Netanyahu hükümeti, Trump ve yönetiminin gözüne girmek için 16 saat süren müzakerelerin ardından anlaşmayı onayladı

Savaşın yeni hedefi: Batı Şeria'daki silahlı hücreleri ortadan kaldırmak ve yerleşimlerin güvenliğini arttırmak

Gazze Şeridi'nden dönen İsrail askerleri, 18 Ocak 2025. (AP)
Gazze Şeridi'nden dönen İsrail askerleri, 18 Ocak 2025. (AP)
TT

Netanyahu hükümeti, Trump ve yönetiminin gözüne girmek için 16 saat süren müzakerelerin ardından anlaşmayı onayladı

Gazze Şeridi'nden dönen İsrail askerleri, 18 Ocak 2025. (AP)
Gazze Şeridi'nden dönen İsrail askerleri, 18 Ocak 2025. (AP)

İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu'nun dar kapsamlı istişarelerle başlayıp uzun bir kabine oturumuyla devam eden 16 saatlik müzakerelerinin ardından İsrail hükümeti, dün gece yarısından hemen sonra Hamas'la esir takası ve Gazze Şeridi'nde sürdürülebilir ateşkesi içeren anlaşmayı onayladı.

Anlaşma yarın yürürlüğe girecek. Netanyahu, partisinin bakanlarının çoğunluğu ve tüm Haredi partileri dahil olmak üzere 24 bakan anlaşma lehinde oy kullanırken, Itamar Ben-Gvir'in partisinden üç bakan, Bezalel Smotrich'in partisinden üç bakan ve iki Likud bakanı olmak üzere toplam 8 bakan anlaşmaya karşı çıktı. Bir başka Likud bakanı ise çekimser kaldı.

 Başbakan Binyamin Netanyahu dün Gazze anlaşmasını onaylamak üzere toplanan İsrail kabinesine başkanlık etti. (DPA)Başbakan Binyamin Netanyahu dün Gazze anlaşmasını onaylamak üzere toplanan İsrail kabinesine başkanlık etti. (DPA)

İsrail hükümeti ayrıca, Batı Şeria'daki ‘terörist’ hücreleri (silahlı örgütleri) ortadan kaldırmaya yönelik bir askerî harekât, yerleşimlerin içinde ve çevresinde yerleşimci güvenliğinin arttırılması ve yerleşim inşaatlarının genişletilmesi gibi yeni hedefler içeren bazı kararlar aldı.

Tüm bu toplantılar sırasında Netanyahu bakanlarını, anlaşmanın yeni ABD yönetimi ve seçilmiş Başkan Donald Trump ile ilişkiler açısından önemi konusunda ikna etmeye çalıştı. Netanyahu bakanlara şunları söyledi: “Biden ve Trump'tan, ikinci aşamaya ilişkin müzakerelerin başarısız olması ve Hamas'ın güvenlik taleplerimizi kabul etmemesi halinde, ABD'nin desteğiyle büyük bir güçle savaşa geri döneceğimize dair kesin garantiler aldık.” Trump'ın, İsrail'in, ‘Hamas'ın Gazze Şeridi'nde herhangi bir liderlik rolüne sahip olmaması ve yardım dağıtmasına izin verilmemesi’ yönündeki talebini destekleme sözü verdiğini vurguladı.

 Tel Aviv'de esirlerin derhal serbest bırakılması talebiyle gösteri yapan İsrailliler (Arşiv - AP)Tel Aviv'de esirlerin derhal serbest bırakılması talebiyle gösteri yapan İsrailliler (Arşiv - AP)

Netanyahu, Trump'ın İsrail'in anlaşmaya ilişkin olumlu tutumunu takdir etmek için bir ‘hediye paketi’ hazırladığını açıkladı. Netanyahu bu hediyelerden bazılarını şöyle sıraladı: Başkan Joe Biden tarafından açıklanan ağır silah gönderme yasağının iptal edilmesi, silah miktarlarının arttırılması, Netanyahu ve eski Savunma Bakanı Yoav Gallant hakkında yakalama kararı çıkaran Uluslararası Ceza Mahkemesi'ne (UCM) baskı yapmak için bir plan hazırlanması, İsrailli subay ve askerlerin gerçekleştirdiği gözaltıların desteklenmesi, UCM Başsavcısı Kerim Han ve yargıçların cezalandırılması, yakalama kararını dikkate alan ülkelere cezai tedbirler uygulanması ve son olarak da Biden'ın yerleşim liderlerini cezalandırma kararlarının iptal edilmesi.

İsrail medyası, anlaşmaya sadece Ben-Gvir ve Smotrich'in bakanlarından itiraz gelmediğini, Likud bakanlarından da itiraz geldiğini ve hatta anlaşma lehine oy kullananların bile anlaşma şartlarıyla ilgili çekinceleri olduğunu bildirdi. Söz konusu bakanlar anlaşmanın, savaşın hedeflerinden ve Netanyahu'nun Hamas'a silah kaçakçılığını önlemek için temel nokta olduğunu söylediği Philadelphia (Selahaddin) Koridoru gibi vaatlerinden önemli ölçüde geri adım atmayı gerektirdiğini söylediler. Bazı bakanlar, İsrail'in Gazzelilerin kuzeye göçü üzerindeki kontrolünden vazgeçmesini ve elleri kanlı Filistinli mahkûmların serbest bırakılmasını protesto ettiler. Bazıları da Başkan Trump ile ilgili hayal kırıklıklarını dile getirdi. Ben-Gvir alaycı bir tavırla, “Görünüşe göre Başkan Trump adresi yanlış anlamış, Hamas'a baskı yapmak yerine bize baskı yapıyor” dedi.

İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu ve Ulusal Güvenlik Bakanı Itamar Ben-Gvir (Arşiv - İsrail medyası)İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu ve Ulusal Güvenlik Bakanı Itamar Ben-Gvir (Arşiv - İsrail medyası)

Toplantılara müzakere ekibi üyelerinin yanı sıra anlaşmayı açıklayan ve bakanların sorularını yanıtlayan İsrail Genelkurmay Başkanı Herzi Halevi de katıldı. Şarku’l Avsat’ın İsrail Kanal 12 televizyonundan aktardığına göre Halevi, kabine toplantısı sırasında şunları söyledi: “Mevcut plana göre Philadelphia Koridoru’ndaki kuvvetlerimizin büyüklüğü azalmayacak; aksine artacak. Anlaşma geçtiğimiz ağustos ayında onaylanan Philadelphia Koridoru’ndaki kuvvetlerin konuşlandırılması haritasına dayanıyor. Haritalarda onaylananlara göre anlaşma sırasında, anlaşmanın uygulanmasından önceki mevcut duruma göre koridorda daha fazla kuvvetimiz olacak.”

İsrail iç istihbarat servisi Şin-Bet (Şabak) Direktörü Ronen Bar ise anlaşmanın önemli yeni zorluklar yarattığını, Hamas ve diğer örgütlerin liderliğine yeni kan enjekte edecek olan mahkumların serbest bırakılması gibi zorluklarla yüzleşmek için planlar yapılması gerektiğini belirtti. Bar, “Şalit esir takasında serbest bırakılan mahkumların yüzde 83'ü terörizme geri döndü” dedi.

Diğer yandan Smotrich, anlaşmanın ilk aşamasından sonra savaşa devam etme şartının yerine getirilmemesi halinde istifa edeceğini ve Dini Siyonizm Partisi’yle birlikte hükümetten çekileceğini açıkladı.



İsrail, 70 yıldır Gazze sorununu neden çözemiyor? Ben-Gurion'un sözleriyle yeniden gündemde: Keşke Gazze’yi deniz yutsa

Filistinli mülteciler, 9 Kasım 1956'da Gazze Şeridi'ndeki kamplardan birinde Birleşmiş Milletler Filistinli Mültecilere Yardım ve Bayındırlık Ajansı (UNRWA) tarafından dağıtılan gıda yardımlarını almak için sırada bekliyor. (AFP)
Filistinli mülteciler, 9 Kasım 1956'da Gazze Şeridi'ndeki kamplardan birinde Birleşmiş Milletler Filistinli Mültecilere Yardım ve Bayındırlık Ajansı (UNRWA) tarafından dağıtılan gıda yardımlarını almak için sırada bekliyor. (AFP)
TT

İsrail, 70 yıldır Gazze sorununu neden çözemiyor? Ben-Gurion'un sözleriyle yeniden gündemde: Keşke Gazze’yi deniz yutsa

Filistinli mülteciler, 9 Kasım 1956'da Gazze Şeridi'ndeki kamplardan birinde Birleşmiş Milletler Filistinli Mültecilere Yardım ve Bayındırlık Ajansı (UNRWA) tarafından dağıtılan gıda yardımlarını almak için sırada bekliyor. (AFP)
Filistinli mülteciler, 9 Kasım 1956'da Gazze Şeridi'ndeki kamplardan birinde Birleşmiş Milletler Filistinli Mültecilere Yardım ve Bayındırlık Ajansı (UNRWA) tarafından dağıtılan gıda yardımlarını almak için sırada bekliyor. (AFP)

Salim Al-Rayes

“Eğer mucizelere inansaydım, denizin Gazze Şeridi’ni yutmasını dilerdim.” Eski İsrail Başbakanı David Ben-Gurion, 1957 yılında üst düzey ordu komutanlarıyla yaptığı bir görüşmede bu sözlerle, Süveyş Savaşı’nın ardından işgal edilen Gazze Şeridi’nin İsrail açısından temsil ettiği açmazın bir bölümünü özetlemişti. Bu ifade, geçici bir siyasi tutumun ötesinde, İsrail’in Gazze ile ilişkisinin onlarca yıl boyunca güvenlik, demografi, siyaset ve ahlak eksenlerinde iç içe geçecek sorunlar barındırdığının erken bir göstergesiydi.

Aradan 70 yıl geçtikten sonra, Sina Savaşı’nın 70’inci yıl dönümü vesilesiyle İsrail ordusu arşivindeki binlerce belgenin erişime açılmasıyla Ben-Gurion’un sözleri yeniden gündeme geldi. Ancak bu kez söz konusu ifadeler yalnızca tarihsel bir tutumun hatırlanması bakımından değil, Gazze’ye yönelik üç yıllık savaşın ardından İsrail’de hâlâ yanıt bekleyen soruları anlamak açısından da önem taşıyor. 1956’dan bu yana savaşlar, işgaller, geri çekilmeler ve siyasi değişimler yaşansa da Gazze, İsrail’in güvenlik perspektifinde göz ardı edilmesi güç, doğrudan kontrolünün sonuçlarına katlanılması ise bir o kadar zor bir bölge olmayı sürdürdü.

ghyjukı
Eski İsrail Başbakanı David Ben-Gurion, 1 Aralık 1947'de İsrail'in Tel Aviv kentinde, Histadrut'un kuruluşunun 28'inci yıl dönümü konferansına katılırken. (AFP)

İsrail Ordu Arşivi ve Savunma Bakanlığı, 8 Kasım 2026’da, İsrail’in 1956’daki Sina Savaşı’na verdiği isim olan Kadeş Harekâtı’na ilişkin geniş kapsamlı belgeleri içeren yeni bir dijital platformu erişime açtı. Arşivde binlerce belge ve haritanın yanı sıra 4 bin 500’den fazla fotoğraf ile savaşta görev alan ve İsrail askeri kurumunun şekillenmesinde rol oynayan komutanlara ilişkin bilgiler yer alıyor.

Yayımlanan materyaller arasında, eski Başbakan Ben-Gurion’un üst düzey ordu komutanlarıyla yaptığı görüşmenin tutanakları da bulunuyor. Görüşmede Ben-Gurion, işgalin ardından Gazze Şeridi’nin durumunu, bölgeyi elde tutmanın beraberinde getireceği zorlukları ve bunun İsrail açısından doğurabileceği güvenlik, siyasi ve ahlaki yükleri ele alıyor. Ayrıca uluslararası alanda yalnızlaşma riskine ve Gazze üzerindeki kontrolün bölge sakinlerine karşı İsrail’e yükleyebileceği sorumluluklara değiniyor. Bu dönemde İsrail, 1948’deki kuruluşunun ardından uluslararası konumunu sağlamlaştırmaya çalışıyordu.

