İsrailli yazar Levi: Rejimin ırkçılığı Netanyahu'nun da ötesinde, uluslararası hukuk İsrail'e hiçbir zaman işlemedi

İsrailli yazar ve gazeteci Gideon Levi, Independent Türkçe'ye konuştu. Savaşın gidişatı, İsrail devleti, toplumu ve siyasetinin dünü, bugünü ve yarınına dair söyleşinin çarpıcı cümlelerinden biri de "İsrail'de Nazi gibi düşünenler var" oldu

Binyamin Netanyahu (AA)
Binyamin Netanyahu (AA)
TT

İsrailli yazar Levi: Rejimin ırkçılığı Netanyahu'nun da ötesinde, uluslararası hukuk İsrail'e hiçbir zaman işlemedi

Binyamin Netanyahu (AA)
Binyamin Netanyahu (AA)

Dora Mengüç 

Ortada Netanyahu'nun da ötesinde ırkçı bir rejim var, uluslararası hukuk İsrail'e hiçbir zaman işlemedi"

Söyleşinin girişindeki bu sözlerin sahibi Gideon Levi. 

Levi, İsrailli bir gazeteci-yazar.

Ülkenin önde gelen gazetelerinden Haaretz için haftalık köşe yazıları kaleme alıyor. 

Yazıları Filistin topraklarındaki İsrail işgali üzerine odaklanıyor.

İsrail tarafından işgal edilen bölgelerde insan hakları konulu yazıları ona 2021'de ülkesinin en prestijli gazetecilik ödülü Sokolov Ödülü'nü kazandırmıştı.

2007'deki bir mülakatında gençken siyasi görüşlerini "Ben milliyetçi-dindar bir orgazmın tam üyesiydim. Hepimiz İsrail projesinin varoluşsal bir tehlike altında olduğu hissi altındaydık" diye özetlemişti. 

1974'te girdiği İsrail Savunma Kuvvetleri'nde İsrail Ordusu Radyosu için muhabirlik yaptı. 

1978-1982 arasında İsrail İşçi Partisi lideri Şimon Peres'in hem yardımcısı hem sözcüsü olarak çalıştı. 

Son 41 yıldır ise Haaretz için yazıyor.

Gideon Levi (Haaretz gazetesi)
Gideon Levi (Haaretz gazetesi)

Levi kendisini yenileyen, olaylara yıllar içinde farklı bakabilen, sorgulayan, özeleştiri yapabilen, İsrail'de pek sevilmeyen bir isim. 

Bir zamanlar beyninin yıkandığını, söz gelimi İsrail'in Batı Şeria'daki kontrol noktalarında Filistinli kadınlara yönelik kötü muamalesini devlet politikasının bir parçası değil, "istisnai" durum olarak tanımlamış; fikriyatını o düşün dünyasından "İsrail rejimi bütünüyle ırkçıdır" bakış açısına taşımış bir kişilik.

Daha önce özel Filistin arazilerinde yerleşim inşası için "İsrail tarihinin en suçlu girişimi" dedi. 

2006'daki Lübnan Savaşı'na karşı çıktı. 

2007'de, o dönemde İsrail ablukası altındaki Gazze Şeridi'ndeki Filistinlilerin durumunun onu İsrailli olmaktan utanç duymaya ittiğini söyledi. 

2008-09 Gazze Savaşı'nın başarısız olduğunu ve hedeflerine ulaşamadığını yazdı. 

Bir dönem iki devletli çözümü desteklerken şimdi bunun sürdürülemez olduğunu düşünüyor ve tek devletli çözümü destekliyor.

Yani ödün vermeksizin işgal altındaki Filistin topraklarından tek taraflı çekilme yanlısı...

Dün, "Hamas'ı eleştirmek yerine, çok daha büyük bir sorumluluğa sahip olan kendi hükümetimi eleştirmeyi tercih ederim" diyodu. 

Bugün yani  7 Ekim'den bu yana yaşananlar ile ilgili de aynı noktada duruyor.

Gideon Levi ile insani aranın sona ermesi ve İsrail saldırılarının başlamasından ardından konuştum.

Sadece Gazze Savaşı'na ilişkin değil, salt kendi bakış açısına dair değil İsrail toplumunda da olup bitenlere nasıl baktığını ve savaşın ardından Gazze için dillendirilen senaryolara dair sorular sordum.

