Afganistan'daki istikrarsızlık Pakistan'ın dış politikasına yansıyor

Afganistan'da dört ayrı terör örgütü faaliyet gösteriyor

Pazar günü başkent Kabil'e bakan Vezir Ekber Han Tepesi'nin zirvesinde nöbet tutan Taliban’a bağlı güvenlik unsurları (AFP)
Pazar günü başkent Kabil'e bakan Vezir Ekber Han Tepesi'nin zirvesinde nöbet tutan Taliban’a bağlı güvenlik unsurları (AFP)
TT

Afganistan'daki istikrarsızlık Pakistan'ın dış politikasına yansıyor

Pazar günü başkent Kabil'e bakan Vezir Ekber Han Tepesi'nin zirvesinde nöbet tutan Taliban’a bağlı güvenlik unsurları (AFP)
Pazar günü başkent Kabil'e bakan Vezir Ekber Han Tepesi'nin zirvesinde nöbet tutan Taliban’a bağlı güvenlik unsurları (AFP)

Taliban başkent Kabil'in kontrolünü ele geçirmesinden bu yana Pakistan'ın dış politika sorunları çoğaldı. Bazı büyük ülkeler, Pakistan'a Afganistan'da olup bitenlere müdahale etmesi için nüfuzunu kullanması çağrısında bulundular.

Afganistan'ın Kandahar bölgesinde vatandaşlar Kurban Bayramı namazı için camiye gelirken nöbet tutan Taliban’a bağlı bir güvenlik unsuru (EPA)
Afganistan'ın Kandahar bölgesinde vatandaşlar Kurban Bayramı namazı için camiye gelirken nöbet tutan Taliban’a bağlı bir güvenlik unsuru (EPA)

Şu an Afganistan'da 4 terörist grup faaliyet gösteriyor. Bu gruplardan biri olan Taliban, şu an devleti eline geçirmiş durumda. Bunun yanında Pakistan’ın Afganistan sınırındaki şehirlerinde konuşlu 3 bin ila 4 bin savaşçısı olan Pakistan Taliban Hareketi (Tehrik-i-Taliban Pakistan/TTP) ve ABD’nin Afganistan'dan çekilmesinden sonra Afganistan'da kentsel bölgelerde yoğun terör eylemleri başlatan DEAŞ/Horasan terör örgütü ve son olarak fakat son olmayan El Kaide terör örgütü Afganistan topraklarında faaliyet gösteriyor.

Kabil'deki Kurban Bayramı öncesinde Şah Şemsiyye Camii’nin dışında nöbet tutan Taliban’a bağlı bir güvenlik unsuru (AFP)
Kabil'deki Kurban Bayramı öncesinde Şah Şemsiyye Camii’nin dışında nöbet tutan Taliban’a bağlı bir güvenlik unsuru (AFP)

Tüm bu terör örgütlerinin yanı sıra Afganistan'ın komşu ülkelerinden kaçan ve şimdi Afganistan'da saklanan silahlı gruplar da var. Bunlar arasında Orta Asya ülkelerinden gelen ve Afganistan'da Taliban'ın koruması altında gizlenen silahlı gruplar yer alıyor. Bu gruplar arasında aynı zamanda İran'dan kaçan ve şimdi Afganistan'ı İran şehirlerine ve Afganistan sınırındaki beldelere saldırılar düzenlemek amacıyla bir üs olarak kullanan Sünni gruplar da bulunuyor.

DEAŞ/Horasan ile iş birliği yapan gruplar

Pakistanlı silahlı gruplar da Afganistan'da saklanıyor ve bu grupların DEAŞ/Horasan ile iş birliği yaptığı iddia ediliyor. Bu grupların bir araya gelmeleri, Çin, İran ve Orta Asya ülkeleri gibi bölge ülkeleri için ulusötesi bir tehdit oluşturuyor. Afganistan'la sınırı olmayan güçlü ülkeler de Afganistan'da olup bitenlerin tehdidi altında. Söz konusu ülkeler arasında ABD, Hindistan ve Rusya başta gelirken daha birçok ülke de bu tehditle karşı karşıya.

Afganistan, tutarlı bir dış politika formüle etmek ve sürdürmek gibi ulus-devletin görevlerini yerine getirebilecek bir devlet kurmaktan halen uzak.

Taliban Hareketi’nin meşru bir hükümet olarak tanınması

Ayrıca, uluslararası sistemdeki hiçbir ülke Taliban Hareketi’ni Afganistan'ın meşru hükümeti olarak tanımıyor. Bu yüzden önemli konuların Taliban ile düzenli olarak görüşülmesi söz konusu değil.

ABD ve Rusya, Afganistan konusunda ortak endişelere sahipler. Burada sorumluluk iki nedenden ötürü Pakistan'a düşüyor. Bunlardan biri iç güvenliğini tesis etmesi, diğeri dış politika da dahil olmak üzere başlıca görevlerini düzenli olarak yerine getiren işleyen bir devlete sahip olması.