Gazze Şeridi, İsrail’in İngiltere ve Fransa ile birlikte Mısır’a karşı savaşa katıldığı Ekim 1956’daki Süveyş Krizi sırasında İsrail kontrolüne girmişti. Mısır Cumhurbaşkanı Cemal Abdünnasır’ın Süveyş Kanalı’nı millileştirmesinin ardından başlayan savaşta İsrail ordusu, Sina Yarımadası ile Gazze Şeridi’ni ele geçirmişti. Ancak İsrail, başta ABD ve Birleşmiş Milletler olmak üzere uluslararası toplumun baskısı sonucunda sonraki aylarda bu bölgelerden çekilmek zorunda kalmıştı.

Belgelerin ortaya koyduğu mesele ise yalnızca askeri operasyonlar veya savaş hesaplarıyla sınırlı değil. Asıl dikkat çekici nokta, İsrail yönetiminin Gazze’nin geleceğine ilişkin karşı karşıya kaldığı sorular.

hyjuk
İngiliz ve Fransız kuvvetleri, Mısır Cumhurbaşkanı Cemal Abdünnasır'ın 26 Temmuz 1956'da Süveyş Kanalı'nı millileştirme kararının ardından başlayan Süveyş Krizi sırasında, 5 Kasım 1956'da Mısır'ın Port Said kenti yakınlarındaki Port Fuad'a çıkarma yapıyor. (AFP)

Ben-Gurion, o dönemde Gazze’de yaşayan yaklaşık 300 bin Filistinliden söz ediyor. Bunların yaklaşık 221 bini, 1948 Savaşı sırasında Filistin’in şehir ve köylerinden sürülen ve mülkleri ile toprakları İsrail kontrolündeki bölgelerde kalan Filistinli mültecilerden oluşuyordu. Bu insanlar, son derece sınırlı bir coğrafi alanda yaşamlarını sürdürmek zorunda kalmıştı.

Ben-Gurion, Gazze'deki nüfus meselesini Filistinlilerin yaşadığı mülksüzleşmeden bağımsız değerlendirmiyordu. Evlerini ve topraklarını kaybeden Filistinlilerin İsrail'i bu kayıpların faili olarak gördüğünü belirtiyordu. Bu durumun, Gazze üzerindeki kontrolü sıradan bir askeri işgal olmaktan çıkararak uzun vadeli bir siyasi ve güvenlik sorununa dönüştürdüğünü düşünüyordu.

Öte yandan Ben-Gurion, Gazze’nin İsrail’e ilhak edilmesini de katlanılabilir bir seçenek olarak görmüyordu. Yüz binlerce Arap nüfusun İsrail’e dahil edilmesinin doğuracağı sonuçlara, bu insanların yönetilmesi ve ihtiyaçlarının karşılanması için üstlenilecek sorumluluklara dikkat çekiyordu. Ayrıca direnişin ve güvenlik sorunlarının devam etmesi ihtimaline işaret ediyordu. İsrail’in mültecilere karşı üstlenebileceği sorumluluklar ile Birleşmiş Milletler Filistinli Mültecilere Yardım ve Bayındırlık Ajansı’nın (UNRWA) bu konudaki rolünü de gündeme getiriyordu.

Ben-Gurion’a göre Gazze üzerindeki kontrolün sürdürülmesi, İsrail’i uluslararası toplumla karşı karşıya getirebilir, ülkenin imajına ve uluslararası konumuna zarar verebilirdi. Bu durum İsrail’in yalnızlaşmasına ve Arap ülkelerine karşı ihtiyaç duyduğu silah kaynaklarından mahrum kalmasına da yol açabilirdi. Ona göre mesele yalnızca diplomatik bir maliyet değildi; İsrail’in varlığını uluslararası kamuoyu önünde meşrulaştırmak için dayandığı temelleri tehdit ediyordu.

Ben-Gurion, görüşmesinin bir bölümünde İsrail’in kendi halkı ve dünya nezdinde ahlaki varlık hakkını kaybetmesinin, varlığını da kaybetmesi anlamına geleceğini söylüyordu. Bu ifade, o dönemdeki İsrail yönetiminin Gazze üzerindeki askeri kontrolün siyasi ve insani sonuçlarından haberdar olduğunu gösteriyor. Kontrolün sürdürülmesi, ülkeyi güvenlik kaygıları ile uluslararası meşruiyetin gerekleri arasında bir çelişkiyle karşı karşıya bırakabilirdi.

Belgelerde yalnızca bu uyarılar yer almıyor. Ben-Gurion, gelecekte yaşanabilecek savaşların niteliğine de değinerek İsrail’in 1956’daki savaştan farklı bir çatışmayla karşı karşıya kalabileceği uyarısında bulunuyordu. Tel Aviv ve Hayfa gibi kentlerin bombalanabileceğini, kadınlar ve çocuklar da dahil olmak üzere sivillerin bu savaşlarda hayatını kaybedebileceğini belirtiyordu. Aradan geçen yedi on yılın ardından bu değerlendirme, İsrail ile Filistinli ve bölgesel aktörler arasındaki askeri çatışmaların geçirdiği dönüşüm ışığında dikkat çekici görünüyor. Ancak bu durum, Ben-Gurion’un sonraki savaşların ayrıntılarını öngördüğü anlamına gelmiyor.

Savaşlardan savaşlara taşınan açmaz

İsrail uzmanı ve araştırmacı İsmet Mansur, kamuoyuna açıklanan belgelerin öneminin yalnızca tarihsel açıklamaları yeniden gündeme getirmesinde yatmadığını, aynı zamanda İsrail’in 70 yıl önce karşı karşıya kaldığı soruları yeniden ortaya çıkardığını belirtiyor.