Bir de, herhangi bir İsrail vatandaşının Gazze'deki acıyı derinden hissedip hissedemeyeceğine dair...

"Tampon bölge olsa insanlar nerede yaşayacak?"

1 Aralık'ta geçici ateşkes bitti. İsrail, Gazze Şeridi'ne saldırılarına devam ediyor. İsrail savaş uçakları Han Yunus şehrine hava saldırıları düzenledi ve Deir al-Balah'ya saldırdı. Buna ek olarak Refah sınır kapısı üzerinden yapılan tüm insani yardımların bir sonraki emre kadar durdurulduğunu açıkladı. Tam bir ateşkesin imkansız olduğunu düşünüyor musunuz?

Şu anda, evet. Çünkü İsrail tam ölçekli bir ateşkese ilgi duymuyor. Ne yazık ki... Ama bu durum bu.

Savaşın sona ermesinden sonra İsrail'in Gazze'de bir tampon bölge oluşturmaya çalışacağı belirtiliyor ve dört Arap ülkesinin söz konusu plandan haberdar olduğunu öne sürülüyor. Bu olasılığı nasıl değerlendiriyorsunuz?

Umuyorum olmaz ama olabilir. Savaştan sonra ne olacağını kimse bilmiyor. İsrail'in Gazze'den bu kadar çabuk ayrılacağını öngörmüyorum. Eğer çöp olarak gelseler bile Gazze'yi kim yönetecek? Gazze Şeridi şu anda çok dar. Tampon bölgelerle başlayacağız diyelim. Peki insanlar nerede yaşayacak tam olarak?

"İsrail'de Nazi gibi düşünenler var"

İsrail Savunma Kuvvetleri çıkışlı, Eski Ulusal Güvenlik Konseyi Başkanı Giora Eiland "Gazze'deki salgınlar İsrail için iyidir, güneydeki şiddetli salgınlar zaferi yaklaştıracak ve IDF askerleri arasındaki ölümleri azaltacaktır" dedi. Bu sözlere pek ses çıkartan olmadı. Sizin deyişinizle bir Avrupalı komutan ortaya çıkıp bir ulusu salgın ya da açlıkla öldüreceğini söylese sizce ne olurdu?

Bu bir Nazi fikriydi, hatta bir Nazi fikrinden daha az değildi. Bu sözcüğü pek çok kez kullanmam ama bu sefer bu bir generalin Nazi terimleriyle konuşmasıydı. Dediğiniz gibi daha şaşırtıcı olan buna neredeyse hiç tepki gelmemesi! Bu bile sadece İsrail toplumunun gerçekten aşırı sağa doğru nasıl hareket ettiğini ve herhangi bir ahlaki kayıp yaşamaktan çekinmeyip vaziyetin nasıl ilerlediğini gösteriyor. Neden bu kadar korkunç olduğunu açıklamama bile gerek yok. Yani herkes böyle bir fikrin ne kadar korkunç ve Nazi bakış açısını yansıttığını anlar...

Emekli İsrail generali Giora Eiland, önceki İsrail-Arap savaşlarında öncü roller üstlenmişti (New Arab )
Emekli İsrail generali Giora Eiland, önceki İsrail-Arap savaşlarında öncü roller üstlenmişti (New Arab )

"İsrail'in yarattığı korkunç tahribatı dünya onarmalı"

Eski İsrail başbakanları, Netanyahu'ya kızgınlar ve olağan senaryoları tartışıyorlar. Ehud Barak "ABD, Hamas'ın yok edilmesi ve geçiş sürecinde güvenlik tedbirleri alındıktan sonra kontrolü İsrail'den devralacak ılımlı ülkelerden oluşan bir Arap barış gücü oluşturulmasını öngörüyor" diyor. Ehud Olmert, ise Haaretz için kaleme aldığı yazıda Gazze'de savaş sonrası dönemde NATO güçlerinin kontrolü ele alması gerektiğini söylüyor. Sizce gelecekte Gazze'yi bekleyen ne?

