Yeni Suriye: Kişisel hesaplaşmaların kara haritası

Bazı Suriyeliler hâlâ kanunlardan kaçmanın veya yasadışı eylemlerde bulunmanın mümkün olduğunu düşünüyor

Suriyeliler ülkede güvenliğin olmaması nedeniyle geniş çaplı bir kaos yaşanmasından endişe ediyor (AFP)
Suriyeliler ülkede güvenliğin olmaması nedeniyle geniş çaplı bir kaos yaşanmasından endişe ediyor (AFP)
TT

Yeni Suriye: Kişisel hesaplaşmaların kara haritası

Suriyeliler ülkede güvenliğin olmaması nedeniyle geniş çaplı bir kaos yaşanmasından endişe ediyor (AFP)
Suriyeliler ülkede güvenliğin olmaması nedeniyle geniş çaplı bir kaos yaşanmasından endişe ediyor (AFP)

İsmail Derviş

Beşşar Esed rejiminin devrilmesinden üç ay sonra Ramazan Bayramı'nın üçüncü gününün akşamı, Suriyeliler bayram tatili sebebiyle, Suriye'nin en ünlü eğlence parkı olan ve Şam Uluslararası Havalimanı'nın yakınında bulunan “Mutlu Dünya”yı doldurmuşlardı. Ancak iki genç, yetişkinlere ait bir oyun için sıra kavgasına giriştiler. Olay, birinin diğerini “Kamu Güvenliği’nde” çalıştığını söyleyerek tehdit etmesi, “intikam alabileceğini” söylemesiyle tırmandı.

Basit bir anlaşmazlık sonucu ortaya çıkan bu olay, Suriye'de yaklaşık 15 yıldır yaygın olan şiddet sırasında gerçekleşen sayısız intikam ve misilleme olayı ve dökülen kan yanında önemsiz kalıyor. Bütün bunlar sebebiyle ülke, bu yüzyılda dünyanın en şiddet dolu ve güvensiz ülkesi olarak sınıflandırıldı.

Esed rejiminin devrilmesinin arifesinde Suriyeliler, çoğunluğu Esed rejimine sadık olanlara veya rejimin işlediği suçlara iştirak edenlere yönelik misilleme eylemleri olan kitlesel katliamlardan korkuyorlardı. Ancak tepkiler beklenenden çok daha hafif oldu ve Suriye’nin kıyı bölgesinde mart ayı başında patlak veren olaylardan önce intikam davaları bireysel vakalarla sınırlı kaldı. Eski rejime bağlı yandaşların yeni hükümetin kamu güvenlik güçlerine yönelik saldırısıyla başlayan olaylar, büyük çoğunluğu sivil olan yüzlerce kişinin ölümü ve yaralanmasıyla sonuçlandı.

Uluslararası toplum, eski rejime bağlı grupların gerçekleştirdiği saldırıyı hemen kınadı ancak yeni Suriye hükümetinden de yaşanan ihlalleri soruşturmasını istedi. Hükümet de olup biten her şeyi araştırmak ve olaya karışanlardan hesap sormak için bir “bağımsız soruşturma komitesi"  kurdu ama komite bu yazı yazılırken hâlâ çalışmalarını sürdürüyordu.

Humus'ta köylerin etrafındaki barikatlar

Suriye'nin merkezindeki Humus, büyük mezhepsel çeşitliliğe sahip bir şehir. Görgü tanıkları Independent Arabia'ya, güvenlik güçlerinin olası misillemelerden sakinlerini korumak için bazı Alevi köylerinin etrafına barikat kurduklarını söylediler.

Esed rejiminin döktüğü kanın intikamını almak isteyenlerin arasında kişisel intikamlarını almak isteyenler de var. Bazıları da İçişleri Bakanlığı devleti tam anlamıyla denetim altına almadan ve hukuk diğer ülkelerdeki gibi işlemeden önce hesaplarını görmek istiyorlar.

