsrail'in askerî üstünlüğünü bölgesel güç dengelerini değiştirmek, hareket alanını genişletmek ve kendi güvenlik anlayışını bölgeye dayatmak amacıyla kullanmaya çalıştığını belirten Fehmi, Filistin, Lübnan ve Suriye'de yaşanan gelişmelerin sahada yeni fiilî durumlar oluşturma çabalarını yansıttığını söyledi.
Bazı durumlarda mevcut hukuki, coğrafi ve demografik yapının değiştirilmesinin hedeflendiğini ifade eden Fehmi, askerî güç dengelerini değiştirebilmek ile kalıcı ve istikrarlı bir bölgesel düzen kurabilmenin birbirinden tamamen farklı meseleler olduğunu vurguladı.
Fehmi, istikrarın yalnızca güç dengelerinin değiştirilmesiyle sağlanamayacağını, bütün tarafların haklarına saygı gösteren ortak kurallar temelinde ilişkiler kurulması gerektiğini belirtti.
Askerî operasyonların bir tarafın kapasitesini zayıflatabileceğini veya sahadaki durumu değiştirebileceğini ancak çatışmaların altında yatan siyasi nedenleri ortadan kaldırmayabileceğini kaydeden Fehmi, aksine bu tür operasyonların düşmanlığı ve güvensizliği derinleştirerek yeni istikrarsızlık kaynakları oluşturabileceği uyarısında bulundu.
Sürdürülebilir bir bölgesel güvenlik düzeninin açık kurallara ve karşılıklı yükümlülüklere dayanması gerektiğini belirten Fehmi, bu düzenin temel ilkelerini şöyle sıraladı:
*Devletlerin egemenliğine ve toprak bütünlüğüne saygı gösterilmesi.
*Toprakların güç kullanılarak ele geçirilmemesi.
*Kuvvet kullanmaktan veya kuvvet kullanma tehdidinde bulunmaktan kaçınılması.
*Devletlerin iç işlerine müdahale edilmemesi.
*Güvenliğin bütün taraflar açısından eşit ve dengeli temeller üzerinde sağlanması.
Fehmi, bu ilkelerin İsrail dâhil bölgedeki bütün ülkeler için geçerli olması gerektiğini belirterek, bir tarafın iradesinin diğerlerine dayatıldığı bir ortamda istikrarlı bir güvenlik düzeninin kurulamayacağını söyledi.
İsrail kamuoyu barışa açık değil ve Filistin meselesine bir çözüm bulunması konusunda karamsarım; Filistinlilerin meşru kaderini belirleme talebinin yerine getirilmesi gerektiği konusundaki tutumumdan geri adım atmayacağım.
Arap dünyasının 2002 yılında kabul edilen Arap Barış Girişimi ile kapsamlı barış için açık bir çerçeve ortaya koyduğunu hatırlatan Fehmi, İsrail ile normal ilişkilerin ve daha geniş kapsamlı bölgesel iş birliğinin ancak işgalin sona ermesi ve Filistinlilerin ve Arap halklarının haklarına saygı gösterilmesiyle mümkün olabileceğini ifade etti.
Fehmi, siyasi çözüm süreçlerinin yerine mevcut fiilî durumu kalıcılaştıran veya güç kullanılarak oluşturulmuş koşullara meşruiyet kazandıran güvenlik düzenlemelerinin geçirilmesinin ciddi bir tehlike oluşturduğu uyarısında bulundu.
Arap ülkelerinin ortak vizyonlarını ve kolektif kapasitelerini geliştirmesi, bölgesel düzenin geleceğine ilişkin tartışmalarda etkin biçimde yer alması gerektiğini belirten Fehmi, başkalarının dayattığı gelişmelere tepki vermekle yetinilmemesi gerektiğini vurguladı.
Filistin meselesi Ortadoğu'da istikrarın anahtarlarından biri
Filistin meselesinin çözümünün Ortadoğu'da istikrarın temel unsurlarından biri olduğunu belirten Fehmi, Gazze konusunda varılan anlaşmanın olumlu ve gerekli olduğunu, ancak son derece kırılgan bir zemine dayandığını ifade etti.
Anlaşmayı "kurşun kalemle yazılmış" olarak nitelendiren Fehmi, İsrail'in anlaşmanın bazı hükümlerinden geri adım atacağını düşündüğünü belirterek, Arap ülkelerinin anlaşmaya sahip çıkması ve uygulanması konusunda ısrarcı olması gerektiğini söyledi.
Fehmi, mevcut İsrail siyasi ortamının barışa açık olmadığını belirterek, Filistin meselesinin çözümüne ilişkin beklentiler konusunda karamsar olduğunu dile getirdi.
Buna rağmen Filistin halkının meşru kendi kaderini tayin hakkının gerçekleştirilmesi gerektiği yönündeki tutumundan vazgeçmeyeceğini vurguladı.