Bunu düşünemiyorum. Yani ben bu duruma getirmedim ki! Her zaman sağcılar, milliyetçiler bir şey yaptığında ve sonra yanlış gittiğinde gelip, "Peki, sen ne öneriyorsun?" derler. Ben 16 yıl önce Gazze'yi kuşatma altına almazdım. Belki de Hamas, Gazze'de kuşatma ve yaşam koşullarının imkansızlığı temelinde bu kadar güçlenmezdi. Her halükarda şu anda bir süreliğine Gazze'yi devralacak uluslararası bir güç fikri iyi bir fikir. Sadece oraya gitmeye istekli bir güç olacağını umalım... Gazze rehabilite edilmelidir. İsrail'in yaptığı tüm bu korkunç tahribat onarılmalı. Çünkü insanlar evsiz kalmış durumda. Bu savaşın sonunda 2 milyon insan evsiz kalacak ve onlara kimse bakamayacak. Sadece dünya onlara bakabilir. Kendi kendilerine yardım edemezler. Yani uluslararası bir güç iyi bir fikir mi? Evet.

11 Ekim 2023 tarihinde, İsrail bombardımanının ardından yıkılmış bir binanın dışında bir adamın verdiği tepki objektiflere böyle yansıyor (Mohammed Abed, AFP)
11 Ekim 2023 tarihinde, İsrail bombardımanının ardından yıkılmış bir binanın dışında bir adamın verdiği tepki objektiflere böyle yansıyor (Mohammed Abed, AFP)

"İsrail kitlesel katliam yapıyor"

Belki videoyu izlemişsinizdir... İsveç Başbakanı Ulf Kristersson fena bir 'gaf' yapmış. Bir açık hava toplantısında "İsrail'in soykırım yapma hakkı var" cümlesini son anda "Meşru müdafaa hakkı var" diye düzeltmiş. Akıldaki dile mi yansıyor?  Gazze'de yaşananlar soykırım mı? Her şeyden ötesi, kötülük sıradanlaştı mı?

Bakın, bu bir tanım sorunudur. Bu, kitlesel bir katliam ve kitle cinayetidir. Şüphesiz cinayettir. Gazze'de neredeyse 20 bin insan öldü. Adıyla tanımlamak zorunda değilsin. Sonuçları görüyorsun...

"Uluslararası hukuk İsrail işgallerinin karşısına hiç çıkmadı"

İsrail'e karşı uluslararası hukuk 7 Ekim'den bu yana mı işlemiyor? Yoksa son 55 yıldır mı bu sorunla karşı karşıyayız?

Uluslararası hukuk hiçbir zaman İsrail'in işgali karşısında işlemedi. İsrail uluslararası hukuku Batı Şeria'da günlük olarak ihlal ediyor. Başka ne var? Batı Şeria'daki herhangi bir yerleşim de uluslararası hukukun ihlalidir. İsrail'e ait hapishanelere Filistinlileri götürmek bir uluslararası hukuk ihlalidir. Her türlü kolektif ceza uluslararası hukuk ihlalidir. Ve İsrail uluslararası hukuku hiçe saydı. Şimdi Gazze'de savaş başladığında elbette uluslararası hukuk İsrail'in düşündüğü son şeydir.

İsrail hapishanelerindeki Filistinliler (Euro Med Human Rights Monitor)
İsrail hapishanelerindeki Filistinliler (Euro Med Human Rights Monitor)

"ABD'den yeşil ışık olduğu sürece İsrail devam edecek"

Şartlar ne olursa olsun bu savaşın sona ermesi gerektiğini söylüyorsunuz ama ABD "Bitiyor" demeden savaş biter mi? Daha geçtiğimiz günlerde İsrail 8 milyar dolarlık askeri bütçeyi onayladı. Ve sürekli Hamas'ı yok etmekten bahseden Netanyahu iktidarı Gazze'de aradığı üst düzey kadroyu şimdi Han Yunus'ta arıyor. Bu durum, belki yarın öbür gün bir başka adreste mi sürecek? Böyle bir kısır döngü şeklinde mi devam edecek? Bu savaş ne zaman bitecek? Ateşkesin kalıcı olması için ne gerekiyor? 

Korkarım bu savaş ancak ABD ciddi bir şekilde son vermesi gerektiğini düşüşündüğünde sona erecek. Unutmayın, bunu gizleyemeyiz. Yeşil ışık olduğu sürece İsrail devam edecek, eğer ABD İsrail'i durdurmaya karar verirse duracak. ABD İsrail'i durdurmanın yolllarını aslında çok iyi biliyor. 