Dolayısıyla Afganistan'da olup bitenler Pakistan'ın sorumluluğunda ve dış politika konularının önemli bir parçası. Her şey için Pakistan’ı suçlamanın adil olmadığı doğru olsa da dünya işleri böyle dönüyor.

Öncelikle ABD’nin Afganistan’dan çekilmesinden sonra Pakistan’ın dış politikası, bir ulus-devlet olarak Taliban ile Pakistan arasında ayrım yapmakta başarısız oldu. İslamabad, Taliban'la iyi ilişkilere sahip olduğu düşünülse bile bunun Taliban'la Pakistan’ın aynı düzeyde olduğu anlamına gelmediğini dünyaya anlatamadı. Pakistan’ın, Taliban'a sağladığı maddi yardım, Rusya ve İran’ın, ABD’nin çekilmesinden önce Amerikan güçlerine karşı verdikleri mücadelede Taliban’a verdiklerinin yanında oldukça önemsiz kalıyor. Ancak Pakistan işleri uzmanlarına göre kimse İran ve Rusya'dan Taliban'a verdikleri desteğin sorumluluğunu üstlenmesini istemiyor.

Kandahar'daki Şehidan Meydanı'nda Kurban Bayramı öncesinde bir caminin dışındaki üst kontrolü yapan Taliban’a bağlı bir güvenlik unsuru (AFP)
Kandahar'daki Şehidan Meydanı'nda Kurban Bayramı öncesinde bir caminin dışındaki üst kontrolü yapan Taliban’a bağlı bir güvenlik unsuru (AFP)

Dış politikada algılar gerçeklerden daha önemlidir. Bu yüzden herhangi bir bölge ülkesindeki herhangi bir terör saldırısının Pakistan'ın dış politikası üzerinde korkunç etkileri olabilir. Şu an El Kaide ve DEAŞ/Horasan örgütleri, bölgedeki terör ağlarını pekiştirmekle ve terör eylemlerini Hindistan anakarasına ve Hindistan yönetimindeki Keşmir'e doğru yaymakla meşguller. Hindistan'daki olası bir saldırı, Pakistan için çok maliyetli olabilecek bölgesel bir askeri krize neden olabilir. İkinci olarak İran, Çin ve Rusya gibi diğer bölge ülkeleri de Afganistan'daki mevcut durumdan eşit derecede endişe ediyorlar ve endişelerini düzenli olarak Pakistan hükümetine iletiyorlar.

Kurban Bayramı vesilesiyle 27 Haziran 2023'te Kandahar'daki cezaevinden tahliye edilmeye hazırlanan ve Taliban yetkililerinin konuşmasını dinleyen mahkumlar (Reuters)
Kurban Bayramı vesilesiyle 27 Haziran 2023'te Kandahar'daki cezaevinden tahliye edilmeye hazırlanan ve Taliban yetkililerinin konuşmasını dinleyen mahkumlar (Reuters)

Şarku’l Avsat’ın edindiği bilgilere göre Çin Dışişleri Bakanlığı, haziran ayının ilk haftasında bölgede terörle mücadele konusunda üçlü istişareler için Pakistan ve İran’dan yetkilileri Pekin'de ağırladığını duyurdu.

Çinli, Pakistanlı ve İranlı yetkililer, bölgedeki terörle mücadele çabaları ve teröristlerin sınır ötesi faaliyetleriyle mücadele için ortak çabalar hakkında görüş alışverişinde bulundular. Terörle mücadele ve güvenliğin güçlendirilmesi konularında üçlü istişarelerin kurumsallaştırılması kararlaştırıldı. Çin Dışişleri Bakanlığı'ndan yapılan açıklamada, toplantının üç ülkenin küresel güvenlik girişimi üzerinde çalışmak ve bölgesel güvenlik ve istikrarı artırmak için attığı başarılı bir adım olduğu belirtildi.

Rusya ise DEAŞ/Horasan’ın Afganistan'ın kuzeyindeki faaliyetleriyle ilgili endişelerini dile getirirken temkinli davranmaya özen gösterdi.

Kandahar'da Kurban Bayramı dolayısıyla tutuklular serbest bırakıldı... Taliban'ın dini lideri Molla Heybetullah Ahundzade, bir yıl hapis cezasına çarptırılan yaklaşık 144 tutuklunun serbest bırakılması talimatını verdi (EPA)
Kandahar'da Kurban Bayramı dolayısıyla tutuklular serbest bırakıldı... Taliban'ın dini lideri Molla Heybetullah Ahundzade, bir yıl hapis cezasına çarptırılan yaklaşık 144 tutuklunun serbest bırakılması talimatını verdi (EPA)

Ancak Rusya, Çin ve İran, Taliban'a karşı daha ılımlı bir tutum sergiliyorlar ve Afganistan'da ortaya çıkan radikal Sünni gruplara karşı onlarla birlikte çalışmaya istekli olduklarını ifade ediyorlar. Buradan Pakistan'ın Kabil'de Afganistan topraklarını ve hükümet kurumlarını kontrol eden bir yönetimi üzmesi akıllıca olmayacağı anlaşılırken İslamabad, en azından dünyaya tek olmadığını söyleyebilir.