Şarku’l Avsat’ın Al Majalla’dan aktardığı analize göre Mansur, yaptığı değerlendirmede, “Ben-Gurion’un konuşmasında dikkat çekici olan, koşullar siyasi, askeri ve demografik açıdan büyük ölçüde değişmiş olsa da aynı açmazın, soruların ve İsrail’in bugün de Gazze konusunda karşı karşıya olduğu zorlukların varlığını sürdürmesi anlamına geliyor. 1956’da yaklaşık 300 bin kişinin yaşadığı Gazze Şeridi’nin nüfusu bugün 2 milyonu aşmış durumda. Bu da nüfus meselesini hiç olmadığı kadar karmaşık hale getiriyor” ifadelerini kullandı.

gbhyju
Mısır ordusuna bağlı bir birlik, 6 Kasım 1956'da Süveyş Krizi sırasında. (AFP)

Gazze’nin Ben-Gurion’un hesaplarında hem bir güvenlik açığı hem de İsrail’in vazgeçemediği, ancak kontrolünün sonuçlarından da kurtulamadığı bir bölge olduğunu belirten Mansur, “Denizin Gazze Şeridi’ni yutması” ifadesinin İsrail’in karşı karşıya kaldığı çıkmazın boyutunu yansıttığını söyledi. Mansur’a göre İsrail, aradan geçen 70 yılda bu açmazı aşmayı başaramadı.

Mansur, “İsrail bu sorunla ne Gazze üzerindeki doğrudan kontrolü sırasında ne de eski Başbakan Ariel Şaron’un 2005’te gerçekleştirdiği çekilmenin ardından başa çıkabildi. Son savaşta bölgeye askeri olarak yeniden dönmesi de sorunu çözmedi. Demografik mesele ve Gazze’nin İsrail’in güvenlik hesaplamalarında oluşturduğu tehdit hâlâ varlığını koruyor” değerlendirmesinde bulundu.

Mansur’a göre Ben-Gurion’un açıklamalarının yeniden hatırlanması, sorunun artık yalnızca güvenlikle sınırlı olmadığını ortaya koyuyor. Demografik, insani ve siyasi boyutların yanı sıra İsrail’in uluslararası ilişkileri ve Gazze’deki politikalarının en yakın müttefikleriyle ilişkilerinde yarattığı gerilim de bu açmazın parçalarını oluşturuyor.

İşgalden çekilmeye: Araçlar değişti, sorular aynı kaldı

Gazze sorunu 1956 ile sınırlı kalmadı. Haziran 1967 Savaşı’nın ardından bölge yeniden İsrail işgaline girdi ve doğrudan askeri yönetim altında yeni bir döneme başladı. Bu süreç, bölge halkı ve toprak üzerindeki kontrolün yanı sıra Gazze’deki siyasi ve güvenlik gerçekliğini yeniden şekillendirme girişimleriyle şekillendi.

Sonraki yıllarda Gazze, İsrail ile Filistinliler arasındaki başlıca çatışma alanlarından biri haline geldi. İki İntifada'ya, tekrarlanan askeri operasyonlara ve Oslo Anlaşmaları'nın ardından Filistin Yönetimi'nin kurulmasına tanıklık eden bölge, 2007'de Hamas'ın kontrolüne geçti.

dvfghyjukı
Süveyş Krizi sırasında deniz trafiğinin yavaşladığı Port Said'de, Mısırlı ve Yunan kılavuz kaptanların yönlendirdiği gemi konvoyu, 16 Eylül 1956. (AFP)

Ariel Şaron hükümeti, Eylül 2005'te tek taraflı çekilme planını uygulayarak İsrail yerleşimlerini tahliye etti ve askerlerini Gazze Şeridi'nin içinden çıkardı. Bu adım, İsrail'in bölge içindeki kalıcı askeri ve yerleşimci varlığını sona erdirdi ancak çevresi üzerindeki kontrolünü ortadan kaldırmadı. İsrail hava sahası ve deniz sahasını, sınır kapılarının büyük bölümünü, insan ve mal hareketliliğini kontrol etmeyi sürdürdü. Refah Sınır Kapısı ise Mısır, Filistin Yönetimi, Avrupa Birliği ve İsrail arasındaki düzenlemeler ile ilgili anlaşmalar çerçevesinde farklı bir statüye sahip oldu.

İsrail'in o dönemdeki gerekçelerine göre çekilme, Filistinlilerle doğrudan teması azaltmayı ve Gazze'nin yönetiminin doğurduğu güvenlik ve demografik yükleri hafifletmeyi amaçlıyordu. Ancak bu adım, çatışmayı sona erdirmediği gibi istikrarlı bir siyasi düzenin kurulmasını da sağlamadı.

Hamas'ın 2007'de Gazze'nin kontrolünü ele geçirmesi ve İsrail'in bölgeye uyguladığı ablukanın ardından Gazze, ekonomik ve siyasi açıdan daha fazla tecrit edildi. Bu dönemde tekrarlanan askeri çatışmalar yaşanırken bölgeyi kimin yöneteceği ve İsrail'in Gazze halkıyla ilişkisinin nasıl şekilleneceği soruları çözümsüz kaldı.

Bu çerçevede Ben-Gurion'un uyarıları, 2005'teki çekilme kararı ve son savaş arasında yapılacak karşılaştırma, İsrail'in düşünce yapısındaki değişimleri anlamak açısından önem taşıyor. Ben-Gurion, Gazze'nin ilhakının İsrail'e istemediği demografik, siyasi ve ahlaki sorumluluklar yükleyeceğini düşünüyordu. Şaron ise bölgenin içinden çekilerek bu sorumlulukların bir bölümünü azaltmaya, ancak dışarıdan kontrol araçlarını korumaya çalıştı. 7 Ekim 2023'ün ardından ise Gazze üzerindeki kontrol meselesi, farklı koşullar ve daha geniş askeri ve siyasi hedeflerle yeniden İsrail tartışmalarının merkezine yerleşti.

2023 savaşı: Aynı açmaza daha yıkıcı araçlarla dönüş

Hamas'ın 7 Ekim 2023'te düzenlediği saldırı, İsrail'in Gazze'ye yaklaşımında bir dönüm noktası oldu. İsrail hükümeti savaşın hedeflerini Hamas'ın askeri ve yönetim kapasitesini ortadan kaldırmak, İsrailli esirleri geri getirmek ve benzer bir saldırının tekrarlanmasını önlemek olarak açıkladı.