"İsrail'in 7 Ekim'de başına gelenler şu an istediklerini yapma hakkı veremez"

7 Ekim'e döndüğümüzde, Hamas saldırısından hareketle İsrail'in Gazze Savaşı'nı ilk başta meşruiyet zeminine oturttuğunu söyleyenler var. Şu anda bu meşruiyetin artık bittiği kanaatinde misiniz?

(İsrail) Kendini savunma açısından açık bir meşruiyete sahipti. Böyle vahşi bir saldırıdan sonra -Evet, bu İsrail'e karşı barbarca bir saldırıydı- İsrail bunu görmezden gelemez, hiçbir şey olmamış gibi devam edemezdi. Hayır, hiçbir devlet böyle bir saldırıya tepki göstermemezlik etmezdi. Ancak bu durum İsrail'in istediği her şeyi yapma hakkını vermez. Ve bu durum meşruiyetin çok ötesinde, orantının çok ötesinde... Gazze'de neler olduğu konusunda rasyonel bir düşünceyi de aşan bir durum. Çünkü bu savaş hiçbir yere gitmiyor gibi. Geçici ateşkes sona erdikten sonraki 24 saatte Gazze'de neredeyse 200 Filistinli sivil öldü. Bu durum İsrail'e nasıl hizmet ediyor? Bu durum yani masum insanların kitlesel olarak öldürülmesi İsrail'e ve dünya genelinde daha da haklı bir öfkeye neden olacak.

Gideon Levy (Times of Israel)
Gideon Levy (Times of Israel)

"İsrail rehineleri feda etmeye karar verdi"

Rehineleri eve getirme-Filistinli mahkumları serbest bırakma... İsrail toplumu zaten savaş öncesi, neredeyse son 1 yıldır yargı reformu meselesi nedeniyle kutuplaşmış bir haldeydi. Peki rehinelerin özgürlüğü uğruna Filistinli mahkumların serbest bırakılmasını bugün İsrail toplumu nasıl karşılıyor? İsrail toplumu barış için her şeye hazır mı? Ruh hali ne? Netanyahu'ya öfke büyüyor mu? Yoksa tüm bu yaşananlardan ucu aşırı milliyetçiliğe uzanan bir "ulusal birlik" hissiyatı sonucu mu çıkarmak gerekiyor İsrail toplumu adına?

Şu ana kadar İsrail'in ödediği bedel çok küçük bir bedeldi. Kimi kadınların serbest bırakılması ve hatta bunlardan bazıları suçlu bile değildi. Yine de bu İsrail için çok küçük bir bedeldi. Büyük serbest bırakmalara yani kaçırılan askerlerin serbest bırakılmasına gelince o zaman İsrail büyük bir bedel ödemek zorunda kalacak. Size hatırlatmalıyım ki; Gilad Şalit beş yıl boyunca Hamas hapishanesinde olan bir askerdi. İsrail, bunun karşılığında bin Filistinli mahkumu serbest bıraktı. Bu hesabı yaparsanız Hamas'ın birkaç bin Filistinli mahkumu serbest bırakmaktan başka bir şey kabul etmeyeceği çok açık. Ve burada bir tartışma olacak. Bu da bizi İsrail'in ne istediğine getiriyor. İsrail rehinelerin serbest bırakılmasını mı istiyor? Yoksa Hamas'ı yok etmeyi mi? İsrail'in karar vermek zorunda kalacağı bir "doğruluk anı" olacak. Korkarım bu anı iki gün önce yaşadık ve şimdi İsrail savaşı sürdürmeye, yani rehineleri feda etmeye veya en azından tehlikeye atmaya karar verdi. İsrailli toplum bununla yaşıyor, ne yazık ki savaşın devamına tam bir destek var. 

Gilad Şalit (The New Yorker)
Gilad Şalit (The New Yorker)

"Gazze'de yaşananlara tepkisizlik İsrail solunun cesaretini yansıtıyor"

Gazze'deki acılar üzerine sivil toplumun önde gelen kanaat önderleri neden çok konuşmak istemiyor? Bu noktada aklıma ilk olarak Shikma Bressler geliyor. Hem yargı reformu hem "Kara Bayrak" eylemlerinde simge isimlerden biriydi. Netanyahu ve aşırı sağ hükümet karşıtı bir isim. Evet, yine hükümeti eleştiriyor. Ama Gazze'de hayatını kaybeden siviller ile ilgili bir açıklamasına rastlamadım. Elbette amacım bir kişi üzerinden gitmek değil ancak uzaktan bakınca İsrail'de genel tablonun bu olduğunu gözlemliyorum.  İsrail'i Gazze'de olup bitenler ve sivillere yönelik katliam için eleştirmek, kınamak, o acıyı paylaşabilmek ve/ya kıyaslayabilmek hem insan hem sorumlu bir vatandaş hem de aydın olmanın gereği değil mi? Neden sadece siz konuşuyorsunuz?

