Elie el-Kuseyfi
Salı günü Şam'daki tablo o denli anlamlıydı ki Arap Maşrıkı ve bölgenin genelinde iki tarihsel dönem ile iki bölgesel düzen arasındaki geçiş anını tüm yalınlığıyla özetliyordu. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, Suriye Cumhurbaşkanı Ahmed eş-Şara ile görüşmesinin ardından, kaldığı otelin yakınlarında iki el yapımı patlayıcının infilak etmesinden sadece birkaç dakika sonra yaptığı açıklamada Fransa'nın Suriye ekonomisinin ve bankacılık sektörünün yeniden inşasına katkı sağlamaya hazır olduğunu açıkladı. Bu tablo, Suriye'nin bölgesel ve uluslararası dönüşümün tam merkezinde, dahası bu dönüşümün asıl sahnesi konumunda olduğunu kanıtlamaya yetiyordu. Bu durum Suriye'nin rolünü bütünüyle yeniden tanımlıyor. Suriye artık -özellikle İran ile Türkiye arasındaki- bölgesel nüfuzun el değiştirdiği bir ülke değil, şekillenmekte olan yeni bölgesel düzende merkezi bir rol oynayan bir devlet olarak değerlendiriliyor.
Bu çerçevede Macron'un ziyareti yalnızca Fransa'nın en üst düzeyde Şam'a diplomatik ve siyasi dönüşünün değil, aynı zamanda Suriye'nin oluşmakta olan bölgesel denklemdeki önemine ve uluslararası ile bölgesel nüfuz mücadelesinin yeni sahnesi hâline gelişine de işaret ediyordu. Bu süreç yıllarca süren savaş dönemindeki gibi değil. Zira Suriye'de çakışan uluslararası ve bölgesel çıkarlar bu rekabeti, başta ABD ve Fransa olmak üzere rakipler ve müttefikler arasında belirli angajman kurallarıyla çerçevelenmiş ve denetim altında tutulan bir rekabete dönüştürüyor. ABD ve Fransa’nın Suriye, Lübnan ve bölge geneline ilişkin aynı tutumu paylaşmadıkları açıkça görülüyor. Bu da iki ülke arasında bölge dosyalarında tarihin derinliklerine uzanan görüş ayrılığının bir uzantısı.
Ancak asıl önemli olan, on yılı aşkın bir süre boyunca savaş, göç ve dış müdahale kavramlarına indirgenmiş olan Suriye, bu bağlamı izin vermekle de kalmayıp son derece güçlü biçimde teşvik eden bir bölgesel ve uluslararası konjonktürde, jeopolitik konumuna yatırım yapma sürecine kademeli olarak dönüyor. Bu durum küresel ekonomi için acil bir ihtiyaç olarak öne çıkıyor. Nitekim Şara'nın iki tarafın katıldığı Suriye-Fransa yuvarlak masa toplantısındaki sözleri de buna işaret ediyordu. Suriye'nin Akdeniz'i Körfez'e ve Irak'a bağlayan, Marsilya'ya deniz yoluyla yalnızca birkaç saatlik mesafede bulunan stratejik bir konuma sahip olduğunu belirtti. Dünya, Hürmüz Boğazı krizinin ardından güvenli ve istikrarlı geçiş koridorlarının değerini bir kez daha kavradı. İşte bu noktada bugün hayati rolünü yeniden kazanmış olan Suriye coğrafyasının küresel geçiş koridorları piyasasında vazgeçilmez bir kavşak olarak önemi gün yüzüne çıkıyor.
Suriye'de ve özellikle Şam'da güvenlik gerilimi yaratmaya yönelik strateji, bölgesel ve uluslararası akışa karşı ilerlediği için başarısızlığa mahkûmdur.
Hürmüz Boğazı'ndan Kızıldeniz'e uzanan geleneksel ticaret yollarını vuran krizlerin büyük güçleri harekete geçmeye ve enerji ve ulaşım haritalarını yeniden düşünmeye zorladığını söylemeye gerek yok. Uzun süre belirli güzergahlara bel bağlamış olan bölge, artık daha çeşitli ve güvenli bir geçiş koridorları ağı arayışına girdi. Bu ağda Suriye, savaş yıllarının büyük bölümünde olduğu gibi rakip nüfuz projeleri arasında bir temas hattı olarak değil; iç içe geçmiş ekonomik alanları birbirine bağlayan bir halka, vazgeçilmez bir bağlantı noktası olarak yeniden değer kazanıyor.