Rusya’nın da bir zamanlar DEAŞ karşısında Taliban’a ulaştırılmak üzere Pakistan ile istihbarat bilgisi alışverişinde bulunduğu biliniyor.



Devrim Muhafızları, Hürmüz Boğazı'nda iki petrol tankerinin daha deniz mayınlarına çarparak alev aldığını duyurdu

Önceki gün İran'ın Bender Abbas kenti açıklarında, Hürmüz Boğazı'nda sisin arasından görünen konteyner gemileri (AP)
Önceki gün İran'ın Bender Abbas kenti açıklarında, Hürmüz Boğazı'nda sisin arasından görünen konteyner gemileri (AP)
TT

Devrim Muhafızları, Hürmüz Boğazı'nda iki petrol tankerinin daha deniz mayınlarına çarparak alev aldığını duyurdu

Önceki gün İran'ın Bender Abbas kenti açıklarında, Hürmüz Boğazı'nda sisin arasından görünen konteyner gemileri (AP)
Önceki gün İran'ın Bender Abbas kenti açıklarında, Hürmüz Boğazı'nda sisin arasından görünen konteyner gemileri (AP)

Devrim Muhafızları Ordusu, Hürmüz Boğazı'nda iki petrol tankerinin deniz mayınlarına çarpması sonucu infilak ettiğini duyurdu. Açıklamada, tankerlerin ABD'li askeri yetkililerin gözetiminde ve savaş uçaklarının desteğiyle, izinsiz olarak belirlenen güney rotasından geçmeye çalıştıkları sırada mayınlara çarptıkları belirtildi.

Açıklamada, iki tankerin daha önce patlayan iki tankerin yakınında infilak ettiği kaydedildi. Devrim Muhafızları Deniz Kuvvetleri, pazar gününden bu yana toplam altı tankerin alev aldığını ve battığını bildirdi.

Öte yandan, İngiltere merkezli iki denizcilik kuruluşu, pazartesi günü Hürmüz Boğazı'ndan çıkmaya çalışan bir petrol tankerinin kimliği belirsiz bir cisimle hedef alındığını duyurdu. Saldırı sonucu geminin makine dairesinde yangın çıkarken, olayda can kaybı yaşanmadı.

İngiltere Deniz Ticaret Operasyonları Kurumu (UKMTO), bir petrol tankerinin güvenlik yetkilisinin, geminin Hürmüz Boğazı'ndan çıkış yaptığı sırada kimliği belirsiz bir cisimle hedef alındığını ve bunun sonucunda makine dairesinde yangın çıktığını bildirdiğini açıkladı.

Kurum, olayda yaralanan olmadığını ve tüm mürettebatın güvende olduğunun teyit edildiğini belirtti.

İngiliz deniz güvenliği şirketi Vanguard da Panama bayraklı ON PHOENIX adlı petrol tankerinin Umman kıyılarından yaklaşık 3 deniz mili (5,6 kilometre) açıkta hedef alındığını bildirdi.

Şirket, cismin geminin makine dairesine isabet etmesi sonucu yangın çıktığını, mürettebatın ise güvende olduğunu kaydetti.

Şubat 2026'nın sonlarında Orta Doğu'da ABD-İsrail ile İran arasında savaşın başlamasından bu yana Tahran yönetimi, küresel petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) sevkiyatı açısından kritik öneme sahip Hürmüz Boğazı'ndaki deniz trafiğine sıkı kısıtlamalar getirdi. İran, kendi izni olmadan boğazdan geçmeye çalışan gemileri düzenli olarak hedef alıyor.

Buna karşılık ABD, İran limanlarına deniz ablukası uygulamaya başladı ve petrol tankerlerinin boğazdan geçişine destek verdi. Savaş öncesinde dünya genelindeki petrol sevkiyatının yaklaşık beşte biri Hürmüz Boğazı üzerinden gerçekleştiriliyordu.