Askeri operasyonların genişlemesiyle tartışmalar, yalnızca Gazze kaynaklı saldırıların nasıl önleneceğiyle sınırlı kalmadı. Bölgenin gelecekte nasıl yönetileceği, İsrail askeri varlığının sürdürülüp sürdürülmeyeceği ve Hamas'ın yerine nasıl bir yönetimin kurulabileceği soruları da gündeme geldi.

Aradan geçen üç yılın ardından savaşın bilançosu, askeri güç kullanma kapasitesi ile istikrarlı bir siyasi ve idari çözüm üretme kapasitesi arasındaki büyük uçurumu ortaya koyuyor. Dünya Bankası, Birleşmiş Milletler ve Avrupa Birliği'nin Nisan 2026'da yayımladığı ortak değerlendirmeye göre Gazze'nin kentsel, ekonomik ve sosyal altyapısı büyük ölçüde yıkıma uğradı. 1,9 milyondan fazla Filistinli bölge içinde yerinden edilirken 1,2 milyondan fazla kişi evini kaybetti.

sx
İsrail sınır polisi mensupları, yerleşimlerin tahliyesine yönelik tatbikat kapsamında, 8 Ağustos 2005'te İsrail'in güneyindeki bir askeri üsse girerken. (Reuters)

Bu rakamlar yalnızca insani felaketin boyutunu göstermiyor. Aynı zamanda nüfusun yaşayabileceği alanların daralması, temel hizmetlerin zarar görmesi ve yaşam koşullarına ilişkin ihtiyaçların artması nedeniyle Gazze'nin yeniden yönetilmesi ve imar edilmesine yönelik her türlü planın ne kadar karmaşık hale geldiğini de ortaya koyuyor.

Tarihsel karşılaştırmanın dikkat çekici çelişkilerinden biri burada belirginleşiyor. Ben-Gurion, 1956'da Gazze'deki 300 bin Filistinliyi bölgenin kontrolüne ilişkin açmazın bir parçası olarak değerlendirirken bugün söz konusu olan, 365 kilometrekareyi aşmayan Gazze Şeridi'nin yüzde 40'ından daha az bir bölümünde yaşayan 2 milyondan fazla insanın geleceği. Geniş çaplı yıkım, bu insanların konutlarının ve altyapısının önemli bir bölümünü kullanılamaz hale getirdi.

Dolayısıyla aradan geçen 70 yıl, sorunun demografik boyutunu azaltmak yerine daha da karmaşıklaştırdı. Mülteci meselesinin devam etmesi ve yeni nesillerin de topraklarından koparılma ve yurtlarını kaybetme hafızasını devralması, bu karmaşıklığı artırdı.

Bu durum, güvenlik sorununun 1950'lerden bu yana aynı kaldığı anlamına gelmiyor. Çatışmanın niteliği değişti, Filistinli grupların askeri kapasitesi gelişti ve bölgesel koşullar farklılaştı. 7 Ekim saldırısı da İsrail'in güvenlik ve caydırıcılık sistemindeki derin başarısızlıkları ortaya çıkardı. Ancak bütün bu değişimler, Ben-Gurion'un toprak üzerindeki kontrol ile Filistinlilere karşı sorumluluk arasındaki ilişkiye dair gündeme getirdiği soruları ortadan kaldırmadı. Güvenliği sağlama arzusu ile Gazze'yi yönetmenin sonuçlarını üstlenmekten kaçınma çabası arasındaki çelişki de varlığını korudu.

Bu açmaz, İsrail'de ertesi gün tartışmalarında daha belirgin hale geliyor. İsrail, Hamas'ın askeri ve idari kapasitesini yeniden kazanmasını engellemek ve Gazze'nin bir kez daha tehdit kaynağına dönüşmesini önleyecek güvenlik düzenlemeleri oluşturmak istiyor. Ancak aşılması güç bir soruyla karşı karşıya: Gazze'yi kim yönetecek? Filistinliler arasında uzlaşma sağlanmadan veya bölünme ve çatışma ortamını doğuran siyasi sorunlar ele alınmadan alternatif bir yönetim kurulabilir mi? İki milyondan fazla insanın yeniden inşası ve temel hizmetlerinin sağlanması sorumluluğunu kim üstlenecek?

Son üç yılda yaşananlar, kurumların ve altyapının yıkılmasının mutlaka alternatif bir sistem kurma kapasitesine sahip olmak anlamına gelmediğini gösterdi. Filistinli bir tarafın askeri açıdan zayıflatılması da siyasi meşruiyet, temsil veya toplumun yönetimi sorunlarını kendiliğinden çözmüyor. Geçiş dönemi yönetimi, silahsızlanma, İsrail'in çekilmesi ve yeniden imar konularındaki tartışmalar sürerken bu dosyaların birbirine bağlı olduğu ve birbirinden bağımsız ele alınamayacağı görülüyor.

Güvenlik ve demografi: İsrail'in çözüm arayışlarının sınırları

Yönetim ve kontrol sorunu, Ben-Gurion'un 70 yıl önceki konuşmasında da yer alan demografik meseleyle doğrudan bağlantılı. Daha önce de belirtildiği gibi Gazze'deki Filistinli nüfus 2 milyonu aştı. Bunların üçte ikisinden fazlasını mülteciler ve onların torunları oluşturuyor. Nüfus artışı, sınırlı coğrafi alan, devam eden yerinden edilme ve konutların yıkılması, bölge sakinlerinin hakları ve siyasi gelecekleri ele alınmadan Gazze'deki gerçekliği yeniden şekillendirmeye yönelik her girişimi daha da karmaşık hale getiriyor.

İsmet Mansur, “İsrail, Gazze'den çekilerek bu açmazı aşmayı başaramadığı gibi bölgeye askeri olarak yeniden dönerek de sorunu çözemedi” diyor. Mansur'a göre mesele, doğrudan güvenlik hesaplarının ötesine geçerek insani ve demografik boyutları, ayrıca İsrail'in uluslararası ilişkilerinde ödediği siyasi bedeli de kapsıyor.