Bununla birlikte yeni Suriye'nin yeni bölgesel denklemdeki yerine oturması, Suriye devletinin çöküşü sürecinde savaş yılları boyunca filizlenmiş bölgesel ve uluslararası çıkarlarla kaçınılmaz biçimde çatışıyor. Fransa Cumhurbaşkanı’nın ziyareti sırasında gerçekleşen iki patlama, yeni Suriye sürecinden çıkar sağlayamayan tarafların bu süreci baltalamaya çalıştığına dair açık bir mesajdı. Ancak buradaki kilit nokta, bu güvenlik mesajları yeni Suriye yönetimine değil, yeni bölgesel düzene yönelik olması. Dolayısıyla kırılgan bir devletle değil, sağlam bir uluslararası ve bölgesel denklemle karşı karşıya geliyor.
Bu yüzden Suriye'de ve özellikle Şam'da güvenlik gerilimi yaratmaya yönelik strateji, bölgesel ve uluslararası akışa karşı ilerlediği için başarısızlığa mahkûmdur. Bununla birlikte şu soruyu sormaktan kaçınmak mümkün değil. Geçtiğimiz Perşembe gününden bu yana art arda yaşanan bu patlamalar, Şam'daki değişen tablodan çıkar kaybeden yerel hücrelerin salt tepkisel eylemleri midir? Nitekim perşembe günü Adalet Sarayı yakınlarındaki patlama, eski rejimden yetkililerin yargılanmasına karşı açık bir mesaj taşıyordu. Oysa salı günü meydana gelen iki patlama, Şam'daki güvenlik geriliminin arkasındaki bölgesel ve uluslararası bir örtüye ilişkin farklı soru işaretleri yaratıyor. Bu sorular arasında özellikle, “Bu patlamalar ile İran rejimi içindeki kanat çatışması -yani yeni bölgesel denklemi tırmandırmaya çalışan bir akım ile onu normalleştirmeye çalışan bir diğer akım arasındaki gerilim- arasında bir bağlantı var mı? Eski rejim döneminde Suriye'de geniş bir nüfuz kullanan Moskova'nın yaşananlar karşısındaki tutumu ne?” soruları öne çıkıyor. Bu sorular özellikle Hizbullah'ın ABD arabuluculuğunda Lübnan devleti ile İsrail arasında varılan çerçeve anlaşmaya yönelik tutumu açısından aynı ölçüde Lübnan için de geçerli. Söz konusu anlaşma, Hizbullah ile Cumhurbaşkanı Joseph Avn ve Başbakan Nevvaf Selam arasındaki çatışmanın ana başlığına dönüşmüş durumda.
Tahran, Washington'la varılacak herhangi bir nihai anlaşmayı ABD tehditlerinin sona ermesine ve Lübnan'daki durumun istikrar kazanmasına bağladığında, Lübnan'ın yeni bölgesel denklemi normalleştirecek koşullar arasında bölgesel nüfuz haritasının bir parçası olmaya devam edeceğini teyit etmiş oluyor.