 Bazı Suriyeliler de, kanundan kaçanların veya yasadışı eylemlerde yahut da hâlâ hukuksuz eylemlerde bulunanların, bunun için hâlâ imkânları olduğuna inanıyor. Güçsüz olan ve aygıtları hâlâ yeniden yapılandırılan hükümete danışmadan, başkaları ile hesaplarını görebileceklerini düşünüyorlar.

Ciddi hukuki adımlar bekleniyor

Suriyeli avukat Fadi Kardus şunları söylüyor: “Bilhassa Suriye çatışması gibi uzun süreli ve kanlı çatışma ile devrim bağlamında, herhangi bir geçiş sürecinde, kişisel hesaplaşmalar gerçek bir tehlikeyi temsil eder. Oysa uluslararası alanda kabul gören kavramıyla geçiş dönemi adaleti, adalet ve uzlaşmayı sağlayacak yasal ve kurumsal bir çerçeve sunarak bu tür intikamların önüne geçmeyi amaçlamaktadır. Aynı şekilde, 2025 Suriye Anayasa Bildirgesi doğrultusunda en kısa sürede kurulmasını umduğumuz geçiş dönemi organı da bu hedefe ulaşılmasında önemli rol oynayacaktır. Bunun için suçluların ve faillerin hesap vermesini, mağdurların tazmin edilmesini ve ihlallerin tekrarlanmamasını sağlamak için bireylerin ve kurumların reform edilmesini garantiye almalıdır.” Şunu da ekliyor: “Geçiş dönemi adaleti ilkelerinin etkin bir şekilde uygulanmasıyla Suriye'nin kişisel hesaplaşmaların açık arenasına dönüşmesini engelleme fırsatına sahip olduğu söylenebilir. Bu nedenle, adaletin sağlanması için hükümet ve Suriye'de ulusal düzeyde faaliyet gösteren sivil toplumun sürecin kapsayıcı, oluşumu, yetkileri ve görevleri belli, mağdur merkezli olmasını sağlamak amacıyla güçlü bir kararlılık göstermesi gerekiyor. Bu da bireyler ile devlet arasındaki güveni artırıp, en azından öngörülebilir gelecek için istikrarı sağlayacaktır.”

Kardus, şöyle devam etti: “Geçiş Adaleti Komisyonu için gerekli yasama ortamını oluşturacak geçici yasama konseyi kurulmadan, yukarıda belirtilenler hiçbir işe yaramayacaktır. Bu yapılırken ulusal mevzuat, Geçici Anayasa Bildirgesi, insan hakları ve geçiş adaletine ilişkin uluslararası standartlar esas alınmalı, Geçiş Adaleti Komisyonu'na ulusal ve uluslararası destek sağlanmalı ve böylece kararlarının güvenilirliğinin artırılması hedeflenmelidir. Zira Geçici Anayasa Bildirgesine göre geçiş adaletinin kazananların adaleti olmasından korkuluyor. Dolayısıyla Geçiş Adaleti Komitesi’nin öncelikle mağdurların kim olduğunu tespit etmesi, geçmişteki ihlallerin mağdurlarını hak sahibi olarak tanımaya çalışması gerekiyor. Daha sonra komiteler aracılığıyla gerçeklerin araştırılmasına başlanmalı. Ardından Adalet Komitesinin görev alanına giren suçların faillerinin kimliğine bakılmaksızın yasal işlem ve takip başlatılmalı. Mağdurlar veya aileleri için hesap sorma, tazminat ve düzeltme mekanizmasının net bir şekilde oluşturulması ve şu anda yaşandığı gibi ihlallerin tekrarlanmasını önlemek için gerekli tüm tedbirlerin alınması gerekiyor.”

Eski rejimin geride bıraktığı miras

Suriyeli yazar ve insan hakları aktivisti Samar Aştar’a gelince şunları söylüyor: “2011 yılında Suriye devrimini izleyen çatışmanın patlak vermesinden itibaren devlet kurumları bozulmaya başladı. Ülkede suçları bir nebze olsun kontrol altında tutan birleşik güvenlik otoritesi kayboldu. Ülke kompleks çatışmaların açık arenası haline geldi. Çatışmalar siyasetin ve militarizmin sınırlarını aştı, kaos ve yargı sisteminin zaafları örtüsü altında kişisel intikam ve tasfiyeler şeklinde daha tehlikeli bir karaktere büründü. O zamandan beri öldürme, adam kaçırma ve uydurma suçlamalar, hiçbir yasal veya toplumsal caydırıcılık olmaksızın, tüm taraflar için hesaplaşmanın yaygın bir yolu haline geldi.