Bu vaziyet hem İsrail solunun ruh halini hem cesaretini yansıtıyor aslında. Unutmayın ki; Shikma Bressler'in liderliğini yaptığı protestolar hiçbir zaman işgale dokunmadı. Demokrasiden bahsediyorlardı ancak arkalarında bu vahşi apartheid sistemi olduğunda, bu meseleye hiç dokunmadılar. Kimseye bunun hakkında konuşmasına da fırsat vermediler. Bu nedenle şu anda savaşta, onların bir bilince sahip olmalarını ve en azından Gazze'nin kurbanlarına karşı dayanışma göstermelerini beklememiz zordur. İşte İsrail'in yüzü budur. Şu anda, 7 Ekim'den sonra, İsrail Filistinlilere duyulan dayanışma sesine hoşgörülü değildir. Çünkü ortalama bir İsrailli için Gazze Hamas'tır. Ortalama bir İsraillinin gözünde Gazze, "Oğullarımızı ve kızlarımızı öldürdü, kaçırdı ve tecavüz etti ve bu nedenle tamamının cezalandırılması gerekir" denilen yerdir. Bu çok tehlikeli bir durumdur ve sadece daha fazla kan dökülmesine yol açacaktır.

Fizikçi Shikma Bressler, Netanyahu karşıtı eylemlerin liderliğini yapmıştı (AP)
Fizikçi Shikma Bressler, Netanyahu karşıtı eylemlerin liderliğini yapmıştı (AP)

"İsrail'deki ırkçı rejim Netanyahu'nun çok ötesinde"

Buradan hareketle İsrail "ırkçı bir rejim" mi? Yoksa mesele Netanyahu hükümetinin de mi ötesinde?

Hayır, hayır! (Irkçı rejim) Netanyahu'nun ötesine geçiyor... Netanyahu'nun elbette payı var. Ancak İsrail (o olmasaydı da) sanırım neredeyse aynı şekilde tepki verecekti. Eğer şu anda iktidarda Netanyahu olmasaydı sanırım İsrail aynı şeyleri yapardı. Zira diğer başbakanlar da aynı vahşi saldırıları başlatıp Gazze'yi yok ettiler. Ve o zaman koltukta oturan Netanyahu değildi. Yani bunu Netanyahu icat etmedi. Yine ve yine Gazze'ye saldırmayı, Gazze'yi yine ve yine yok etmeyi umuyor. Ki; bu daha iyi bir duruma yol açmayacaktır.

7 Ekim öncesi, İsrail Başbakanı Netanyahu mart ayında İsrail Savunma Kuvvetleri (IDF) Mükellefiyet Merkezi'nde askerlere şöyle sesleniyor: Ordusuz bir ülkemiz yok. Hizmet için askere alınan askerler olmadan bir ülkemiz yok. Mirasımızı korumak için askere alınıyorsunuz (İsrail Başbakanlık)
7 Ekim öncesi, İsrail Başbakanı Netanyahu mart ayında İsrail Savunma Kuvvetleri (IDF) Mükellefiyet Merkezi'nde askerlere şöyle sesleniyor: Ordusuz bir ülkemiz yok. Hizmet için askere alınan askerler olmadan bir ülkemiz yok. Mirasımızı korumak için askere alınıyorsunuz (İsrail Başbakanlık)

"İsrail basını Gazze'de yaşananlara karşı otosansür uyguluyor"

"İsrail basını yaşanan vahşeti gizliyor" diyorsunuz. Biz ise Türkiye'de özellikle Haaretz gazetesi üzerinden, hatta 8 Ekim'de atılan "Sorumlu Netanyahu" manşetinden hareketle "İsrail'de basın ne kadar özgür" diyoruz. Hangisi doğru? Olup bitenleri evrensel gazetecilik ilkeleri ölçeğinde ele alan Haaretz mi var sadece? Yoksa Gazze'deki gerçekler hakkında konuşan başka İsrail gazeteleri/medya kuruluşları da var mı?