Trump’ın Asya ziyareti… Ekonomik krizlerle dolu bir gündem

ABD Başkanı Donald Trump ve Çinli mevkidaşı Şi Cinping, Beyaz Saray’da daha önce gerçekleştirilen bir görüşmede (Reuters)
ABD Başkanı Donald Trump ve Çinli mevkidaşı Şi Cinping, Beyaz Saray’da daha önce gerçekleştirilen bir görüşmede (Reuters)
TT

Trump’ın Asya ziyareti… Ekonomik krizlerle dolu bir gündem

ABD Başkanı Donald Trump ve Çinli mevkidaşı Şi Cinping, Beyaz Saray’da daha önce gerçekleştirilen bir görüşmede (Reuters)
ABD Başkanı Donald Trump ve Çinli mevkidaşı Şi Cinping, Beyaz Saray’da daha önce gerçekleştirilen bir görüşmede (Reuters)

ABD Başkanı Donald Trump’ın gerçekleştirmesi beklenen Asya turu, geleneksel bir diplomatik ziyaretin sınırlarını aşarak ABD ile dünyanın en büyük üretim ve teknoloji merkezleri arasındaki ticari ilişkilerin geleceğine yönelik ekonomik bir sınava dönüşüyor. Trump’ın Filipinler’de gerçekleştireceği görüşmeler ve Çin’in Shenzhen kentinde düzenlenecek Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi arasında piyasalar, Washington’ın ticari gerilimleri yatıştırmak için bir fırsat penceresi açıp açmayacağını ya da küresel tedarik zincirlerini yeniden şekillendirmek amacıyla gümrük tarifeleri ve teknoloji kısıtlamalarını kullanmayı sürdürüp sürdürmeyeceğini anlamaya çalışıyor.

17-19 Kasım tarihleri arasında gerçekleştirilmesi planlanan ziyaret, son derece hassas bir döneme denk geliyor. Bölge ekonomileri, Çin’de tüketimin zayıflamasından yapay zekâ hisselerindeki dalgalanmalara ve finansman maliyetlerindeki artışa kadar farklı baskılarla karşı karşıya bulunuyor. Açıklanan programda Trump ile Çin Devlet Başkanı Şi Cinping arasında yapılacak görüşmenin yanı sıra Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in de katılması beklenen üçlü bir toplantı yer alıyor. Ancak bu görüşmelerin ekonomik sonuçları konusunda henüz farklı ihtimaller gündemde.

Zirvenin önemi, toplam 21 ekonomiden oluşan üyelerinin küresel ticaretin yarısından fazlasını temsil etmesinden kaynaklanıyor. Ancak ortak çıkarların geniş kapsamlı olması, gümrük tarifeleri, yarı iletkenler, enerji ve sanayi sübvansiyonları konusundaki anlaşmazlıkların aşılması için artık yeterli olmuyor.

Anlaşma yokluğu

Singapur’daki Hinrich Vakfı’nın ticaret politikaları biriminin başkanı Dr. Deborah Elms, ABD, Çin ve Rusya arasındaki rekabetin, daha az hassas ekonomik konularda bile APEC bünyesinde uzlaşmayı zorlaştırdığı görüşünde. Bu değerlendirme, diyaloğun sürdürülmesinin bile somut bir başarı sayılabileceğine işaret ederken kapsamlı ticaret anlaşmalarının yapılmasının daha karmaşık hale geldiğini ortaya koyuyor.

67k8o
Çin Devlet Başkanı’nın ziyareti sırasında Washington’da dalgalanan ABD ve Çin bayrakları (AFP)

Gümrük tarifeleri, şirketlerin hesaplamalarını en fazla etkileyen unsur olmayı sürdürüyor. ABD Yüksek Mahkemesi’nin şubat ayında Trump’ın bir dizi gümrük vergisini iptal etmesinin ardından Washington, zorla çalıştırmayla mücadele gerekçesiyle 60 ekonomiye yüzde 12,5’e varan yeni gümrük vergileri uygulamak için başka hukuki araçlara yöneldi. Çelik, otomobil ve kereste sektörlerine yönelik vergiler de yürürlükte kalmaya devam etti.

Bu durum, Asyalı şirketlerin yalnızca ABD pazarına giriş maliyetlerindeki doğrudan artışla değil, gelecekte uygulanacak ticaret kurallarına ilişkin sürekli belirsizlikle de karşı karşıya olduğu anlamına geliyor. Söz konusu belirsizlik, üreticileri daha yüksek üretim maliyetlerine yol açsa bile genişleme planlarını ertelemeye veya yatırımlarını birden fazla ülkeye dağıtmaya yöneltebilir.

ABD Dış İlişkiler Konseyi’nin kıdemli araştırmacısı Joshua Kurlantzick, ABD’deki ara seçimlerin sonuçlarına rağmen Trump’ın gümrük vergisi politikasından geri adım atmaya hazır olduğuna dair bir işaret vermediğini belirtiyor. Bu değerlendirme, müzakerelerde belirli sektörlere yönelik sınırlı tavizler verilse bile korumacı yaklaşımın sürmesi ihtimalini güçlendiriyor.