Aştar şunu da ekliyor: “Esed rejimindeki subay ve yetkililerin, isyan eden halka karşı kullanmak için intikam almak isteyen ve suç kaydı bulunan kişileri askere alma politikasını unutamayız. Bu onların halka sempati duymamalarını, yemek ve içmek gibi öldürmeye alışana kadar acımasızca ve hiç ara vermeden öldüren bir demir yumruktan ibaret olmalarını garanti altına alacaktı ve öyle de oldu. Daha sonra Aralık 2024'te rejim değiştiğinde Suriyeliler suçluların yasal olarak hesap vereceğini umuyordu. Kontrol dışı silahların kontrol altına alınması, fraksiyonların ortadan kaldırılması, güvenlik güçlerinin rolünün etkinleştirilmesi yoluyla güvenliğin yeniden sağlanacağını ümit ediyorlardı. Ancak bu umut, gerçek bir reform belirtisi göstermeyen yeni bir gerçeklikle hızla suya düştü. Silahların, hizipçiliğin ve mezhepçi söylemlerin yaygınlaşması, yeni hükümetin etkili ve net bir geçiş dönemi adaleti politikasının olmaması sorunu daha da derinleştirdi. Vatandaşlar ise, kendilerine insan aklının kavrayamayacağı acılar yaşatanlardan hesap sorulmasını, hükümet kurumlarından defalarca talep ettiler. Ancak gerçek bir yargılamanın olmaması nedeniyle birçok kişi “Şebbiha” ve suçluların isimlerini belgelemek için sosyal medyaya yöneldi ve “siyasi”, bazen de mezhepsel bir doğa taşıyan bireysel intikam kampanyaları başladı.

Hükümetin çekingen müdahalesi

Şarku’l Avsat’ın Independent Arabia’dan aktardığı analize göre Suriyeli insan hakları aktivisti, “yeni hükümetin müdahalesinin çekingen olduğunu ve kontrolsüz yayılan silahların kontrol altına alınmasının önceliğine inanmadığını, çeşitli silahlı grupları Suriye Ordusu adı altında tek bir çatı altında etkili bir şekilde birleştiremediğini” düşünüyor. Ardından şöyle devam ediyor: “Hatta bazen rastgele işlenen intikam suçlarını örtbas ederek sanki katillere gizli bir koruma sağlıyormuş gibi davranıyor. Bu da şiddetin ve bireysel intikamın çemberini genişletti ve asırlardır korkuya alışmış olanların yüreklerine kaygı geri döndü. Herhangi birini “Esed rejiminin kalıntısı” olmakla suçlamak kolaylaştı, böylece peşine düşmek, tutuklamak ve hatta öldürmek meşru ve onaylanan bir eyleme dönüştü. Suriye sahillerinde kendilerinde hesap sorma hakkı ve öldürme yetkisi gören gruplar tarafından yeni tasfiye eylemleri başlatıldı. Silah sesleri yeniden yükseldi ve mahkemeler, hakimler ve tanıklar aracılığıyla örgütlü geçiş dönemi adaletinin son özellikleri de ortadan kalktı. Bunun yerini, genellikle kişinin geçmişine dayalı bireysel ve kolektif intikam eylemleri aldı. Bir yerde Esed yönetimine sessiz kalan bir dini gruba karşı savaş açıldığını, diğer bir yerde malların geri alınması, önceki rejim döneminde uğranan zararın intikamının alınması, hatta sadece ailevi problemlerden dolayı intikam alma durumları görülmeye başlandı.”

Silahlar tekrar konuşacak mı?