Fehmi, İsrail'in dış ve iç politikalarının uzun vadede kendi güvenliği ve istikrarı açısından da en büyük tehditlerden birini oluşturduğunu savunarak, "Zulüm ve işgal öfkeyi, istikrarsızlığı ve güvensizliği doğurur" değerlendirmesinde bulundu.
Filistin meselesi, meselelerin başında geliyor
Arap Birliği Genel Sekreteri Nebil Fehmi, göreve başladığı ilk günden itibaren Filistin meselesinin Arap dünyasının öncelikli ve merkezi davası olmaya devam edeceğini vurguladı. Fehmi, ilk yurt dışı ziyaretini Ramallah'a gerçekleştireceğini açıklamış, ancak İsrail makamlarının engellemesi nedeniyle bu ziyaretini gerçekleştirememişti.
Gazze savaşının sonuçları ve bölgede yaşanan gelişmeler ışığında Fehmi'ye, iki devletli çözüm çerçevesinde Filistin devletinin kurulmasının hâlâ mümkün olup olmadığını ve ABD Başkanı Donald Trump'ın Gazze barış planına ilişkin değerlendirmelerini sorduk.
Fehmi, konuşmasında Filistin meselesinin Arap Birliği'nin öncelikleri arasında ilk sırada yer almaya devam edeceğini yineleyerek, "80 yıldır işgal altında büyük acılar yaşayan kahraman Filistin halkının davası, Arapların merkezi meselesidir. Bu sorunun çözümü, Ortadoğu'da güvenlik ve istikrarın sağlanmasının temel anahtarlarından biridir" dedi.
İsrail'in ihlallerini sürdürmesi, uluslararası düzeyde hesap vermemesi ve ABD'nin siyasi korumasından yararlanmasının sorunu daha da karmaşık hâle getirdiğini belirten Fehmi, göreve gelir gelmez ilk ziyaretini Ramallah'a yapacağını açıklamasının, Filistin meselesine verdiği önceliğin açık bir göstergesi olduğunu söyledi.
İsrail işgal makamlarının ziyareti engellemesi üzerine Filistin Devlet Başkanı Mahmud Abbas ile Ürdün'ün başkenti Amman'da bir araya geldiğini belirten Fehmi, görüşmede yaşanan gelişmeleri ve Filistin halkının haklarının desteklenmesi için Arap ve uluslararası düzeyde atılabilecek adımları ele aldıklarını belirtti.
Filistin devletinin kurulmasının, yerleşim faaliyetlerinin genişlemesi, topraklara el konulması, ilhak girişimleri ve sahada yeni fiilî durumların oluşturulması nedeniyle daha da zorlaştığını kabul eden Fehmi, ancak hedefin gerçekleştirilmesinin zorlaşmasının Filistin devletinin meşruiyetini ortadan kaldırmayacağını ve işgalin sürdürülmesini kabul etmek için gerekçe oluşturamayacağını vurguladı.
Fehmi, adil bir çözümün temel unsurlarının herkes tarafından bilindiğini belirterek şu ifadeleri kullandı:
"Çözüm, işgalin sona erdirilmesine ve 4 Haziran 1967 sınırları temelinde, başkenti Doğu Kudüs olan bağımsız ve egemen bir Filistin devletinin kurulmasına dayanıyor. Bu hedef, uluslararası meşruiyet kararları ve iki devletli çözüm ilkesi doğrultusunda hayata geçirilmelidir."
Gazze savaşının son derece ağır insani ve siyasi sonuçlar doğurduğunu kaydeden Fehmi, çatışmanın nedenlerini çözmek yerine yalnızca yönetmeye çalışmanın ortaya çıkardığı sonuçların bir kez daha görüldüğünü belirtti. İşgalin devam etmesinin ve siyasi çözüm perspektifinin bulunmamasının kalıcı istikrarın temelini oluşturamayacağını ifade etti.
Nebil Fehmi, İsrail tarafının bir çözüme ulaşma konusunda ciddiyet göstermemesi nedeniyle Gazze’deki ateşkes anlaşmasının yürürlükte olmadığı görüşünde. (AFP)
Gazze anlaşması: İyi ancak kırılgan
Geçen yıl savaşı durduran ABD'nin Gazze barış planına ilişkin değerlendirmelerde bulunan Fehmi, 20 maddelik Gazze anlaşmasını açıkça desteklediğini söyledi.
Fehmi, "Arap Birliği Genel Sekreterliği görevini üstlenmeden önce, şahsi sıfatımla da bu anlaşmayı desteklediğimi açıkça ifade ettim. Bu anlaşma bir zorunluluk anlaşmasıdır ve iyi bir anlaşmadır. Ancak ihtiyaç duyulan şey, Filistin ve Arap tarafının sürekli takibidir. Çünkü karşı taraf, yani İsrail, samimi değil" dedi.
İsrail'in ateşkesin ardından Batı Şeria'da öldürdüğü Filistinlilerin sayısının önceki döneme kıyasla arttığını ve yerleşim faaliyetlerinin genişlemeyi sürdürdüğünü belirten Fehmi, Gazze'deki ateşkesin de fiilen uygulanmadığını belirtti.