Çin ise görüşmelere, iç talepteki zayıflığı telafi etmek amacıyla teknoloji ve otomobil ihracatına giderek daha fazla bel bağladığı bir dönemde katılıyor. Ekim ayına ait veriler, sanayi üretimindeki büyümenin yüzde 4,8’e gerilediğini, perakende satışların ise yalnızca yüzde 0,4 arttığını gösterdi. Bu durum, dış pazarların korunmasını Pekin açısından yalnızca ticari bir hedef değil, ekonomik bir zorunluluk haline getiriyor.

Pekin güçlü bir konumda

ING Bank’ın Büyük Çin Bölgesi Baş Ekonomisti Lynn Song, Çin ekonomisinin daha fazla iç desteğe ihtiyaç duyduğuna dikkat çekiyor. Ancak ihracatın güçlü seyrini sürdürmesi, hükümetin teşvik politikalarına duyulan aciliyeti azaltabilir ve büyümeyi ABD'nin uygulayabileceği yeni kısıtlamalara karşı daha hassas hale getirebilir.

Buna karşılık Çin, teknoloji tedarik zincirleri ve sanayi hammaddelerindeki konumu sayesinde, özellikle yapay zekâ altyapısına yönelik küresel talebin artmasıyla birlikte müzakerelerde önemli bir pazarlık gücüne sahip. Bu nedenle, zirvede doğrudan çözüme kavuşturulmasalar bile gelişmiş çipler ve ihracat kontrollerinin ziyaretin ekonomik sonuçlarını etkileyen başlıca gündem maddeleri arasında yer alması bekleniyor.

Filipinler ve Güneydoğu Asya ülkeleri de ekonomik rekabetin bir başka sahası olarak öne çıkıyor. Trump’ın programında bölgesel görüşmelerin yanı sıra ABD ile Tayland arasında bir ticaret anlaşmasının imza töreni de bulunuyor. Bu adım, Washington’ın Çin ile karmaşık ilişkilerini sürdürürken ikili bağlarını güçlendirme arayışına işaret ediyor.

Aynı zamanda diğer ülkeler de ABD pazarına bağımlılıklarını azaltmak için adımlar atıyor. Kanada Başbakanı Mark Carney, Filipinler ile serbest ticaret anlaşmasına yönelik müzakerelerin tamamlandığını ve ASEAN ülkeleriyle daha kapsamlı bir anlaşma üzerinde çalışıldığını açıklayarak ticaret ortaklarını çeşitlendirme stratejisi doğrultusunda hareket ettiklerini duyurdu.

Bu gelişmeler, ABD’nin korumacı politikalarının çifte bir sonuca yol açabileceğini gösteriyor: Bazı yatırımların ABD’ye geri dönmesi ve aynı zamanda Washington’ın tek merkez olmadığı bölgesel ticaret ağlarının kurulmasının hızlanması.

The Economist dergisinden Nick Marro, Kapsamlı Bölgesel Ekonomik Ortaklık (RCEP) anlaşmasının Asya ekonomileri arasındaki ticaretin derinleştirilmesi için fırsatlar sunduğunu, ancak uygulama ve anlaşmazlıkların çözümüne yönelik mekanizmalarının sınırlı olması nedeniyle jeopolitik gerilimlere karşı tam koruma sağlamadığını belirtiyor.

Durum yönetimi senaryoları

Olası senaryolar açısından ilk ihtimal, bazı gümrük vergileri veya ticari alımlar konusunda uzlaşmaya varılması ya da müzakere kanallarının açık tutulması yoluyla sınırlı bir yumuşama yaşanması. Ancak bu durumda temel kısıtlamaların kaldırılması beklenmiyor. Böyle bir gelişme, Asya borsaları üzerindeki baskıyı hafifletebilir ve şirketleri ertelenen yatırımlarını yeniden başlatmaya teşvik edebilir. Ancak ticari riskleri tamamen ortadan kaldırmaz.

İkinci senaryo olan mevcut durumun devam etmesi ise geniş çaplı bir tırmanıştan kaçınılırken gümrük vergileri ve teknoloji kısıtlamalarının yürürlükte kalması anlamına geliyor. Bu durumda şirketler üretim merkezlerini çeşitlendirmeyi sürdürecek. Güneydoğu Asya’daki bazı ekonomiler yatırımların bölgeye kaymasından yararlanabilecek olsa da kendileri de ABD politikalarındaki değişikliklere karşı kırılgan olmaya devam edecek.

DFRGTHY
ABD ve Çin bayrakları (Reuters)

Üçüncü senaryo ise özellikle çiplere yönelik kısıtlamaların genişletilmesi veya ticaret müzakerelerinin başarısızlıkla sonuçlanması halinde yeni bir tırmanış yaşanması. Bu durum teknoloji maliyetlerinin artmasına, tedarik zincirlerinin aksamasına ve yatırımcıların risk alma iştahının azalmasına yol açabilir. Ayrıca ihracata dayalı para birimleri ve hisse senetleri üzerinde ilave baskı oluşturabilir.