Aştar sözlerini şöyle bitirdi: “Suriye halkının yorgun zihni bugün acaba tekrar silahlar konuşacak mı, orman kanunu tarzı hayat devam edecek mi, bireyin güvenliği ve onuru arasında aşılmaz bir duvar oluşturan öldürme ve işkencenin geri dönme olasılığı var mı diye düşünüyor. Bu soruların cevabı evettir; eğer mevcut hükümet yasaları uygulayamazsa, gerçekten hesap soramazsa, kontrolsüz silahı ve hizipçiliği kontrol edemezse, geçiş adaleti için derhal çalışmaya başlamak yerine, sokağın öfkesini dindirmek çabasıyla sadece medya ve kameraların önünde bir suçluyu tutuklarsa kaos ve korku geri dönecek. Adalet kamerayla değil, adil bir yargıçla ve halka hukuk temelleri üzerine kurulmuş bir devletin güvenini veren dürüst bir soruşturmacıyla sağlanır.”

Öte yandan gözlemciler, kişisel hesaplaşma vakalarının da yaşandığını, bu vakaların rejimin yıkılmasından önce de var olduğunu, ancak günümüzde farklı bir karakter kazandığını düşünüyorlar. Zira güç dengeleri değişse de, bazıları kaos, intikam ve kişisel tasfiyeler açısından Suriye'de yaşananların büyük Suriye destanından sonra yaşanması beklenenlerden çok daha az ve hafif olduğunu düşünüyorlar. Ancak hükümet, isteyerek veya istemeyerek de olsa, birincisi, güvenliği ve kontrolü sağlamak, ikincisi de ülkeye destek konusunda ileriye yönelik adımlar atmadan önce daha fazla adım atılmasını bekleyen uluslararası toplumun güvenini kazanmak için, yasaları mümkün olduğunca uygulamaya çalışıyor.



Irak’ın Basra kentindeki elektrik santralinde çıkan yangında 4 kişi hayatını kaybetti, 30 kişi yaralandı

Basra’daki yangın bölgesinde itfaiye ekipleri (INA)
Basra’daki yangın bölgesinde itfaiye ekipleri (INA)
TT

Irak’ın Basra kentindeki elektrik santralinde çıkan yangında 4 kişi hayatını kaybetti, 30 kişi yaralandı

Basra’daki yangın bölgesinde itfaiye ekipleri (INA)
Basra’daki yangın bölgesinde itfaiye ekipleri (INA)

Güvenlik yetkilileri, Irak’ın güneyindeki bir elektrik santralinde bugün çıkan yangında en az 4 kişinin hayatını kaybettiğini, 30 kişinin yaralandığını bildirdi. Yetkililer, can kaybının artabileceği endişesini dile getirdi.

Şarku’l Avsat'ın INA’dan aktardığına göre, itfaiye ekiplerinin müdahalesinin ardından sivil savunma ekipleri, Basra’nın kuzeyindeki Hartha Elektrik Santrali’nde çıkan yangını kontrol altına aldı.

Güvenlik yetkilileri, yangının çevredeki evlere de sıçradığını ve santralin faaliyetlerini durdurmak zorunda kaldığını belirtti.

Yetkililer, Hartha Santrali’nin kurulu üretim kapasitesinin 800 megavat olduğunu, ancak yangın öncesinde yaklaşık 400 megavat kapasiteyle çalıştığını kaydetti.

Irak’ın elektrik altyapısı, onlarca yıldır yetersiz yatırım, bakım eksikliği ve özellikle aşırı sıcakların yaşandığı yaz aylarında artan talebi karşılayamama sorunlarıyla mücadele ediyor.

Daha önce de trafo merkezleri ve enerji tesislerinde çıkan yangınlar ile teknik arızalar, elektrik arzında aksamalara ve geniş çaplı kesintilere yol açmıştı.