"Her gün çocuklar öldürülüyor, gazeteciler hedef alınıyor ve insani yardımlar son derece sınırlı miktarlarda bölgeye ulaşıyor. Gazze anlaşması bir zorunluluktur. Bu anlaşmayı desteklemekle birlikte, onu mecazi anlamda kurşun kalemle yazılmış bir metin olarak nitelendiriyorum. İsrail'in bazı maddelerinden geri adım atmaya çalışmasını bekliyorum. Biz Araplar olarak anlaşmanın hükümlerine sahip çıkmalı ve uygulanması konusunda ısrarcı olmalıyız" ifadelerini kullandı.
Fehmi, Şarm eş-Şeyh'te düzenlenen toplantıda anlaşmayı başından sonuna kadar siyasi açıdan yorumlayan tek tarafın Mısır Cumhurbaşkanı Abdulfettah es-Sisi olduğunu belirterek, bunun Filistin halkının kendi kaderini tayin hakkı ve devlet kurma hedefini de kapsadığını söyledi.
Fehmi, "İsrail'in yayılmacı projesi son derece tehlikeli. Siyasi uzlaşmaların yerine mevcut fiilî durumu kalıcılaştıran veya güç kullanılarak oluşturulmuş şartlara meşruiyet kazandıran güvenlik düzenlemelerinin geçirilmesine karşı uyarıyorum" dedi.
Her türlü siyasi girişimin içeriğine ve sahada sağlayabileceği sonuçlara göre değerlendirilmesi gerektiğini vurgulayan Fehmi, acil önceliklerin ateşkesin kalıcı hâle getirilmesi, İsrail güçlerinin çekilmesi, insani yardımların kesintisiz ulaştırılması, iyileştirme ve yeniden imar çalışmalarının başlatılması olduğunu kaydetti.
İsrail’in genişleme projesi son derece tehlikelidir ve siyasi uzlaşmaların, mevcut durumu kalıcı hale getiren ya da zorla dayatılan koşullara meşruiyet kazandıran güvenlik düzenlemeleriyle ikame edilmeye çalışılmasına karşı uyarıyorum.
Fehmi ayrıca Filistinlilerin zorla yerinden edilmesinin ve Gazze Şeridi ile Batı Şeria arasındaki ayrılığın kalıcılaştırılmasının kesinlikle reddedilmesi gerektiğini belirtti.
Bu adımların önemli olmakla birlikte işgali sona erdirecek ve Filistin devletinin kurulmasını sağlayacak açık hedefli bir siyasi sürecin yerini tutamayacağını ifade eden Fehmi, gerçek barışın yalnızca askerî operasyonların durdurulmasıyla sağlanamayacağını, çatışmanın temel nedenlerinin ortadan kaldırılması ve Filistin halkının kendi kaderini tayin hakkına kavuşması gerektiğini söyledi.
İsrail siyaseti aşırı sağa kayıyor
Son İsrail seçimlerinin ardından toplumda yaşanan değişimlerin Filistin meselesinin geleceğine etkisini değerlendiren Fehmi, İsrail siyasi sahnesinin aşırı sağa yöneldiğini belirtti.
Seçimlerde öne çıkan isimlerin ve başlıca siyasi liderlerin Filistin devletinin kurulmasına karşı çıktığını söyleyen Fehmi, "İsrail'de Netanyahu ile ya da Netanyahu olmadan siyasi tablo barışa açık değil. Bu son derece tehlikeli bir durum" dedi.
Olası hükümet adaylarından hangisinin daha iyi olduğunun değil, hangisinin daha kötü olduğunun tartışıldığını belirten Fehmi, Filistin meselesinin çözüm ihtimali konusunda kötümser olduğunu, ancak tutumundan vazgeçmeyeceğini vurguladı.
"Filistin halkının, başkenti Doğu Kudüs olan kendi devletinde kendi kaderini tayin etme yönündeki meşru talebinin gerçekleştirilmesi gerektiğine ilişkin tutumumdan geri adım atmayacağım. Ancak bu mücadele devam edecek" ifadelerini kullandı.
27 Ekim'de gerçekleştirilen İsrail seçimleri, Başbakan Binyamin Netanyahu ile eski İsrail Genelkurmay Başkanı ve en güçlü rakiplerinden Gadi Eisenkot'un parlamentoda net çoğunluğu sağlayamaması nedeniyle siyasi çıkmazla sonuçlandı. Bununla birlikte her iki taraf da Filistin devletinin kurulmasına karşı çıkan bir tutum benimsiyor.
Washington'un Arap dünyasının hesaplarındaki yeri değişiyor mu?
İran savaşı ve son gelişmelerin ardından Arap ülkelerinin ABD ile ilişkilerini yeniden değerlendirmesi, stratejik seçeneklerini çeşitlendirmesi ve kendi güç unsurlarını çıkarlarını korumak için kullanması gerektiği yönündeki tartışmalar yoğunlaştı.