Öncelikle İsrail medyası tamamen özgürdür. Ve bu da bugünkü durumu çok daha kötü kılıyor. Hiç kimse medyaya Gazze'yi göstermemesini söylemiyor. İsrail medyası özellikle savaş zamanlarında izleyicilerin ve okuyucuların ne görmek-bilmek istediğinin ve istemediğinin fazlasıyla farkında. Bu sansürden çok daha kötü olan bir otosansürdür. İsteselerdi her şeyi yayınlayabilirdi. Onları hiçbir şey durdurmazdı. Evet, şu anda ana akım medyadan bağımsız birçok web sitesi var. Her şeyi gösteriyorlar ve bizi gerçeği söylemeye teşvik ediyorlar. Ancak şu anda İsrail'de televizyon kanallarını izlediğinizde, ana akım gazeteleri okuduğunuzda, Gazze hakkında hiçbir şey alamazsınız. Hiçbir şey! Ve bu bilinçlidir... Ve bu kendi tercihleri doğrultusundadır. Hiç kimse onlara bunu yapmalarını söylemedi. Bunu seçtiler ve bu nedenle İsrail medyasının sorumluluğu çok daha yüksektir.

"Netanyahu gidici, İsrail eleştiriyi hak ediyor ama Erdoğan keşke daha yumuşak ifadeler seçseydi"

Son iki soru. Biri çok kısa, Benyamin Netanyahu'nun tüm bunlardan sonra İsrail siyasetinde bir geleceği var mı? Ve ikinci soru, Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın Gazze Savaşı sırasındaki tutumunu nasıl değerlendiriyor,  İsrail ile Türkiye'nin geleceğini nasıl görüyorsunuz?

İlk soruyu cevaplamak daha kolay. Hayır, Netanyahu'nun politik anlamda bir geleceği olduğunu görmüyorum. Anketlere bakıldığında İsrail toplumunun yüzde 70'inden fazlası şu anda onun istifasını istiyor. Kendi partisinin seçmenlerini de içeriyor. Ve onun hayatta kalacağını görmüyorum. Evet, kariyerinde zor anlardan birçok kez kurtuldu. Ancak bu sefer kurtulamayacak.

Sadece Netanyahu mu yoksa İsrail siyasetinin tüm eski yüzleri için mi bu sözleriniz?

Çoğunlukla Netanyahu için ancak hükümetini de içerecek... Sonraki hükümetin de iyi bir hükümet olacağını düşünmüyorum. Anketler çok açık bir şekilde bunu gösteriyor. Politikalar çok fazla değişmeyecek. Diğerlerinden beklentiye girmemek gerek. Konu Gazze'ye ve savaşlara geldiğinde çok farklı olmayacaklar. İşgale, apartheide gelince çok fazla fark olmayacak. Netanyahu giderse her şeyin çözüleceği miti var. Hayır, hayır, hayır! Böyle değil.

Çok değil, eylül ayı içinde Türkiye Cumhurbaşkanı Erdoğan, İsrail Başbakanı Netanyahu ülkesinde ziyaret edeceğini duyurmuştu, bu fotoğraf karesi ise iki liderin uzun yıllar sonra ilk kez BM 78. Genel Kurul toplantıları kapsamındaki ABD görüşmesinden (Reuters​​​​​​)
Çok değil, eylül ayı içinde Türkiye Cumhurbaşkanı Erdoğan, İsrail Başbakanı Netanyahu ülkesinde ziyaret edeceğini duyurmuştu, bu fotoğraf karesi ise iki liderin uzun yıllar sonra ilk kez BM 78. Genel Kurul toplantıları kapsamındaki ABD görüşmesinden (Reuters​​​​​​)