Daha kapsamlı bir uzlaşma ihtimali de göz ardı edilemez. Ancak bunun gerçekleşmesi, anlaşmazlık konusu olan birden fazla başlıkta uygulanabilir anlaşmalara varılmasını gerektiriyor. Analistlerin şu ana kadar ortaya koyduğu temkinli beklentiler ise böyle bir gelişmeyi desteklemiyor.

Sonuç olarak Trump’ın ziyaretinin ekonomik başarısı, açıklanan anlaşmaların veya diplomatik fotoğrafların sayısıyla değil, şirketlerin ve yatırımcıların karşı karşıya olduğu belirsizliği azaltma kapasitesiyle ölçülecek. Ziyaretin politikalarda köklü bir değişiklik olmadan sona ermesi halinde en önemli mesaj, Asya ekonomilerinin ticari kısıtlamaların küresel ekonomik tablonun kalıcı bir parçası haline gelebileceği yeni bir döneme hazırlık amacıyla ticaret ortaklarını giderek çeşitlendirmeye yönelmesi olacak.


Yükseliş coşkusundan kayıpların kâbusuna... Yapay zekâ devlerini sarsan haftalar

Tayvan’ın Taipei kentinde, hisse senedi endekslerini gösteren bir ekran (EPA)
Tayvan’ın Taipei kentinde, hisse senedi endekslerini gösteren bir ekran (EPA)
TT

Yükseliş coşkusundan kayıpların kâbusuna... Yapay zekâ devlerini sarsan haftalar

Tayvan’ın Taipei kentinde, hisse senedi endekslerini gösteren bir ekran (EPA)
Tayvan’ın Taipei kentinde, hisse senedi endekslerini gösteren bir ekran (EPA)

Kasım ayı, Wall Street için sıradan bir ay olmadı. Birkaç hafta içinde ABD seçimlerinin ardından yaşanan siyasi şok, teknoloji hisselerindeki sert dalgalanmalar ve yapay zekâ projelerinin finansmanına ilişkin giderek artan endişeler iç içe geçti. Bu süreçte, aralarında Çin adına casusluk yaptığı şüphesiyle gündeme gelen Alice Huang ile ilişkilerinin ortaya çıkmasının ardından istifa eden Nvidia CEO’su Jensen Huang hakkındaki gelişmeler de gündeme damgasını vurdu.

Yaşananların sonucunda, bu teknolojiyi üç yıldır geniş çaplı kazançların kaynağı olarak gören yatırımcılar açısından yapay zekâ yatırımlarının haritasını yeniden şekillendiren bir dalgalanma ortaya çıktı. Bu kazançlardan çip üreticilerinden bulut bilişim hizmeti sağlayıcılarına, veri merkezleri, enerji ve uzmanlaşmış ekipman şirketlerine kadar yapay zekâyla bağlantılı çok sayıda şirket yararlanmıştı. Ancak yatırımcılar artık sektörü, tüm şirketlerin yükselişini garanti eden tek bir yatırım alanı olarak değerlendiremiyor.

Dalgalanmalar, kasım ayındaki işlem günlerinden birinde zirveye ulaştı. Yatırımcılar, Nasdaq endeksinde işlem gören hisselerin toplam piyasa değerinden yaklaşık 2,5 trilyon doları sildi. Bu, endeksin yaklaşık iki yıldır yaşadığı en kötü işlem günü oldu. Nvidia da yalnızca bir hafta içinde piyasa değerinin 573 milyar dolarını kaybetti. Bu, tek bir şirketin bir haftada yaşadığı en büyük değer kaybı olarak kayıtlara geçti.

Wall Street Journal (WSJ) kapsamlı haberinde, Nasdaq endeksinin 6 Ekim’de rekor seviyede kapanış yapmasından bu yana piyasaları sarsan olaylar zincirini ele aldı. Gazete ayrıca, yatırımcıların, yapay zekâyla bağlantılı hisselerin büyük bölümünü satın alma eğiliminden, sektörün öncülük ettiği devasa harcamaları haklı çıkaracak getirileri şirketlerin elde edip edemeyeceğini sorgulama aşamasına nasıl geçtiğini ortaya koydu.

Toplu bahis ters tepti

Piyasadaki kırılganlığın ilk işaretlerinden biri, hedge fonlarının yatırımlarının sınırlı sayıdaki yapay zekâ hissesinde yoğunlaşması oldu. Morgan Stanley’in 5 Kasım’da Miami’de düzenlediği üst düzey yatırımcı konferansında yatırımcı Anthony Botza, fonların artık aynı şirketlerin peşinden gittiği ve büyük ölçüde birbirine benzeyen pozisyonlar oluşturduğu uyarısında bulundu.