Mansur'un değerlendirmesine göre son savaş, Gazze'deki nüfus yoğunluğuyla başa çıkmanın yollarından biri olarak İsrail siyasi söyleminde zaman zaman gündeme getirilen zorla göç ettirme fikrini yeniden öne çıkardı. Ancak bu yaklaşımın sorunu çözmeyi başaramadığını belirten Mansur, Gazze'ye bölge sakinlerinden kurtulma veya demografik yapısını değiştirme perspektifiyle yaklaşılmasının kalıcı bir çözüm getirmeyeceğini ifade ediyor.

Mansur, “İsrail çatışmaya kapsamlı bir siyasi çözüm bulmadığı sürece bu açmaz varlığını sürdürecek ve bir aşamadan diğerine taşınacak. Filistinlilerin varlığını ve haklarını görmezden gelen ya da askeri güç kullanarak onları aşmaya çalışan çözümler, Gazze'nin İsrail'in önüne koyduğu soruları ortadan kaldırmıyor; aksine bu soruları daha karmaşık koşullarda yeniden üretiyor” değerlendirmesinde bulunuyor.

Bu değerlendirme, Ben-Gurion'un açıklamalarının uluslararası yalnızlaşma ve kontrolün ahlaki maliyetine ilişkin bölümünü de yeniden gündeme getiriyor. İsrail Başbakanı 1956'da Gazze'yi kontrol altında tutmanın ülkesini uluslararası baskıya maruz bırakabileceğini, silah temin etme kapasitesini etkileyebileceğini ve dünya nezdindeki imajına ve konumuna zarar verebileceğini düşünüyordu. Aradan geçen 70 yılda ise İsrail'in Gazze politikalarına yönelik eleştirilerin artmasıyla bu mesele uluslararası tartışmalarda çok daha fazla yer tutmaya başladı.

Savaşın bedeli artık yalnızca askeri kayıplar ve ekonomik maliyetlerle sınırlı değil. İsrail'in müttefikleriyle ilişkilerine, sivil nüfusa karşı sorumluluklarına ilişkin hukuki ve siyasi tartışmalara, sivillerin korunması ve insani yardımın sağlanması gerekliliğine de yansıyor. Yeniden imar krizinin devam ettiği bir ortamda meselenin yalnızca güvenlik düzenlemeleriyle çözülebileceği görünmüyor. İki milyondan fazla Filistinlinin geleceği, geçici askeri veya idari düzenlemelere indirgenemeyecek kadar kapsamlı bir sorun oluşturuyor.

Bu nedenle Ben-Gurion'un açıklamalarını, sonraki gelişmelerin tamamını anlamaya yönelik bir reçete olarak okumak veya İsrail'in düşünce yapısının 70 yıl boyunca değişmeden kaldığını varsaymak doğru olmaz. Hükümetler, askeri doktrinler ve bölgesel koşullar değişti. İsrail ile Filistinliler arasındaki çatışmanın niteliği de farklılaştı. Ancak belgeler, İsrail'in henüz kalıcı yanıtlar bulamadığı temel soruların varlığını sürdürdüğünü gösteriyor: Gazze, sakinleri siyasi ve insani haklara sahip insanlar olarak görülmeden nasıl bir güvenlik tehdidi olarak ele alınabilir? İsrail, bölge üzerindeki kontrolünü sürdürürken bunun sorumluluklarını üstlenmekten nasıl kaçınabilir? Çatışmayı sona erdirecek siyasi bir perspektif olmadan güvenlik sağlanabilir mi?

 Bu belgelerin yeniden gündeme getirilmesinin önemi, sorunun yeni olmadığını ve bir gecede çözülemeyeceğini hatırlatmasında yatığını belirten Mansur “köklü çıkış yolu, Gazze'yi askeri güç veya zorla göç yoluyla ortadan kaldırılabilecek bir güvenlik ya da demografi sorunu olarak ele alma girişimlerini tekrarlamak değil, kapsamlı bir çözüm bulmaktan geçiyor. Bu yaklaşımların başarısızlığı, çatışmanın köklerini ele alan siyasi bir çözüm bulunana kadar İsrail'in açmazının nesilden nesile devam etmesi anlamına geliyor” dedi.

xdcfvgbhn
Gazze Şeridi'nin güneyindeki Han Yunus'ta bir okulun içinde kurulan yerinden edilmiş Filistinlilere ait kamp, 18 Kasım 2026. (Reuters)

Ben-Gurion, 1956'da Gazze hakkında konuşurken aradan geçen on yılların ardından bölgenin böylesine büyük bir savaşa sahne olacağını, nüfusunun bu denli artacağını ve kontrol, güvenlik ve sorumluluk konularında dile getirdiği soruların bu kadar keskin biçimde yeniden gündeme geleceğini belki de öngörememişti. Ancak yayımlanan belgelerin ortaya koyduğu üzere, Gazze üzerindeki kontrolün bölgenin İsrail'in hesaplarında temsil ettiği sorunu ortadan kaldırmayacağının farkındaydı.

Kalıcı biçimde sağlanamayan güvenlik, siyasi çözüm üretemeyen kontrol politikaları ve varlığı ya da hakları görmezden gelinemeyecek bir nüfus... Gazze bugün coğrafyanın ve askeri operasyonların sınırlarını aşan tarihsel bir açmazla karşı karşıya. Ben-Gurion'un sözlerinin üzerinden 70 yıl geçmesine rağmen soru hâlâ geçerliliğini koruyor: İsrail, Gazze'yi yönetmenin ve kontrol altında tutmanın bir yolunu mu arıyor, yoksa bölgeyi kendi hesaplarında kalıcı bir açmaza dönüştüren çatışmayı sona erdirecek siyasi bir uzlaşmaya mı yöneliyor?


