Bir yıldan fazla bir süre sonra ilk kez bir araya gelen ABD Başkanı Joe Biden ve Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, köklü farklılıklarını aşmaya ve tırmanan çatışmaların kendi bireysel ve ortak çıkarları üzerindeki etkilerine gerçekçi bir şekilde bakmaya çalıştılar.
Şarku'l Avsat ve Asharq arasında bir işbirliğinin meyvesi Washington Raporu, çözülmüş dosyaların yanı sıra çözülmemiş dosyaların en önemlilerini, ayrıca ikili ilişkilerin kaderini ve bu diyalog kanallarının iç krizler ve uluslararası çatışmalar üzerindeki etkisini ele alıyor.
‘En önemli’ ikili ilişki
Eski ABD diplomatı ve Amerikan Üniversitesi'nde profesör olan William Lawrence, Biden ve Cinping arasındaki görüşmeyi ‘olumlu’ olarak nitelendirdi. Lawrence, iki ülke arasında ‘çözülmemiş bir dizi mesele ve gerilim noktası’ olduğu için görüşmenin gerçekleşmesinin bile iyi bir gösterge olduğunu söyledi. Ancak Lawrence, fentanil konusunda bir anlaşmaya varmanın, iki ülke arasındaki doğrudan askeri iletişim kanallarının yeniden başlatılmasına ilişkin anlaşmaya kıyasla önemli olmadığını belirtti. Lawrence, "Bu diyalog son derece önemlidir. Jeopolitik açıdan bu, dünyadaki en önemli ilişkidir" dedi.
Öte yandan, Çin-Amerikan Araştırmaları Enstitüsü'nün kıdemli araştırmacısı Suraj Gupta, iki ülke arasında ‘sorunların ortaya çıkması halinde çözüm bulmak için açık iletişim kanallarının olmasının’ önemine dikkat çekti. Gupta, Biden'ın Çinli mevkidaşı ile iletişim kurmaya çalıştığı Çinli balonu kazasını hatırlattı, ancak yanıt alamadı. Gupta, askeri iletişimin önemi hakkında şunları söyledi: "Çin genellikle bu tür askeri iletişimi kurmakta tereddüt eder çünkü ABD'nin sınırlarının yakınında varlığını meşrulaştırdığını hisseder. Bu anlaşma, Çin'in bu konuyu ABD ile güven inşa etmek ve ilişkileri istikrara kavuşturmak ve tehlikeli bir çatışmayı önlemek arzusu olarak ele aldığını gösteriyor."
Fentanil uyuşturucu
Taraflar, ABD pazarlarını vuran fentanil ilacıyla ilgili bir anlaşmaya vardılar. Bu anlaşma, Çinli şirketlerin bu uyuşturucuyu üretmesini azaltma taahhüdünü içeriyordu.
Dış İlişkiler Konseyi'nde Çin çalışmaları konusunda uzmanlaşmış bir araştırmacı Zoe Liu, Biden için bu konunun, fentanil kullanımıyla ilgili sert eleştirilerle karşı karşıya kaldığı yoğun bir seçim döneminde önemli olduğunu söyledi. Ancak, konunun Çin Devlet Başkanı için aynı derecede önemli olmadığını belirtti. Anlaşmanın uygulama şekli konusunda şüphelerini dile getirdi ve şunları söyledi: "Bu başkanlık düzeyindeki toplantının gerekli çözümü sağlayacağından tam olarak emin değilim. Bunun iki nedeni var: Birincisi, fentanil, çok yüksek kâr marjına sahip bir ticaretin parçasıdır. İkincisi, fentanil üreticilerine baktığımızda, onlar özel sektörden kişilerdir. Çin, 2019 yılında ülkedeki fentanil kullanımı ve yasadışı ticaretine yasak getirdi. Bu nedenle, Çin'de uyuşturucu üretimi bir tür yasa dışı hale geldi."
William Lawrence, fentanil konusunun ABD Başkanı için önemli olduğunu kabul etti ve Çin'in bu konuda ‘çok fazla taviz vermesine gerek olmadığını’ belirtti. Lawrence, şunları söyledi: "Şi Cinping, çok fazla taviz vermek zorunda kalmadı. Yavaş yavaş bazı adımlar atmaya başlayacak. Bu tür bir anlaşmaya katılmak, ona pahalıya mal olmayan sembolik bir adımdır."
Lawrence, uyuşturucunun Latin Amerika üzerinden ABD topraklarına girdiği gerçeğinden bahsetti. Bunun, meseleyi Cumhuriyetçilerin reform yapmaya çalıştığı sınır güvenliğiyle ilgili bir meseleye dönüştürdüğünü düşünüyor. Lawrence, "Sınır meselesi, Biden'ın zorlu bir seçim süreciyle karşı karşıya olduğu bir dönemde ABD'de önemli bir mesele ve sınır ötesi uyuşturucu kaçakçılığı meselesini çözmede bir nebze de olsa başarılı olduğunu söylemek onun için önemli" dedi. Ancak Gupta, fentanil meselesine farklı bir yaklaşımdan bahsetti. Çin'in, uyuşturucu davasında buna yanıt vermenin temel koşulu olarak, Trump yönetiminin fentanil ile ilgili kolluk kuvveti olan Adli İşler Enstitüsü'ne uyguladığı yaptırımları kaldırması için ABD'ye çağrıda bulunduğuna işaret etti.