Şimdi Erdoğan hakkında görüşlerimi beyan edeyim. Cumhurbaşkanı Erdoğan İsrail'in çok sert bulduğu bazı aşırı ifadeler kullandı. Ancak İsrail eleştiriyi hak ediyor. Bununla beraber her halükarda daha yumuşak ifadeler kullanmasını tercih ederdim. Diplomatik ilişkilerin devam edeceğini iddia etti. Şu anda İsrail ve Türkiye arasındaki çıkarlar çok güçlü. Aynı zamanda halk tabanında da Türkiye'yi defalarca ziyaret eden ve bu hafta (Perşembe) tekrar ziyaret etmeye hazırlanan biri olarak ülkenizde her zaman çok iyi hissettim. Ve yüz binlerce hatta milyonlarca İsrailli de Türkiye'de her zaman çok iyi hissetti. Sanırım bu geri dönecek çünkü bu ilişkiler gerçekten bir zirveden diğerine en istikrarsız ilişkilerdir. Bir ay önce Erdogan'ın İsrail'e ziyaret olasılığından bahsediliyordu. Şimdi savaş nedeniyle başka bir limanda bulunuyoruz. Sanırım bunu düzeltmek için bir yol bulacaklar çünkü sonuçta bu çıkarlarla ilgili. Çıkarlar her iki ülke için de çok güçlü. Bununla beraber Ortadoğu'daki çok farklı görüşlere sahip iki Arap olmayan ülkeden söz ediyoruz...

Independent Türkçe



Rus uçağındaki bomba ihbarı, uçağın Antalya’ya güvenli iniş yapmasıyla sonuçlandı

Rusya’ya ait “Sukhoi Superjet 100” tipi yolcu uçağı, 18 Temmuz 2017’de Moskova yakınlarındaki Jukovski Havalimanı’nda apronda (Reuters)
Rusya’ya ait “Sukhoi Superjet 100” tipi yolcu uçağı, 18 Temmuz 2017’de Moskova yakınlarındaki Jukovski Havalimanı’nda apronda (Reuters)
TT

Rus uçağındaki bomba ihbarı, uçağın Antalya’ya güvenli iniş yapmasıyla sonuçlandı

Rusya’ya ait “Sukhoi Superjet 100” tipi yolcu uçağı, 18 Temmuz 2017’de Moskova yakınlarındaki Jukovski Havalimanı’nda apronda (Reuters)
Rusya’ya ait “Sukhoi Superjet 100” tipi yolcu uçağı, 18 Temmuz 2017’de Moskova yakınlarındaki Jukovski Havalimanı’nda apronda (Reuters)

Türk haber ajanslarının bildirdiğine göre Rusya’ya ait bir yolcu uçağı, bugün Türkiye’nin güneyine doğru seyir halindeyken bomba ihbarı aldı. AFP’nin haberine göre uçak güvenli şekilde iniş yapmasının ardından bütün yolcu ve mürettebat tahliye edildi.

Rusya’nın Azimuth Airlines şirketine ait Sukhoi Superjet 100 tipi uçak, ülkenin güneyindeki Mineralnye Vody kentinden, BM İklim Değişikliği Konferansı COP31’e ev sahipliği yapan Antalya’ya gitmek üzere havalandı.

Bomba ihbarının alınmasının ardından Antalya Havalimanı’na iniş yapan uçak, güvenlik amacıyla özel bir alana çekildi. Uçaktaki 65 yolcu ve 4 mürettebat tahliye edildi. Yapılan kontrollerde şüpheli herhangi bir unsura rastlanmadı.

Bu ayın başlarında Avrupa genelinde çok sayıda ticari uçuşu hedef alan bir dizi asılsız bomba ihbarı da çeşitli ülkelerin soruşturma başlatmasına neden oldu. İrlanda, henüz herhangi bir şüphelinin kimliği belirlenememiş olsa da olayların “koordine edilmiş bir sabotaj kampanyasının” parçası olabileceğinden şüphelendiklerini açıkladı.


Siyah ekranlar ve çöken sistemler... ABD’nin dijital altyapısına ne oluyor?

Microsoft Copilot logosu, kodlar ve ‘küresel kesinti’ ifadesinin yer aldığı bir illüstrasyon (Reuters)
Microsoft Copilot logosu, kodlar ve ‘küresel kesinti’ ifadesinin yer aldığı bir illüstrasyon (Reuters)
TT

Siyah ekranlar ve çöken sistemler... ABD’nin dijital altyapısına ne oluyor?