İran'la gerilim sürerken ABD'nin üçüncü uçak gemisi Ortadoğu'ya geliyor

USS Theodore Roosevelt uçak gemisi (AFP)
USS Theodore Roosevelt uçak gemisi (AFP)
TT

İran'la gerilim sürerken ABD'nin üçüncü uçak gemisi Ortadoğu'ya geliyor

USS Theodore Roosevelt uçak gemisi (AFP)
USS Theodore Roosevelt uçak gemisi (AFP)

İran'la gerilimin devam ettiği ve aylardır süren müzakerelerde ilerleme sağlanamadığı bir dönemde, ABD'ye ait üçüncü bir uçak gemisinin Ortadoğu'da konuşlandırılmış askeri güçlere katılması bekleniyor.

Şarku’l Avsat’ın New York Times gazetesinden aktardığı habere göre, USS Theodore Roosevelt uçak gemisinin pazartesi günü bölgedeki USS George H.W. Bush ve USS George Washington uçak gemilerine katılması planlanıyor. Axios haber sitesi ise ABD'li bir yetkiliye dayandırdığı haberinde, geminin pazar günü bölgeye ulaştığını bildirdi. Ancak ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM) bu bilgiyi henüz resmen doğrulamadı.

Üçüncü uçak gemisinin ABD'nin bölgedeki askeri varlığını daha da güçlendirmek amacıyla mı gönderildiği, yoksa mevcut iki uçak gemisinden birinin yerini mi alacağı henüz netlik kazanmadı.

Üç uçak gemisinin de bölgedeki konuşlanmasını sürdürmesi halinde, ABD'nin Orta Doğu'daki askeri varlığı geçen nisan ayından bu yana en yüksek seviyesine ulaşmış olacak.

Bu askeri hareketlilik, ABD Başkanı Donald Trump'ın büyük çaplı askeri operasyonlara yeniden başlamak istemediğine yönelik açıklamalarına rağmen Washington ile Tahran arasındaki gerilimin devam ettiği bir dönemde gerçekleşiyor.


Irak Kürdistan Bölgesi, geçici bir müttefik ile kalıcı komşular arasında

Irak Kürdistan Bölgesi, geçici bir müttefik ile kalıcı komşular arasında
TT

Irak Kürdistan Bölgesi, geçici bir müttefik ile kalıcı komşular arasında

Irak Kürdistan Bölgesi, geçici bir müttefik ile kalıcı komşular arasında

İbrahim Hamidi

Washington, Kürdistan’a uzaktan bakabilir, ne zaman müdahale edeceğine ve ne zaman geri çekileceğine kendisi karar verebilir. Ancak Kürtler coğrafyalarından, tarihlerinden ve onlarca yıla, sınırları aşan “Amerikan ihanetlerinin” bıraktığı acı hatıralardan uzaklaşamaz.

Washington’ın gözünden Irak Kürdistan Bölgesi’nin haritası oldukça açık görünüyor: Petrol ve doğal gaz sahaları, boru hatları, şirketler ve yatırımlar, İran, Türkiye ve Suriye ile sınırlar ve terörle mücadelede bir ortak. Ancak sahadaki tablo çok daha karmaşık. Bağdat’la yaşanan kanlı çatışmalar, isyanlar ve iç savaşlarla dolu bir geçmiş, siyasi, sınıfsal ve aşiret temelli mücadeleler, iktidarı nesilden nesile devreden ancak kendi aralarında da rekabet eden aileler, kendilerine ait silahlı güçleri, güvenlik birimleri ve nüfuz alanları bulunan partiler... Bütün bunlara, coğrafyanın ve komşuların dayattığı koşullardan kaynaklanan derin bir mağduriyet duygusu da eşlik ediyor.

ABD, tarihsel ihanetlerin ve coğrafi baskıların acısını hâlâ yaşayan toplumlarda geçici ziyaretler ve kısa süreli varlıklarla kendi çıkarlarını koruyabilir mi? Irak Kürdistanı’nda Süleymaniye ile Erbil arasındaki gerilimin yeniden tırmanmasıyla bu soru bir kez daha gündeme geldi.

Şarku’l Avsat’ın Al Majalla’dan aktardığı analize göre ABD’nin Suriye Özel Temsilcisi Tom Barrack, birkaç gün önce Londra’da kendisine Kürdistan Demokrat Partisi (KDP) ile Kürdistan Yurtseverler Birliği (KYB) arasındaki anlaşmazlıklar sorulduğunda bu konudaki yaklaşımını ortaya koydu. Barrack, krizi “aileler arasındaki bir dizi anlaşmazlık” olarak nitelendirerek taraflara “aşiret kaynaklı ihtilafları” geride bırakma çağrısı yaptı. İki tarafa verdiği tavsiye ise “Bu meseleyi aşın” oldu.

ABD Başkanı Donald Trump’ın temsilcisi, önceliklerin belirlenmesi konusunda oldukça netti. Gaz sahasına yönelik saldırılar kabul edilemezdi. Bölgeye gelir sağlayan Amerikan ve uluslararası şirketler de iç çekişmelerin rehinesi hâline gelmemeliydi.

Ancak Washington’ın yatırımları aksatan bir anlaşmazlık olarak gördüğü mesele, Kürtler açısından uzun bir çatışma tarihinin devamı niteliğinde. Kürtler arasındaki bölünme ne petrol ve doğal gazla ne de bugün Barzani ve Talabani aileleri arasındaki rekabetle başladı. Bu ayrışmanın kökleri, Kürt hareketi içindeki derin görüş farklılıklarına; geleneksel liderliklerle modern siyasi akımlar, kırsal kesimle kentler, zenginlerle yoksullar, aşiret yapısıyla sol hareketler ve toplumu örgütleme ve Kürtlere liderlik etme konusundaki iki farklı anlayış arasındaki mücadeleye uzanıyor.

Kürdistan Demokrat Partisi, Molla Mustafa Barzani’nin tarihsel liderliğiyle, toplumsal ve aşiret ağlarıyla özdeşleşti. Parti, meşruiyetinin önemli bir bölümünü silahlı mücadele geçmişinden ve Barzani liderliğinin ulusal sembol niteliğinden aldı. Celal Talabani liderliğinde kurulan Kürdistan Yurtseverler Birliği ise milliyetçi ve sol akımlardan beslenen, Süleymaniye’de güçlü bir toplumsal ve siyasi tabana sahip farklı bir siyasi eğilimi temsil ediyordu. Fikirsel ve toplumsal farklılıklar gerçekti. Bu farklılıklar, Kürt hareketi içinde zamanla kendi iktidar ve nüfuz kurumlarını oluşturan iki ayrı siyasi kimliğin şekillenmesinde etkili oldu.