Botza, bankanın sunduğu ve hedge fonu müşterilerinin yapay zekâyla bağlantılı donanım hisselerine yönelik net risk pozisyonlarının yaz aylarında portföylerinin yaklaşık yüzde 40’ına ulaştığını gösteren verilere dikkat çekti. Bu oran daha sonra gerilemiş olsa da Botza, yatırımların bu ölçüde aynı yönde yoğunlaşmasının, fonların tercihlerinin ve performanslarının birbirinden farklı olması gereken stratejileriyle çeliştiğini belirtti.

ergthy
New York Borsası işlem salonunda Dow Jones endeksini gösteren ekran (Reuters)

Botza’nın uyarısı dikkat çekiciydi. Zira çok sayıda yatırımcının aynı anda satış kararı alması, özellikle portföylerin aynı hisselere yoğunlaştığı durumlarda, olumsuz herhangi bir gelişmeyi geniş çaplı bir satış dalgasına dönüştürebilir.

Goldman Sachs verilerine göre, yılın ilk yarısında hisse senedi seçimine dayalı stratejiler izleyen hedge fonlarının elde ettiği ilave getirilerin yaklaşık yüzde 85’i yapay zekâyla bağlantılı pozisyonlardan kaynaklandı. Bankanın mayıs ayında hazırladığı fonların en çok tercih ettiği hisseler listesine eklenen 12 şirketten yedisi de yapay zekâ altyapısı alanında faaliyet gösteriyordu.

Ancak yükseliş döneminde kazançları artıran bu yatırım tercihi, piyasanın yön değiştirmesiyle birlikte bir risk kaynağına dönüştü. Yatırımcıların risk pozisyonlarını azaltmaya başlamasıyla çip, bilişim ve veri merkezlerine yönelik harcamalarla en yakından bağlantılı hisseler giderek daha fazla baskı altında kaldı.

Borçlar zayıf noktaları ortaya çıkarıyor

Endişeler yalnızca hisse senetlerinin değerlemeleriyle sınırlı kalmadı, borç piyasalarına da yayıldı. Borçlanma maliyetlerinin yükselmesi ve yatırımların ne zaman getiri sağlayacağının belirsizliğini koruması, şirketlerin devasa projelerini finanse etmeyi sürdürme kapasitesine ilişkin soru işaretlerini artırdı.

Yapay zekâyla bağlantılı şirketler, eylül ayında toplam 13 milyar dolar değerinde yüksek getirili tahvil ihraç ettikten sonra bu piyasadaki faaliyetler keskin biçimde geriledi. Yatırımcılar kredi risklerini üstlenmek karşılığında daha yüksek getiri talep etmeye başlarken, Solv şirketinin verilerine göre veri merkezlerini işleten büyük teknoloji şirketleriyle bağlantılı temerrüde karşı sigorta maliyetleri ekim ayında rekor seviyelere ulaştı.

Yapay zekâ alanında bulut bilişim hizmetleri sunan ve Nvidia’nın önde gelen müşterileri arasında yer alan CoreWeave, bu baskının açık örneklerinden biri oldu. Şirketin 15 Ekim’de 2031 vadeli tahvillerinden birinin getirisi, benzer vadeli ABD Hazine tahvillerinin getirisini 10 puandan fazla aştı. Bu seviye, piyasa aktörlerinin bir tahvili temerrüde düşmüş gibi değerlendirmeye başladığı sembolik eşik olarak kabul ediliyor.

xsdcfvghy
Japonya’nın Akihabara bölgesindeki Dospara Akihabara mağazasında sergilenen Nvidia’ya ait GeForce RTX serisi ekran kartları (Reuters)

Sorunun temelinde, uzmanlaşmış altyapı şirketlerinin kapasitelerini genişletmek için sürekli finansmana ihtiyaç duyması, buna karşılık veri merkezlerine yapılan devasa yatırımların beklenen getirilerinin henüz tam olarak netleşmemesi yatıyor. Bu yatırımların getiri sağlaması, yatırımcıların öngördüğünden daha uzun sürebilir.

Harcamaların yavaşlaması veya finansman maliyetlerinin yükselmesi durumunda, borçlanmaya ve yatırımların kesintisiz sürmesine bağımlı şirketler daha fazla zarar görecek. Yapay zekâ alanındaki büyümenin önemli bir bölümünü finanse eden büyük teknoloji şirketleri ise faaliyet alanlarının çeşitliliği ve mevcut gelir kaynakları sayesinde daha fazla hareket alanına sahip.

Bu farklılık hisse senetlerinin performansına da yansıdı. Nvidia’nın hisseleri ay boyunca yaklaşık yüzde 20, Micron’un hisseleri yüzde 12, Dell Technologies’in hisseleri ise yüzde 19 değer kaybetti. Bulut bilişim şirketi Nebius yılbaşından bu yana piyasa değerinin yaklaşık dörtte birini yitirirken, CoreWeave hisseleri ay boyunca yüzde 3,2 geriledi.