Dolayısıyla Suriye etrafındaki çatışma bugün bizzat devletin işlevi üzerine dönüyor. ‘Yeniden inşa edilen bölgesel düzenin bir parçası mı olacak, yoksa kaotik ortamdan beslenen nüfuz ağlarına açık bir alan mı kalacak?’ sorusunun yanıtı büyük olasılıkla birinci ihtimal yönünde kesinleşmiş durumda. Yani yeni bölgesel denklem Suriye'nin bir kez daha kaosa sürüklenmesini kaldıramaz. Bunu her şeyden önce Washington'ın bölge stratejisi çerçevesinde Şam'a gösterdiği ilgi yansıtıyor. Bu strateji, 2003 Irak işgali döneminde ‘yeni muhafazakârların’ benimsediği ideolojik Amerikan vizyonundan köklü biçimde kopan, ağırlıklı olarak ekonomik bir vizyona dayanıyor. Söz konusu eski vizyon, tıpkı Usame bin Ladin'in dünya tasavvurunun ayna görüntüsü gibi, dünyayı şer ekseni ile hayır ekseni arasında bölen bir anlayışa dayanıyordu. Şimdi ise İran gibi geleneksel ABD’nin yörüngesinin dışındaki ülkelerle bile Washington'ın ekonomik çıkarlarının güvence altına alınmasını esas alan farklı bir Amerikan vizyonunun belirginleştiği açıkça görülüyor. Belki de bölgenin bütününün geleceği tam da bu noktada düğümleniyor. Washington, Tahran’ı yeni İran’ın yeni bölgesel ve uluslararası düzene gireceği ekonomik bir anlaşma imzalamaya ne ölçüde ikna edebilecek?
Şarku’l Avsat’ın Al Majalla’dan aktardığı analize göre Suriye, Lübnan ve İran'a ilişkin bu sorular, Orta Doğu'nun yaşadığı daha büyük bir dönüşümle iç içe geçiyor. Geçtiğimiz on yıllarda bölgeye hâkim olan model -askeri eksenlere ve sınır ötesi çatışmalara dayanan yapı- bugün ulusal devlete, coğrafyaya ve ekonomiye öncelik tanıyan başka bir modelin yükselişiyle karşı karşıya. ABD ve beraberinde Avrupa’dan ve Arap ülkelerinden, merkezi devletler ve ekonomik koridorlar üzerine inşa edilmiş bir bölgesel sistem oluşturmaya daha yakın görünüyor. Bu sistem silahlı milislerle ideolojik gündemlere katlanamaz. Bu ilke mevcut güç dengesi şimdilik onun lehine olsa bile sonuçta İsrail için de geçerli olur. Çünkü yeni bölgesel sistemin kök salması, özellikle bu genişlemenin güdüsü güvenlik değil, ideolojik nitelik taşıdığında kendi sınırlarının ötesine sınır aşan bir genişleme güden İsrail ile bir arada var olamaz. Bu durum, Washington ile mevcut İsrail hükümeti politikaları üzerine yürütülecek kapsamlı bölgesel müzakerenin ana düğüm noktası. İran ve ABD müzakerelerinin İsrail'in -özellikle Lübnan'daki- davranışı üzerindeki etkisinin sınırlı kaldığı açık. Dolayısıyla Tel Aviv'i bölgesel politikalarını yeniden gözden geçirmeye yönlendirmenin önkoşulu, Washington'ın hedeflediği yeni bölgesel düzenin doğuşuyla bu İsrail politikalarının değiştirilmesi arasındaki bağı Arap ve bölgesel düzeyde kurmaktır.
İşte bu noktada ABD-İran müzakereleri daha geniş bir anlam kazanıyor. Zira bu müzakereler nükleer dosyanın ötesine geçerek İran'ın yeni bölgesel düzendeki konumuna ilişkin soruya uzanıyor. Tahran, Washington'la varılacak herhangi bir nihai anlaşmayı Amerikan tehditlerinin sona ermesine ve Lübnan'daki istikrara bağladığında, yeni bölgesel denklemi normalleştirmenin koşullarından biri olarak Lübnan'ın bölgesel nüfuz haritasının bir parçası olmayı sürdüreceğini ortaya koyuyor. Öte yandan onlarca yıl bölgesel çatışma yönetiminin sahnesi olan Lübnan, Hizbullah silahıyla devlet ilişkisinin yeniden tanımlanması başlığını taşıyan farklı bir aşamaya giriyor. Lübnan ile İsrail arasındaki çerçeve anlaşma, İran-ABD mutabakatı çerçevesinde tırmanmayı azaltmak için oluşturulan mekanizmayla birlikte değerlendirildiğinde, Lübnan'ın güneyinde yüzleşme aşamasından güvenlik ve siyasi düzenlemeler aşamasına geçişin hassas biçimde yönetilme girişimini yansıtıyor. Bu nedenle çerçeve anlaşmaya ilişkin Lübnan içi çatışma, Lübnan dosyasındaki nihai kararın Lübnan-İsrail sürecini ya da İran-ABD sürecini aşan bölgesel ve uluslararası mutabakatlara tabi olacağı göz önünde bulundurulduğunda artık geçerliliğini yitirmiş görünüyor. Bu bağlamda Lübnan, yeni bölgesel sistemin başarılı olup olmayacağını sınayan ana test alanına dönüştü.