ABD yönetimi anlaşmayı duyurduktan sonra bunu yaptı. Adı geçen kuruma yönelik yaptırımlar kaldırıldı ve şunu ekledi: "İlişkinin karşılıklı saygıyı yansıtacak şekilde kurulması gerekir."
‘Yorgun’ ekonomi
ABD'li yetkililer, Çin'in ABD için stratejik bir rakip olduğunu tekrar tekrar dile getiriyorlar. Zoe Liu, bu söylemin 2017 yılında, ABD Ulusal Güvenlik Konseyi'nin Çin'i stratejik bir rakip olarak tanımlamasıyla başladığını belirtiyor. Liu, "Bu söylemlerin çoğu, Çin ekonomisinin büyümeye devam edeceği ve bir gün ABD ekonomisini geçeceği varsayımına dayanıyor" dedi. Ancak, Çin ekonomisi, Koronavirüs (Kovid-19) salgınının etkilerinden yavaş bir şekilde toparlanmasından dolayı bugün kritik bir süreçten geçiyor. Bu da Liu'nun ifadesiyle, ‘ABD ve Çin arasındaki büyüme ivmesinin tersine dönmesine’ yol açtı. Liu, "Washington'un Çin'e yönelik politikasını gözden geçirmenin zamanı gelmiş olabilir. Çin ekonomisi bir durgunluk yaşayacak ya da bir tür Japon etkisiyle karşılaşacak olursa ne olacak? Bu bakış açısından, Başkan Şi Cinping'in ABD ve Çin arasındaki ilişkilerin istikrarına olan bağlılığını vurgulamasının, Çin ekonomisine ihtiyaç duyulan güveni vermesi açısından çok önemli olduğuna inanıyorum" şeklinde konuştu.
William Lawrence, Çin'in Afrika ve Ortadoğu'daki yatırımlarını çekerek Orta Asya ve İran'a odaklanmaya başladığını belirtti. Lawrence, "Bu değişiklikler, diyalog, çözüm ve ilişkinin yeniden canlandırılması için birçok fırsat yaratıyor" dedi. "Bu, ABD’nin kazanması ve Çin'in kaybetmesi meselesi değil. Çin'in büyüme politikaları kökten değişiyor ve dünyanın en büyük iki gücü arasındaki bu ilişki bağlamında ABD politikalarının da buna ihtiyacı var" dedi.
Uluslararası çatışmalar
Çin ve İran arasındaki yakınlaşmanın bir sonucu olarak, Biden yönetimi, İran'ın Ortadoğu'daki çatışma alanını genişletmesini önlemek için Çin'in yardımını almaya çalıştı. Özellikle İran'ın bölgesel temsilcilerinin ABD çıkarlarına yönelik saldırılarının artması nedeniyle bu çabalar arttı. Suraj Gupta, Çin'in bölgedeki önemli yatırımlarına rağmen, ‘Ortadoğu politikaları açısından büyük planda hala nispeten marjinal bir oyuncu’ olduğunu belirtti. Gupta, "Çin arabuluculuk pozisyonunda değil... Arabulucu rolünü oynayabilir, ancak ABD’liler Çin'in iyi ilişkilerini İran'ı dizginlemek için kullanmasını istiyor" dedi. Gupta ayrıca, "İsrail ve Filistin sorununda Çin ve ABD'nin farklı bakış açıları var. Her ikisi de iki devletli çözümü destekliyor, ancak ABD'nin İsrail'e desteği çok daha güçlü" dedi.
Suraj Gupta, ABD ve Çin arasındaki dış politika farklılıklarının Ukrayna-Rusya savaşını da kapsadığını söylüyor. Bazı ABD siyasetçilerinin Tayvan meselesini Ukrayna ile karşılaştırmasına karşı çıkıyor ve aralarında büyük farklılıklar olduğunu belirtiyor. Gupta, "Ukrayna'dan bahsederken, Çin'in Ukrayna savaşındaki tutumu Gazze savaşına benzer. Çin, Avrupa güvenliğinin mimarlığında marjinal bir rol oynuyor ve yapabileceği pek bir şey yok. Bu bağlamda, Rusya ile iyi ilişkilerini kullanarak yaratıcı olmaya çalışıyor ve ateşkes sağlanırsa faydalı bir rol oynayabilir. Fransa ve ABD Ukrayna'yı müzakere masasına getirebilirse, Çin Rusya'yı siyasi bir uzlaşmaya varmaya ikna etmek için baskı yapabilir" diyor.
Washington'daki Kongre binasında ABD bayrağı (Reuters)
Başkan Donald Trump, Beyaz Saray Devlet Yemek Salonu'nda davetlilere konuşuyor (Arşiv-AP)
"Abraham Lincoln" uçak gemisi, 8 Ocak'ta rotasını Ortadoğu'ya çevirmeden önce Pasifik Okyanusu'nda seyrediyor (ABD ordusu)