Seçimler durumu daha da karmaşık hale getiriyor

3 Kasım’da yapılan ABD seçimleri, endişelere yeni bir unsur ekledi. Çok sayıda hedge fonu, Demokrat adayların veri merkezlerinin hızlı genişlemesine karşı mücadele etme vaatleri nedeniyle seçim öncesinde piyasanın gerileyeceği yönünde pozisyon almıştı. Demokratların geniş kapsamlı bir üstünlük elde etmesiyle sonuçlanan seçimler, yapay zekâ sektörünün dayandığı devasa projelerin geleceğine ilişkin soru işaretlerini beraberinde getirdi.

Olası riskler arasında düzenleyici kısıtlamaların artırılması, elektrik temininde yaşanabilecek sorunlar, tedarik zincirlerindeki darboğazlar ve veri merkezlerinin inşası ile işletilmesi için gerekli borçlanma maliyetlerinin yükselmesi bulunuyor. Şirketlerin yeni bilişim kapasitesi oluşturmak için yarıştığı bir dönemde bu faktörler, projelerin hayata geçirilmesini geciktirebilir veya maliyetlerini artırabilir.

Altimeter Capital’in kurucusu Brad Gerstner de yapay zekâ hisselerindeki risk pozisyonunu azaltmış ve CoreWeave’deki yatırımından çıkmıştı. Gerstner, bu kararında düzenlemeler, enerji, tedarik zincirleri ve finansman maliyetleriyle ilgili risklere dikkat çekmişti.

Çin’in rekabeti de ABD’li şirketler açısından ilave bir meydan okuma olarak öne çıkıyor. Düşük maliyetli yapay zekâ ürünlerinin ortaya çıkması, Amerikan şirketleri üzerinde baskı oluşturabilir ve kâr marjlarını koruma kapasitelerini azaltabilir. Bu durum, teknolojik yarışın sürdürülebilmesi için ne ölçüde harcama yapılması gerektiğine ilişkin tartışmaları da beraberinde getiriyor.

Hedge fonları dalgalanmaların bedelini ödüyor

Ekim ayı sonuçları, sektöre yoğun yatırım yapan yatırımcılar açısından tablonun ne kadar hızlı tersine dönebileceğini ortaya koydu. Goldman Sachs verilerine göre teknoloji alanında uzmanlaşmış hedge fonları, ay boyunca yüzde 12,6 değer kaybetti.

Dikkat çeken örneklerden biri, yatırımcılarına bir önceki aya kadar yaklaşık yüzde 68 kazanç elde ettiğini bildiren Farra fonu oldu. Fon, ekim ayında yaklaşık yüzde 33 kaybederek yıl başından bu yana elde ettiği kazancı yüzde 13 civarına düşürdü.

erf5gty6
New York Borsası’nda çalışan uzman bir yatırımcı (Reuters)

Buna karşılık, daha öngörülebilir nakit akışlarına sahip şirketlere odaklanan ve genellikle popüler yatırım eğilimlerinden uzak duran Lakewood Capital fonu, müşterilerine bildirdiği üzere ekim ayında yüzde 4 kazanç sağladı. Bu farklılık, yalnızca yapay zekâ sektörüne yatırım yapmanın değil, yatırım stratejisinin ve şirket seçiminin de giderek daha fazla önem kazandığını gösteriyor.

Bununla birlikte, piyasadaki dalgalanma yatırımcıların bu teknolojiye yönelik beklentilerinden vazgeçtiği anlamına gelmiyor. Yatırımcıların önemli bir bölümü yapay zekâyı hâlâ uzun vadeli bir dönüşüm olarak görüyor. Ancak harcamalarını gelire ve kâra dönüştürebilecek şirketleri belirleme konusunda artık daha seçici davranıyor. Hatta bazı yatırımcılar, satış dalgasını sektörden çekilmek yerine fiyatları gerileyen hisseleri satın almak için bir fırsat olarak değerlendirdi.

Bu çerçevede yatırımcılar, Claude modelinin geliştiricisi Anthropic’in beklenen halka arzını, piyasanın yapay zekâ şirketlerine yönelik iştahını ölçmek açısından yeni bir sınav olarak görüyor. Bu süreçte şirketlerin değerlemeleri, finansman olanakları ve sürdürülebilir getiri elde etme kapasitelerine ilişkin soru işaretleri de artıyor.

Böylece yapay zekâ alanındaki yatırım denklemi birkaç hafta öncesine kıyasla önemli ölçüde değişti. Sektörle bağlantılı hisselerin büyük bölümünün birlikte yükseldiği dönemin ardından yatırımcılar artık daha farklılaşmış bir piyasayla karşı karşıya. Bu piyasada kazançlar, her şirketin yatırımlarının karşılığını kanıtlama, finansmanını güvence altına alma ve teknolojinin sunduğu vaatleri somut finansal sonuçlara dönüştürme kapasitesine göre şekilleniyor.