Arap Birliği Genel Sekreteri Fehmi'ye, ABD'nin bölgedeki nüfuzuna ilişkin değerlendirmelerini ve Arap ülkelerinin bugün Washington ile ilişkilerinden ne beklediğini sorduk.
Fehmi, Arap dünyasının coğrafi konumu, enerji kaynakları, pazarları, yatırımları ve güvenlik, askerî, ekonomik ve teknolojik ortaklıkları bakımından ABD için önemli stratejik imkânlar sunduğunu belirtti.
Ancak bu imkânlara sahip olmanın, belirli hedeflere ulaşmak için kullanılabilecek siyasi nüfuza otomatik olarak dönüşmediğini vurguladı.
Fehmi, "Etkili olabilmek için öncelikle çıkarlarımızın ve hedeflerimizin açık olması, karşı tarafın önceliklerini iyi anlamamız, doğru araçları ve doğru zamanı seçmemiz, ardından üzerinde anlaştığımız konuları takip edebilmemiz gerekiyor" dedi.
Maliyet ve çıkar kavramlarına ilişkin değerlendirmesinde Fehmi, büyük güçlere Arap çıkarlarının göz ardı edilmesinin ve istikrarsızlığın sürmesinin siyasi, ekonomik ve güvenlik alanlarında sonuçlar doğuracağını göstermeleri gerektiğini ifade etti.
Buna karşılık Arap çıkarlarına saygı gösterilmesinin ve anlaşmazlıkların çözülmesinin daha geniş iş birliği ve istikrar fırsatları yaratacağını belirtti.
ABD Başkanı Donald Trump. (AFP)
Fehmi, Arap ülkelerinin bu imkânlarını yeterince kullanamamasının nedenleri arasında ülkelerin öncelikleri ve değerlendirmeleri arasındaki farklılıkları, büyük güçlere ekonomik ve siyasi bağımlılık düzeylerini ve kimi zaman ulaşılmak istenen hedeflerin yeterince açık tanımlanmamasını gösterdi.
Bu nedenle düzenli istişarelerin yapılması, ortak çıkarların belirlenmesi ve sürdürülebilir ortak tutumların oluşturulmasının Arap dünyasının uluslararası etkisini artırmak açısından temel unsurlar olduğunu söyledi.
ABD'nin bölgedeki konumuna ilişkin olarak ise Washington'un nüfuzunun sona erdiğine veya Ortadoğu'daki öneminin bazı çevrelerin ileri sürdüğü ölçüde azaldığına inanmadığını belirtti.
Fehmi, "ABD hâlâ başlıca küresel güçlerden biri. Siyasi, askerî, ekonomik ve teknolojik alanlarda geniş bir varlığa sahip. Ancak öncelikleri değişti ve giderek artan rekabetin, çok sayıda güç merkezinin bulunduğu uluslararası bir ortamda hareket ediyor" değerlendirmesinde bulundu.
Bununla birlikte uluslararası toplumun ABD'nin güvenlik şemsiyesine duyduğu güvenin azaldığına dikkat çeken Fehmi, bu durumun hem Ukrayna savaşı nedeniyle Avrupa'da hem de Gazze'deki gelişmeler karşısında uygulanan çifte standartlar ve İran'la bağlantılı çatışmalarda Arap çıkarlarının yeterince gözetilmemesi nedeniyle Ortadoğu'da görüldüğünü ifade etti.
Washington, geçmişte olduğu gibi ülkelerin kendisine güvenmesini sağlayan siyasi itibarını artık yitirmiştir; bu değişimlere gerçekçi bir şekilde yaklaşmalı ve çeşitli uluslararası ilişkilerimizi ve ortaklıklarımızı sürdürmeliyiz.
Fehmi, "Washington artık geçmişte ülkelerin kendisine güvenmesini sağlayan siyasi inandırıcılığa sahip değil" dedi.
Bu değişimlerin gerçekçi biçimde değerlendirilmesi gerektiğini vurgulayan Fehmi, Arap ülkelerinin kendi kapasitelerini ve karar alma bağımsızlıklarını güçlendirecek çeşitli uluslararası ilişkiler ve ortaklıklar geliştirmesi gerektiğini söyledi.
Arap dünyasının Washington'dan beklentilerini ise şöyle sıraladı:
*Arap ülkelerinin egemenliğine, güvenliğine ve çıkarlarına saygı gösteren daha dengeli bir ilişki.
*Filistin meselesinin çözümü ve işgalin sona erdirilmesi konusunda ciddi bir yaklaşım.
*Kalkınmayı, kapasite geliştirmeyi ve bölgesel istikrarı destekleyen ortaklıklar.
Fehmi, buna karşılık Arap ülkelerinin de önceliklerini belirleme, çıkarlarını ortaya koyma ve savunma konusunda daha açık ve organize hareket etmesi gerektiğini belirterek, başarılı ilişkilerin yalnızca taleplere değil, karşılıklı çıkar ve yükümlülüklerin anlaşılmasına dayanması gerektiğini söyledi.