Gazze Şeridi’nde İsrail ateşinde 7 Filistinli yaralandı

Filistinliler, Gazze Şeridi’nin Deyr el-Belah kentinde İsrail’in düzenlediği hava saldırısında hayatını kaybeden Firas Akıl için cenaze namazı kılıyor (AP)
Filistinliler, Gazze Şeridi’nin Deyr el-Belah kentinde İsrail’in düzenlediği hava saldırısında hayatını kaybeden Firas Akıl için cenaze namazı kılıyor (AP)
TT

Gazze Şeridi’nde İsrail ateşinde 7 Filistinli yaralandı

Filistinliler, Gazze Şeridi’nin Deyr el-Belah kentinde İsrail’in düzenlediği hava saldırısında hayatını kaybeden Firas Akıl için cenaze namazı kılıyor (AP)
Filistinliler, Gazze Şeridi’nin Deyr el-Belah kentinde İsrail’in düzenlediği hava saldırısında hayatını kaybeden Firas Akıl için cenaze namazı kılıyor (AP)

Gazze Şeridi’nin farklı bölgelerinde bu sabah İsrail güçlerinin açtığı ateş sonucu 7 Filistinli yaralandı.

Filistin Haber ve Enformasyon Ajansı WAFA’nın sağlık kaynaklarına dayandırdığı habere göre, “Gazze Şeridi’nin kuzeyindeki Cibaliye beldesinde yerinden edilenlerin kaldığı kamplarda İsrail güçlerinin açtığı ateş sonucu 2 Filistinli yaralandı.”

Açıklamada ayrıca, “İsrail tanklarının Gazze Şeridi’nin güneyindeki Han Yunus’un Mevasi bölgesinde yerinden edilenlerin çadırlarına yoğun ateş açması sonucu bir kadın ve bir çocuğun yaralandığı” belirtildi.

Açıklamada, İsrail savaş uçaklarının Han Yunus’un Mevasi bölgesinin güneyini bombalaması sonucu 3 Filistinlinin yaralandığı, yaralılardan birinin durumunun ağır olduğu kaydedildi.


Suriye’deki Ulusal Mağdurlar Kayıt Sistemi… İhlallerin hafızasını yaşatmak

Şam’ın merkezindeki Merce Meydanı’nda, Sednaya Cezaevi’nde olduğu düşünülen kayıp kişilerin fotoğrafları sergileniyor. (Arşiv – Reuters)
Şam’ın merkezindeki Merce Meydanı’nda, Sednaya Cezaevi’nde olduğu düşünülen kayıp kişilerin fotoğrafları sergileniyor. (Arşiv – Reuters)
TT

Suriye’deki Ulusal Mağdurlar Kayıt Sistemi… İhlallerin hafızasını yaşatmak

Şam’ın merkezindeki Merce Meydanı’nda, Sednaya Cezaevi’nde olduğu düşünülen kayıp kişilerin fotoğrafları sergileniyor. (Arşiv – Reuters)
Şam’ın merkezindeki Merce Meydanı’nda, Sednaya Cezaevi’nde olduğu düşünülen kayıp kişilerin fotoğrafları sergileniyor. (Arşiv – Reuters)

Mansur Hüseyin

Suriye’de Ulusal Geçiş Dönemi Adaleti Kurulu’nun Ulusal Mağdurlar Kayıt Sistemi’nin oluşturulmasına yönelik pilot aşamanın başlatıldığını duyurmasının ardından, hukuk ve insan hakları çevreleri, devlet çatısı altında hayata geçirilen bu türdeki ilk projenin uygulama mekanizmalarına odaklandı.

Hassas verilerin korunmasına ilişkin güvenceler ve bu resmî çalışmanın sivil toplum kuruluşlarının geniş arşiviyle nasıl uyumlu hale getirileceği konuları tartışmaların odağında yer alıyor. Projenin ilerleyen aşamalarda yurt dışındaki Suriyelileri de kapsayacak şekilde genişletilmesi hedefleniyor.