Dolayısıyla Hizbullah silahı dosyası, her şeyden önce bir devlet olarak Lübnan'ın yeni Maşrık'taki konumuna ve rolüne ilişkin daha kapsamlı bir sorunun parçası hâline geliyor. Devletin güç tekeli üzerindeki kontrolünü yeniden sağlama kapasitesi, esasen Lübnan'ın etrafında yeniden şekillenmekte olan ekonomi ve koridor ağlarına dahil olabilmesiyle doğrudan bağlantılı. Dolayısıyla ‘yeni İran’la mutabakat içinde olası bir gelecekteki devlet-Hizbullah sürecine Arap ülkelerinin katılımı bu dönüşüme bölgesel bir boyut kazandırırken onu iç bir yüzleşmeden Lübnan'ın bölgedeki farklı bir rol üstlenmesine doğru dönüştürüyor.
Lübnan'dan herhangi bir çekilmeyi Hizbullah'ın Litani Nehri'nin güneyinden geri çekilmesi ve askeri yapısının tasfiyesiyle bağlantılı uluslararası güvenlik garantilerine bağlayan İsrail ise diğer aktörlerin çıkarlarını gözetmeksizin bölgesel denklemi kendi çıkarları doğrultusunda yeniden şekillendiremez. Washington'ın İran'ın çıkarları dahil bölge ülkelerinin çıkarlarını kendi şemsiyesi altında yeniden tanımlayan bir denklem oluşturma rolü tam da burada devreye giriyor. Bu proje ilk bakışta bir ütopya gibi görünebilir, ancak tam anlamıyla hayata geçirilememesi, önceki çatışma denklemine geri dönülebileceği anlamına gelmez. Bununla birlikte bu geçiş aşamasının kısa sürmesi şart değil, büyük olasılıkla uzun bir zaman dilimi gerektirecek. Tahran'dan Irak'a, Şam'dan Beyrut'a kadar Arap Maşrıkı’nın ve bölgenin genelinin yeni anlamı şu an müzakere ediliyor. Yeni Suriye yönetimi, Suriye'nin ekonomik bir kavşak olmasını hedefliyor. Yani onu her şeyden önce ekonomik açıdan tanımladığı için önceki rejimden ayrışıyor. İran ise Dini Lider’in (Rehber) cenazesiyle gömdüğü ikinci İslam Cumhuriyeti’nin ardından ‘Üçüncü İslam Cumhuriyeti’ için bir formül arıyor. Lübnan ise yeni bölgesel sistemdeki rol ve işlev sorusuyla karşı karşıya. Lübnan ya ekonomi ve geçiş koridorlarının coğrafyasının bir parçası olacak ya da bu dışında kalıp yavaş ölüme doğru yürüyüşünü sürdürecek. Arka planda ise eksenler tarafından değil, geçiş koridorları ve ekonomik çıkarlar tarafından yönetilen bir Orta Doğu'ya geçiş hedefleyen yeni bir Amerikan yaklaşımı şekilleniyor. İdeoloji değil ekonomi belirleyici oluyor. Dolayısıyla bölgenin geleceğini belirleyecek soru yalnızca son savaşı kimin kazandığı değil, yeni Orta Doğu ekonomik haritasında kimin yerini güvence altına almayı başardığı olacak.
Birleşmiş Milletler’in (BM) sağladığı finansmanın azalmasının ardından, Husilerin kontrolünde bulunan bölgelerdeki sağlık sistemi giderek kötüleşiyor. (BM)
Hudeyde şehrindeki bir hastanede yatan hastalar (Reuters)
Sana’da bir mahalle, kanalizasyonun tıkanması nedeniyle kirli suyla doldu. (Şarku’l Avsat)