Dış müdahaleler ve kurumsal zayıflık bölgesel krizleri derinleştiriyor
Libya ve Somali gibi ülkelerde çok sayıda siyasi girişim ve arabuluculuk çabasına rağmen krizlerin neden çözülemediği, bölgesel ve uluslararası güçlerin müdahalelerinin etkisi ve Arap Birliği'nin bu dosyalarda daha etkin bir rol üstlenip üstlenemeyeceği sorularını yanıtlayan Fehmi, dış müdahaleler ile iç bölünmelerin birbirini beslediğini ifade etti.
Fehmi, "Bölgesel ve uluslararası güçler kendi çıkarları doğrultusunda müdahalelerde bulunuyor ve gerçekleştirdikleri saldırıların veya egemenlik ihlallerinin sorumluluğunu taşıyor. Aynı zamanda bazı Arap ülkelerindeki iç bölünmeler ve devlet kurumlarının zayıflığı da bu müdahalelere daha geniş bir alan açıyor" dedi.
Devlet kurumlarının zayıflamasıyla siyasi, ekonomik ve askerî çıkarların iç içe geçtiğini, nüfuz merkezlerinin çoğaldığını ve çözüm süreçlerinin daha karmaşık hâle geldiğini belirten Fehmi, özellikle bazı iç aktörlerin dış güçlerle bağlantılı çıkarlarının bu süreci zorlaştırdığını kaydetti.
Bu nedenle ulusal devletin korunması, birliğinin ve egemenliğinin güvence altına alınması ve kurumlarının güçlendirilmesinin Arap krizlerine yaklaşımda temel ilkeler olması gerektiğini vurguladı.
Her krizin kendine özgü koşullarının dikkate alınması gerektiğini ifade eden Fehmi, Libya, Somali, Yemen ve Sudan için tek bir çözüm reçetesinin uygulanamayacağını, ancak bütün çözüm süreçlerinin uluslararası hukuk ve insancıl hukuka uygun olması gerektiğini söyledi.
Libya'da siyasi ve kurumsal birlik öncelikli
Libya'da uzun süredir devam eden siyasi ve kurumsal bölünmenin, güvenlik sorunlarının ve kurumların birleştirilmesi ihtiyacının öne çıktığını belirten Fehmi, seçimlerin yapılabilmesi için gerekli koşulların oluşturulmasının önemine dikkat çekti.
Arap Birliği'nin bu konuda Birleşmiş Milletler ile tamamlayıcı bir çerçevede çalıştığını belirten Fehmi, diyalog ve uzlaşma çabalarının desteklendiğini, 5+5 Ortak Askerî Komite süreci dâhil olmak üzere askerî kurumların birleştirilmesine yönelik girişimlere katkı sunulduğunu kaydetti.
Somali'de egemenlik ve toprak bütünlüğü vurgusu
Somali'de önceliğin ülkenin birliğini, egemenliğini ve toprak bütünlüğünü desteklemek olduğunu belirten Fehmi, devlet kurumlarının güçlendirilmesi, terörle mücadele ve ülkenin istikrarını etkileyen güvenlik ve kalkınma sorunlarının çözülmesi gerektiğini ifade etti.
Bölgede ve Kızıldeniz çevresinde İsrail'in faaliyetlerine de değinen Fehmi, bu faaliyetlerin son derece tehlikeli olduğunu ve istikrarsızlığı artırdığını söyledi.
Siyasi girişimlerin çoğalmasının tek başına başarı koşullarını oluşturmadığını belirten Fehmi, bazı durumlarda arabuluculuk süreçlerinin birbiriyle rekabet ettiğini, uygulama mekanizmaları yeterli olmayan anlaşmalar yapıldığını ve krizlerin siyasi, ekonomik ve güvenlik kaynaklarının varlığını sürdürdüğünü kaydetti.
Arap Birliği'nin rolünün yeni girişimler başlatmakla sınırlı kalmaması gerektiğini vurgulayan Fehmi, Birliğin taraflar arasında uzlaşma sağlanması, ulusal süreçlerin desteklenmesi, bölgesel ve uluslararası çabaların koordine edilmesi ve anlaşmaların uygulanmasının önündeki engellerin kaldırılması gibi somut katkılara odaklanması gerektiğini belirtti.
Sudan savaşı: Çözüm arayışında yeni adımlar
Sudan krizine ilişkin değerlendirmelerinde, yakın zamanda gerçekleştirdiği Sudan ziyaretine de değinen Fehmi, bütün taraflara Sudan üzerindeki müdahalelerini sona erdirme çağrısında bulundu.
Sudan'ın tarihi, coğrafi konumu, ilişkileri ve sahip olduğu kaynaklar nedeniyle Arap dünyasında özel bir yere sahip olduğunu belirten Fehmi, Sudan halkının yaşadığı insani trajedinin Arap dünyasına büyük siyasi ve ahlaki sorumluluk yüklediğini söyledi.