Devlet şemsiyesi

Pilot aşama, Suriye’de ikamet eden doğrudan mağdurları, mağdurların yakınlarını ve bakmakla yükümlü oldukları kişileri kapsarken, en kırılgan gruplara öncelik veriyor. Olağan adli suçlar ve komisyonun zamansal yetki alanı dışında kalan olaylar ise kapsam dışında tutuluyor. Erişimi kolaylaştırmak amacıyla komisyon, QR kod aracılığıyla kullanılabilen kolaylaştırılmış dijital formlar ile tanıklıkların ve delillerin karşılaştırılmasına dayanan esnek bir doğrulama yöntemi benimsedi. Bu yöntem kapsamında, savaş yıllarında kaybolan resmî belgelerin sunulması katı bir şart olarak aranmıyor.

Şam’daki Ulusal Geçiş Dönemi Adaleti Kurulu Genel Merkezi (SANA)
Şam’daki Ulusal Geçiş Dönemi Adaleti Kurulu Genel Merkezi (SANA)

Kurul, kayıt işleminin mağdurların ve haklarının tanınması yönünde bir adım olduğunu belirterek sistemi, ‘ihlallerin hafızası ve hakların referans kaynağı’ olarak nitelendirdi. Zararların tazmini idaresi bünyesinde merkezi bir insan hakları birimi olarak konumlandırılan sistem, ağır ihlallerin belgelenmesi amacıyla oluşturulan güvenli bir ulusal veri tabanı niteliği taşıyor. Kayıp Kişiler Ulusal Komisyonu ile koordinasyon içinde yürütülecek çalışma; hakikatin ortaya çıkarılması, hesap verebilirliğin sağlanması, hafızanın korunması ve barışın inşası süreçlerine katkıda bulunarak ihlallerin tekrarlanmasını önlemeyi amaçlıyor.

Sistem; fiziksel, psikolojik, ekonomik, sosyal veya bölgesel zarara uğrayan doğrudan mağdurların yanı sıra bunların yakınlarını, birinci derece destekçilerini ve bakmakla yükümlü oldukları kişileri de kapsıyor. Ayrıca yardım faaliyetleri sırasında zarar gören kişiler de sicile dahil ediliyor. Buna karşılık, kurulun zamansal yetki alanı dışında kalan olaylar, doğal nedenlerle meydana gelen ölümler, sivil nitelikteki kazalar, olağan adli suçlar ve sahte isimler ya da belgelendirilmemiş iddialar gibi asgari kanıt koşulunu karşılamayan vakalar kapsam dışında bırakılıyor.

Proje test aşamasında

Proje, Zararların Tazmini İdaresi tarafından Suriye’nin 11 vilayetinde gerçekleştirilen 300’den fazla saha ziyareti ve görüşmesine dayanıyor. Bu süreçte travmatik olayların yeniden anlatılmasının önüne geçilmesi ilkesine bağlı kalınıyor.

Suriye’de Kayıp Kişiler Ulusal Komisyonu’nun, Şam’daki ailelere vakaların belgelendirilme süreçlerini anlatmak amacıyla düzenlediği toplantılardan biri (Arşiv – SANA)
Suriye’de Kayıp Kişiler Ulusal Komisyonu’nun, Şam’daki ailelere vakaların belgelendirilme süreçlerini anlatmak amacıyla düzenlediği toplantılardan biri (Arşiv – SANA)

Kurulda Zararların Tazmini İdaresi Direktörü olarak görev yapan Yasemin Meşan, ulusal veri tabanının ortak ve güvenli standartlar doğrultusunda oluşturulduğunu belirterek, sistemin hakikatin ortaya çıkarılması, hesap verebilirlik ve zararların tazmini süreçlerine hizmet edecek bir referans kaynağı olacağını ifade etti. Meşan, sistemin, “Mağdurların başına gelenlerin gerçekten yaşandığına ve onların yalnızca zarar gören kişiler değil, hak sahibi vatandaşlar olduğuna dair resmî bir tanıma anlamına geldiğini, kaydedilen her ismin koruma altına alınan ve ortadan kalkmayacak bir hak olduğunu” söyledi.