1990’lı yıllarda patlak veren Brakuji, (Kürt iç savaşı)mevcut yaraları daha da derinleştirdi. Bölge iki ayrı yönetime bölünürken iç hesaplaşmalar, Bağdat, Tahran, Ankara ve Şam’ın müdahaleleriyle iç içe geçti. Söz konusu başkentler, bir Kürt oluşumunun ortaya çıkmasına karşı çıkıyordu. Washington, iki parti arasında anlaşma sağlanması için devreye girdi. İki yönetim yeniden birleştirildi ancak kurumların bütünleşmesi eksik kaldı. Güvenlik birimleri, silahlı kuvvetler ve çıkar ağları, Erbil ve Süleymaniye’deki iki nüfuz merkezi arasında bölünmüş olarak varlığını sürdürdü.

Burada dikkat çekici bir çelişki ortaya çıkıyor. Yaklaşık 30 yıl önce iki parti arasında uzlaşma sağlanmasına yardımcı olan ve 2003’te Bağdat’ın işgalinden birkaç yıl önce yönetimlerin birleştirilmesine katkıda bulunan Washington ile bugün Irak’tan çekilmiş, ekonomik ilişkiler, yatırımlar ve DEAŞ’a karşı hava gücü varlığı üzerinden nüfuzunu pekiştirmeye çalışan Washington aynı değil.

Yaralarla dolu bir topluma uzlaşma dayatmak mümkün olabilir. Ancak barışmayı sağlamak başka bir meseledir. Makamlar, bakanlıklar ve kaynaklar paylaştırılabilir, anlaşmalar imzalanabilir, ortaklıklar kurulabilir ve hükümetler oluşturulabilir. Fakat bir müttefikin tavsiyesiyle hafıza silinemez, liderlerin tokalaşmasıyla güvensizlik ortadan kaldırılamaz.

Bölünmenin şekillenmesinde coğrafya da önemli rol oynadı. İki partinin iç dinamikleri farklı köklere dayanırken dış ittifakları da birbirinden ayrıştı. Saddam Hüseyin sonrasında Bağdat’taki siyasi sistem değişti ancak merkezi yönetim ile Kürdistan Bölgesi arasındaki sorunlar değişmedi.

Süleymaniye, bölgenin doğusunda, İran sınırına daha yakın bir konumda bulunuyor. İki taraf arasındaki ilişkiler onlarca yıl öncesine uzanıyor. Bu ilişkiler yalnızca siyasi bir tercih değildi; coğrafyanın yanı sıra güvenlik, ticaret ve güç dengelerinin de dayattığı bir sonuçtu.

Buna karşılık Erbil ve Duhok, bölgenin kuzey ve batısında yer alıyor. Barzani ailesinin nüfuz alanları, sınır kapıları, ticari geçiş noktaları ve petrol ihracat hatları üzerinden Türkiye ile bağlantılı. Türkiye ile Kürt hareketi arasındaki karmaşık tarihsel geçmişe rağmen Ankara ile Erbil arasındaki ilişkiler zamanla stratejik bir ortaklığa dönüştü.

Benzer şekilde, “Yeni Suriye” ile Erbil arasındaki ilişkiler de Süleymaniye aleyhine gelişti. Süleymaniye, Beşşar Esed yönetimiyle daha güçlü ilişkilere sahipti. Şam ise artık Erbil’e, Talabani ailesinin müttefiki olan Suriye Demokratik Güçleri’ni (SDG) zayıflatmadaki rolü üzerinden bakıyor.

Böylece iki parti arasındaki rekabet, yalnızca ikili anlaşmazlıkların belirlediği bir mesele olmaktan çıktı. Irak’ta nüfuz mücadelesi veren ancak dört ülkeye yayılan bir Kürt oluşumunun kurulmasını engelleme konusunda ortaklaşan bölgesel güçlerin dengelerinden de etkilenmeye başladı.

Burada bir başka çelişki daha ortaya çıkıyor. Washington, enerji ve güvenlik alanındaki çıkarlarını korumak için birleşik bir Kürdistan Bölgesi istiyor. Ancak coğrafya, iki partiyi farklı dış ilişkiler kurmaya yönelterek aralarındaki bölünmeyi derinleştiriyor.

Ziyaretçi ile komşu arasında temel bir fark var. ABD gelir ve gider. Ancak İran, Türkiye ve Suriye komşu ülkelerdir; yönetimleri değişse de hiçbir yere gitmezler. Washington’daki yönetimler değişir, öncelikler farklılaşır, ABD’nin bölgedeki varlığı azalabilir ya da genişleyebilir. Fakat coğrafya değişmez. Hükümetler, ittifaklar ve öncelikler ne kadar değişirse değişsin Süleymaniye İran’ın, Türkiye ve Suriye ise Erbil ile Duhok’un komşusu olmaya devam edecek.

Barrack’ın Londra’dan verdiği bir tavsiyeyle aşılabileceğini düşündüğü aile içi anlaşmazlık, Kürt dağlarından, vadilerinden ve tünellerinden bakıldığında varoluşsal bir denklem olarak görülüyor.

Washington, Kürdistan’a uzaktan bakabilir, ne zaman müdahale edeceğine ve ne zaman geri çekileceğine kendisi karar verebilir. Ancak Kürtler coğrafyalarından, tarihlerinden ve onlarca yıla, sınırları aşan “Amerikan ihanetlerinin” bıraktığı acı hatıralardan uzaklaşamaz. Onlar, kalıcı komşularıyla ve tavsiyelerle ortadan kaldırılamayacak bölünmelerle birlikte yaşamak zorunda.

Barrack gelir ve gider. O, geçici bir müttefiktir. Komşular ise kalıcıdır; nesilden nesile varlıklarını sürdürür, hiçbir yere gitmezler.