Bu nedenle ziyaretini yalnızca Sudan halkıyla dayanışma göstermek için değil, sahadaki koşulları doğrudan görmek, yetkilileri ve ulusal siyasi aktörleri dinlemek ve savaşın sona erdirilmesine yönelik Arap Birliği'nin katkılarını değerlendirmek amacıyla gerçekleştirdiğini kaydetti.
Fehmi, Sudan'da yaşananları acı verici ve kabul edilemez bir trajedi olarak nitelendiriyor. (AFP)
Ziyareti sırasında Sudanlı liderlerle ve diyalog hazırlık komitesinin üyeleriyle görüştüğünü belirten Fehmi, farklı ulusal güçleri kapsayan, Sudanlıların öncülüğünde ve sahipliğinde yürütülecek kapsamlı bir ulusal diyalog için gerekli koşulların oluşturulmasını ele aldıklarını söyledi.
Bu sürecin Sudan'ın birliğini, egemenliğini, toprak bütünlüğünü ve ulusal kurumlarını koruyacak siyasi bir uzlaşmaya katkı sunmasını hedeflediklerini ifade etti.
Fehmi, "Ziyaret sırasında ele aldığımız önemli konulardan biri, bütün Sudanlıların üzerinde uzlaşacağı siyasi bir yapı çerçevesinde egemen ve birleşik Sudan devletinin korunmasıydı. Bu hedef, Sudanlıların kendi aralarında yürüteceği diyaloglarla gerçekleştirilmeli. Uluslararası toplum bu süreci desteklemeli, ancak yönetmemeli veya kararları belirlememeli" dedi.
Dış güçler bölünmeyi körüklemeye ve çatışmayı uzatmaya devam ederken, devletle paralel yapılar kurulmasını reddederken, Sudanlılardan uzlaşma bekleyemeyiz.
Ziyaretin ardından dış müdahalelerin sona erdirilmesi yönünde çağrıda bulunduğunu belirten Fehmi, savaşın bitirilmesi için dış müdahalelerin durdurulmasının temel koşullardan biri olduğunu vurguladı.
"Sudanlılardan uzlaşma beklerken, dış aktörlerin bölünmeleri beslemeye ve çatışmaları uzatmaya devam etmesini kabul edemeyiz" ifadelerini kullandı.
Arap Birliği'nin tutumunun Sudan'ın birliğini ve ulusal kurumlarını korumaya dayandığını belirten Fehmi, bölünmenin kalıcılaştırılmasını ve devletin yanında paralel yapıların oluşturulmasını reddettiklerini söyledi.
Önceliklerinin savaşın durdurulması, sivillerin korunması ve insani acıların hafifletilmesi olduğunu kaydeden Fehmi, Birliğin Sudanlıların kendi devletlerini koruyacak ve güvenlik ile istikrarı yeniden sağlayacak bir çözüme ulaşmalarına destek vereceğini ifade etti.
Lübnan'a Arap desteğinin önemi
Lübnan krizine ilişkin değerlendirmelerde bulunan Fehmi, yakın zamanda Beyrut'a gerçekleştirdiği ziyaretin İsrail saldırılarını reddeden ve Lübnan devletinin egemenliğini, toprak bütünlüğünü ve ulusal kurumlarını destekleyen açık bir Arap tutumunun yansıması olduğunu söyledi.
Ziyaretin aynı zamanda Arap Birliği Konseyi kararlarının uygulanmasını takip etme sorumluluğunun bir gereği olduğunu belirtti.
Fehmi, "Benim açımdan Lübnan yönetimiyle doğrudan istişarelerde bulunmak ve mevcut dönemin önceliklerini değerlendirmek önemliydi. Amaç, bilinen siyasi tutumları tekrarlamakla yetinmek değil, Arap desteğini Lübnan'ın gerçek ihtiyaçlarına yönelik somut adımlara dönüştürmekti" dedi.
Lübnanlı liderlerle gerçekleştirdiği görüşmelerde ülkenin siyasi, güvenlik ve ekonomik sorunlarını ele aldıklarını belirten Fehmi, devlet kurumlarının desteklenmesi, ülkenin tüm topraklarında devlet otoritesinin tesis edilmesi, İsrail saldırılarının durdurulması ve işgalin sona erdirilmesi konularının gündeme geldiğini söyledi.
Ayrıca ülkenin toparlanması, yeniden imarı ve yerinden edilen kişilerin geri dönüşü konularında destek verdiklerini kaydetti.
Nebil Fehmi, geçen ekim ayında Güney Lübnan'ı ziyaret etti. (AFP)
Lübnan'a yönelik Arap taahhütleri konusunda daha dikkatli olunması gerektiğini belirten Fehmi, Arap ülkelerinin siyasi tutumları ile mali ve teknik katkılarının birbirinden ayrılması gerektiğini söyledi.
Üye ülkelerin kendi imkânları ve mekanizmaları doğrultusunda mali, teknik ve diğer katkılara karar vereceğini belirten Fehmi, Arap Birliği'nin sorumluluğunun bu desteği harekete geçirmek, koordine etmek ve takip etmek olduğunu ifade etti.