Meşan, yerinden edilme ve zorla göç nedeniyle kurulun şu aşamada tüm mağdurlara ulaşma kapasitesinin sınırlı olduğunu kabul etti. En kırılgan grupların öncelikli olarak belirlenmesinin nedeni de bu durum olarak gösteriliyor. İdare, kayıt araçlarını ve zararın ağırlığı ile ailenin geçim koşullarını dikkate alan bir kırılganlık puanlama sistemini test ediyor. Söz konusu sistemde ailenin geçindirmekle yükümlü olduğu kişi sayısı, geliri, çocuk sayısı ve yaş gibi kriterler değerlendiriliyor. Böylece mevcut programların öncelikle en fazla ihtiyaç duyan kişilere ulaşması hedefleniyor.

Ele alınan konular ve sorunlar

Sistemde kasıtlı öldürme, keyfî tutuklama, işkence, zorla kaybetme ve zorla yerinden etme, cinsel şiddet ile kadınlara ve çocuklara yönelik ihlaller gibi ağır insan hakları ihlallerine öncelik veriliyor.

Baniyas – Tartus bölgesinde kurbanların yakınlarıyla yapılan bir söyleşi (Arşiv – Ulusal Geçiş Dönemi Adaleti Kurulu)
Baniyas – Tartus bölgesinde kurbanların yakınlarıyla yapılan bir söyleşi (Arşiv – Ulusal Geçiş Dönemi Adaleti Kurulu)

Kurul, mağdurlar, sivil toplum kuruluşları ve mağdur dernekleriyle gerçekleştirdiği kapsamlı görüşmelerin ardından doğrulama ve hassas verilerin korunmasına ilişkin nihai kriterleri şekillendirmeye devam ediyor. Bu çalışmalarla doğal afetler veya gruplar arasındaki çatışmalardan kaynaklanan kayıplar ile ağır insan hakları ihlallerinin mağdurlarının birbirinden ayrılması amaçlanıyor.

Meşan, verilerin aktarımını düzenlemek ve bunlardan yararlanılmasını sağlamak amacıyla yerel ve uluslararası kuruluşlarla iş birliği protokolleri imzalandığını ve diyalog toplantıları düzenlendiğini belirtti.

Sivil toplum ortaklığı

Sivil toplum kuruluşları, sahip oldukları arşivler ve yıllar içinde edindikleri birikimli deneyim sayesinde sistemin başarıya ulaşmasında temel ortaklar arasında yer alıyor.Şarku’l Avsat’ın aldığı bilgiye göre komisyonla iş birliği mekanizması; standartların uyumlaştırılması, kayıtların birleştirilmesine yönelik güvenli protokollerin oluşturulması, saha erişiminin kolaylaştırılması ve ‘zarar vermeme’ ilkesinin uygulanmasına dayanıyor.

Bu ortaklığın niteliğine ilişkin değerlendirmelerde bulunan Suriye İnsan Hakları Ağı Direktörü Fadl Abdülgani, ağın koordinasyon ve bilgi paylaşımı amacıyla, yasal düzenlemeler çerçevesinde bu ay kurulla bir iş birliği anlaşması imzaladığını belirtti.

Banyas-Tartus bölgesinde mağdur yakınlarıyla düzenlenen diyalog toplantısından bir kare (Arşiv – Ulusal Geçiş Dönemi Adaleti Komisyonu).
Banyas-Tartus bölgesinde mağdur yakınlarıyla düzenlenen diyalog toplantısından bir kare (Arşiv – Ulusal Geçiş Dönemi Adaleti Komisyonu).

Abdülgani, uyumlaştırma çalışmalarının orijinal arşivlerin birleştirilmesine veya yöntemlerinin geriye dönük olarak değiştirilmesine değil, bilgi paylaşım kuralları ile kayıt kabul kriterlerinin standartlaştırılmasına dayanması gerektiğini ifade etti. Bu sürecin, öncelikle ortak operasyonel tanımların ve sınıflandırmaları birbirine bağlayan, ancak her kuruluşun kendi sınıflandırmasını korumasını sağlayan bir uyumlaştırma çizelgesinin hazırlanmasının ardından, sınırlı kapsamlı bir kayıt eşleştirme denemesiyle yürütülmesi gerektiğini kaydetti. Abdülgani ayrıca kişinin kimliği, olay, ihlal ve bunun sonucunda ortaya çıkan zarar arasında ayrım yapılmasının önemine dikkat çekti.