Arap desteğinin Lübnan'ın siyasi ve diplomatik konumunu güçlendirebileceğini, uluslararası toplumun Lübnan'ın haklarına ve uluslararası meşruiyet kararlarına destek vermesini sağlayabileceğini belirten Fehmi, bu kapsamda özellikle Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin 1701 sayılı kararının uygulanmasının önemine dikkat çekti.
Fehmi, "Lübnan'ın egemenliğini ve kurumlarını destekleyen, ulusal kararlarını bağımsız biçimde alabilme kapasitesini güçlendiren etkili bir Arap desteğine sahip olmasını istiyoruz. Üzerinde anlaştığımız konuların takip edilmesi ve siyasi tutumların somut desteğe dönüştürülmesi gerekiyor" dedi.
Lübnan’ın, egemenliğini ve kurumlarını destekleyen, ulusal kararlarını alma yeteneğini güçlendiren etkili bir Arap desteğine kavuşmasını ve siyasi tutumların somut desteğe dönüşmesi için bu konunun takip edilmesini önemsiyoruz.
Arap Birliği'nin üstlenebileceği ilave rollerin Lübnan, üye ülkeler ve ilgili taraflarla yapılacak istişareler sonucunda belirleneceğini söyleyen Fehmi, garantörlük gibi bir rolün ise öncelikle yükümlülüklerin, güvencelerin ve uygulama mekanizmalarının açık biçimde tanımlanmasını gerektirdiğini ifade etti.
Arap dünyasını nasıl bir gelecek bekliyor?
Bölgenin geleceğine ilişkin değerlendirmelerinde Fehmi, mevcut gelişmelerin Arap dünyasını daha fazla parçalanmaya mı yoksa daha fazla bütünleşmeye mi götüreceği ve Arap sisteminin güç dengelerinin yeniden şekillendirilmesine karşı koyup koyamayacağı sorularını cevapladı.
Fehmi, bölgenin geleceğinin henüz belirlenmediğini ve mevcut koşulların değiştirilemez bir kader olarak görülmemesi gerektiğini söyledi.
Gelecekte karşılaşılabilecek en tehlikeli senaryonun ulusal devlet yapısının aşınmaya devam etmesi olduğunu belirten Fehmi, şu değerlendirmede bulundu:
"En tehlikeli senaryo, ulusal devletin aşınmasının sürmesidir. Bu durumda sınırlar haritalarda varlığını korurken devletin kendi topraklarını ve kaynaklarını yönetme, kararlarını alma kapasitesi zayıflar. Egemenlik, zaman zaman dış çıkarlar ve hesaplarla bağlantılı olan birbirleriyle rekabet hâlindeki güç merkezleri arasında dağılır."
Bu durumun resmî sınırlar değişmese bile çatışmaların uzamasına, kalkınmanın sekteye uğramasına ve genç nesillerin geleceğe olan güveninin azalmasına yol açabileceğini ifade etti.
Bölgede nüfuz, stratejik geçiş güzergâhları ve önemli coğrafi noktalar üzerinde rekabetin giderek arttığına dikkat çeken Fehmi, Arap ülkelerinin çevrelerinde yaşanan gelişmelere karşı dikkatli olması gerektiğini söyledi.
En tehlikeli senaryo, ulus devletin aşınmasının devam etmesi; böylece sınırların sadece haritalar üzerinde kalması, devletin topraklarını ve kaynaklarını yönetme ve karar alma yetkisinin azalması ve iktidarın, bazen dış çıkarlar ve hesaplarla bağlantılı olan rakip merkezler arasında paylaşılmasıdır.
Ancak parçalanma veya bölünmenin kaçınılmaz bir sonuç olarak görülmemesi gerektiğini belirten Fehmi, "Gerekli vizyon, siyasi irade ve sürekli kurumsal çalışma sağlanırsa Arap ülkeleri birliklerini ve egemenliklerini koruyabilir, bölgesel ve uluslararası konumlarını güçlendirebilir" dedi.
Fehmi'nin görev süresi sonunda görmek istediği Arap dünyası
Arap Birliği Genel Sekreteri olarak görev süresinin sonunda nasıl bir bölge görmek istediği sorulan Fehmi, önümüzdeki yıllarda savaşların aşamalı olarak durdurulduğu, kriz yaşayan ülkelerin devlet kurumlarının yeniden tesis edildiği ve ekonomik bütünleşmenin güçlendirildiği bir Arap dünyası hedeflediğini söyledi.
Eğitim, bilimsel araştırma ve teknoloji yatırımlarının artırılmasını, gençlerin kendi toplumlarının geleceğini şekillendirme süreçlerine daha geniş katılım imkânına sahip olmasını istediğini belirtti.
Fehmi, ayrıca ortak güvenliği koruma, tehditleri önceden öngörme, siyasi girişimlerde bulunma ve bölgenin geleceğini belirleyen kararlar ile düzenlemeler üzerinde etkili olma kapasitesi daha yüksek bir Arap sistemi oluşturmayı hedeflediğini ifade etti.
Bu hedeflerin ulaşılmaz olmadığını, ancak açık programlar, belirlenmiş kaynaklar, sorumluluklar ve ciddi uygulama ve takip mekanizmaları gerektirdiğini vurgulayan Fehmi, sözlerini şöyle tamamladı:
"Çalışmayı ve hazırlığı esas aldığımız takdirde Arap dünyasının imkânları konusunda kötümser değilim. Bugün yaptıklarımız, çocuklarımızın önümüzdeki yıllarda sahip olacağı seçeneklerin genişliğini belirleyecek. Onlara daha güçlü devletler, daha yetkin kurumlar ve kendi geleceklerini şekillendirmeye daha fazla katılabilecekleri fırsatlar bırakmak bizim sorumluluğumuzdur. Bence hepimizin karşı karşıya olduğu asıl sınav budur ve ortak Arap çalışmalarının öncelikleri arasında en üst sırada yer almalıdır."
*"Bu röportaj Şarku’l Avsat tarafından Independent Arabia'dan çevrilmiştir."
Irak’taki Kor Mor Gaz Sahası’nda İHA saldırısının ardından üretim durdurulduhttps://turkish.aawsat.com/arap-d%C3%BCnyasi/5339137-irak%E2%80%99taki-kor-mor-gaz-sahas%C4%B1%E2%80%99nda-i%CC%87ha-sald%C4%B1r%C4%B1s%C4%B1n%C4%B1n-ard%C4%B1ndan-%C3%BCretim-durduruldu
Irak’taki Kor Mor Gaz Sahası’nda İHA saldırısının ardından üretim durduruldu
Kor Mor Gaz Sahası’na yönelik saldırı, Irak’ın kuzeyindeki elektrik sistemini felç etti. (Arşiv – Reuters)
Irak Kürdistan Bölgesi’nin en büyük doğal gaz sahalarından biri olan Kor Mor Gaz Sahası’nda, insansız hava aracıyla (İHA) düzenlenen saldırının ardından üretimin durduğu bildirildi.
Irak Kürdistan Bölgesi Elektrik Bakanlığından iki kaynak, bir İHA’nın sıvılaştırılmış petrol gazı (LPG) depolama tankını hedef almasının ardından sahadaki üretimin durduğunu ve halen devam eden bir yangının çıktığını bildirdi. İki güvenlik kaynağı ise sahadan yoğun duman yükseldiğinin görüldüğünü belirtti. Bakanlık kaynakları, saldırının ardından sahada çalışan personelin tesis içerisindeki güvenli bölgelere tahliye edildiğini kaydetti.
Irak Başbakanı ve Silahlı Kuvvetler Başkomutanı Ali Zeydi, ilk değerlendirmelere göre saldırıda can kaybı yaşanmadığını açıkladı. Kürdistan Bölgesi Doğal Kaynaklar Bakanlığı ile Elektrik Bakanlığının ortak açıklamasında saldırı “terör eylemi” olarak nitelendirilirken, iki bakanlığın saldırının etkilerini en aza indirmek için çalıştığı belirtildi. Şarku’l Avsat’ın aldığı bilgiye göre saldırının sorumluluğunu henüz üstlenen olmadı.
Bölgedeki elektrik üretimi için gerekli doğal gazı sağlayan saha, Kürdistan Bölgesi’nin enerji arzında önemli rol oynuyor. Kürdistan Bölgesi Elektrik Bakanlığı, saldırı nedeniyle bölgedeki elektrik üretim kapasitesinin yaklaşık 2,8 gigavat (GW) azaldığını bildirdi.
Sahanın işletilmesinde ortak olarak yer alan Dana Gas şirketi, temmuz ayının başlarında güvenilir güvenlik tehditleri ve bölgesel gerilimler nedeniyle sahadaki ana üretim tesislerini geçici olarak kapatmış, aynı ayın ilerleyen günlerinde üretime yeniden başlamıştı.
Irak, İran’ın Hürmüz Boğazı’nı kapatmasından en fazla etkilenen ülkeler arasında bulunuyor. Bölgede gemilere yönelik saldırılar nedeniyle boğazdaki deniz trafiğinde aksaklıklar devam ediyor. Bağdat yönetimi ise iki ülke arasındaki askerî gerilimin arttığı bir dönemde komşusu İran ve ABD ile ilişkilerinde denge kurmaya çalışıyor.
Bununla birlikte İran, Irak’ın kuzeyinde bulunan İranlı Kürt muhalif gruplara yönelik saldırılar düzenledi. Çatışmaların önceki aşamalarında ise İran destekli Iraklı silahlı gruplar, Körfez ülkelerine yönelik saldırılar gerçekleştirdi.
لم تشترك بعد
انشئ حساباً خاصاً بك لتحصل على أخبار مخصصة لك ولتتمتع بخاصية حفظ المقالات وتتلقى نشراتنا البريدية المتنوعة