Abdülgani, kayıtların birleştirilmesinin her bilginin doğrulanma düzeyinin belirlenmesini, kaynağının ve tarihinin belgelenmesini, tanıkların kimliklerini gizleyen ve mükerrer kayıtları önleyen referans kodlarının kullanılmasını gerektirdiğini vurguladı. Mağdur kaydı, tazminat hakkının doğması ve cezai sorumluluğun kanıtlanması süreçlerinin hukuken birbirinden ayrı tutulması gerektiğini de belirten Abdülgani, itiraz ve hata düzeltme mekanizmalarının oluşturulması, delillerin ispat değerinin ayrı kopyalar ve muhafaza zincirinin belgelenmesi yoluyla korunması gerektiğini ifade etti. Delillerin değerlendirilmesinin ise yargı makamlarının yetkisinde kalması gerektiğini kaydetti.

Suriye’de Kayıp Kişiler Ulusal Komisyonu’nun, Şam’daki ailelere vakaların belgelendirilme süreçlerini anlatmak amacıyla düzenlediği toplantılardan biri (Arşiv – SANA)
Suriye’de Kayıp Kişiler Ulusal Komisyonu’nun, Şam’daki ailelere vakaların belgelendirilme süreçlerini anlatmak amacıyla düzenlediği toplantılardan biri (Arşiv – SANA)

Hassas verilerin aktarımı konusunda ise önceden bir anlaşma yapılması ve bu anlaşmada aktarımın amacının ve hukuki dayanağının belirlenmesi gerektiğine işaret eden Abdülgani, mağdurun kayıt altına alınmaya onay vermesinin tanıklığının otomatik olarak aktarılabileceği anlamına gelmediğini vurguladı. Paylaşılan verilerin zorunlu asgari düzeyle sınırlandırılması ve idari kopyalarla orijinal belgelerin birbirinden ayrılması çağrısında bulunan Abdülgani, teknik açıdan verilerin şifrelenmesi, kişisel kimlik bilgilerinin ihlal ayrıntılarından ayrı tutulması, erişim yetkilerinin sınırlandırılması, görüntüleme ve dışa aktarma işlemlerinin kaydedilmesi ve düzenli güvenlik değerlendirmeleri yapılması gerektiğini belirtti.

Bu güvenceler; çocukların, cinsel şiddet mağduru olup hayatta kalanların, tanıkların, kayıp kişilerin ailelerinin ve tıbbi bilgilerin korunması açısından daha da büyük önem taşıyor. Bunun yanı sıra veri sahiplerinin güvenli mekanizmalar aracılığıyla kendi bilgilerine erişebilmesi ve bunları düzeltebilmesi, yapılan değişikliklerin ise orijinal tanıklığa müdahale edilmeden kayıt altına alınması gerekiyor.

‘Zarar vermeme’ ilkesi, sistemin mağdurların travmalarını yeniden yaşamalarına yol açan bir yüke dönüşmemesini gerektiriyor. Bunun yerine daha önce oluşturulmuş kayıtlardan yararlanılması, kaynakların karşılaştırılması ve Ulusal Geçiş Dönemi Adaleti Kurulu ile Kayıp Kişiler Ulusal Komisyonu arasında sınırlı koordinasyon sağlanması öngörülüyor. Ek bir görüşmenin zorunlu olduğu istisnai durumlarda ise bu görüşmenin eğitimli uzmanlar tarafından gerçekleştirilmesi ve yalnızca eksik bilgilerin tamamlanmasıyla sınırlandırılması gerekiyor. Ayrıca görüşmeyi sonlandırma hakkına saygı gösterilmesi, çocuklar ile cinsel şiddet mağduru olup hayatta kalanlar için özel koruma sağlanması, gerekli koşulları karşılayan vakalarla inceleme aşamasındaki başvuruların birbirinden ayrılması ve görüşmeyi reddetmenin güvenilirlik aleyhine bir kanıt olarak değerlendirilmemesi gerektiği vurgulanıyor.