Microsoft Copilot logosu, kodlar ve ‘küresel kesinti’ ifadesinin yer aldığı bir illüstrasyon (Reuters)
Microsoft Copilot logosu, kodlar ve ‘küresel kesinti’ ifadesinin yer aldığı bir illüstrasyon (Reuters)

ABD, e-posta ve bankacılık hizmetlerinden hava trafiğine ve gizli devlet iletişim sistemlerine kadar hayati sektörleri etkileyen teknik arızalarla karşı karşıya. Söz konusu arızalar, bu olayların birbiriyle ne ölçüde bağlantılı olduğu ve dijital altyapının kesintilere dayanma kapasitesi konusunda soru işaretlerine yol açtı. Başkan Donald Trump yönetimi, koordineli bir siber saldırı veya düşman bir tarafın müdahalesine işaret eden herhangi bir bulgu bulunmadığını açıklarken, özellikle art arda gelen günlerde yaşanan aksaklıkların milyonlarca Amerikalının kullandığı hizmetleri etkilemesi üzerine kamuoyuna açıklama yapılması yönündeki talepler arttı.

ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio dün yaptığı açıklamada, son dönemde yaşanan arızaların birbiriyle bağlantılı olduğuna veya arkasında siber korsan grupları, suç örgütleri ya da başka bir devlet gibi kötü niyetli aktörlerin bulunduğuna inanmak için herhangi bir kanıt ya da gerekçe olmadığını söyledi. Manila’da gazetecilere konuşan Rubio, aksaklıkların tekrarlanmasına ilişkin endişelerin artması üzerine Amerikalıları rahatlatmaya çalışarak, ABD’nin ‘sistematik bir saldırıya maruz kalmadığını’ ifade etti.

Rubio, Trump’a Filipinler’deki ziyareti sırasında eşlik ettiği ve Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ile Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’le görüşmek üzere Shenzhen kentine gitmeye hazırlandıkları sırada konuştu.

Trump ise söz konusu arızaların önemini küçümseyerek, büyük, güçlü ve önemli mali kaynaklara sahip kurumlarda bu tür olayların yaşanabildiğini söyledi ve durumun ‘endişe edilecek bir tarafı olmadığını’ belirtti. Ancak başkanın açıklamaları, yönetimin tekrarlanan aksaklıkların nedenleri konusunda daha fazla şeffaflık sağlamasını isteyen bazı müttefikleri de dahil olmak üzere kamuoyundaki endişeleri gidermeye yetmedi.

Hayati sektörleri etkileyen bir dizi arıza

Geçtiğimiz perşembe günü başlayan aksaklıklar, Microsoft’un e-posta ve diğer araçlarını da kapsayan hizmetlerinde meydana gelen bir arızanın milyonlarca kullanıcının çalışmalarını aksatmasıyla ortaya çıktı. Şirket, sorunun daha önce ağ kapasitesinde yapılan bir yükseltmeden kaynaklandığını açıkladı.

Ertesi gün ABD Federal Havacılık İdaresi (FAA), ülke genelindeki uçuş trafiğini dört buçuk saat süreyle durdurdu. Bu, 11 Eylül 2001 saldırılarından bu yana yaşanan en uzun süreli uçuş durdurma kararı oldu. Kurum, arızanın bir ağ yönlendirici cihazının güncellenmesinden kaynaklandığını bildirdi.

dsfvgbhyj
ABD Başkanı Donald Trump, Manila’da Filipinler Devlet Başkanı Ferdinand Marcos Jr. ile yapılan ikili görüşme sırasında elinde bir dosya tutarken, Dışişleri Bakanı Mrco Rubio ona bakıyor. (Reuters)

Sorunlar pazartesi günü bankacılık sektörüne de sıçradı. Birçok büyük finans kuruluşunun müşterileri, internet üzerinden hesaplarına erişmekte güçlük çektiklerini ve Zelle para transferi hizmetinde aksaklıklar yaşandığını bildirdi.

JPMorgan Chase Bank, sorunun bir yazılım hatasından kaynaklandığını ve herhangi bir siber saldırıyla bağlantılı olmadığını açıkladı. Arızanın etkileri ise finansal sistemin diğer bölümlerine de yayıldı.

Aynı gün United Airlines, şirketin iç sistemlerinden birinde meydana gelen ve yaklaşık 150 kalkış seferinin gecikmesine yol açan arızanın giderildiğini duyurdu.

gbhyjuk
Microsoft Outlook uygulamasının logosu ve kesik bir ağ kablosunun görüldüğü bir illüstrasyon (Reuters)

Dün ise ABD Ulusal Güvenlik Ajansı (NSA), gizli bilgilerin aktarılmasında kullanılan iç ağında rutin bakım çalışmaları sırasında geçici performans düşüşü yaşandığını açıkladı. NSA, hayati operasyonel kapasitesinin etkilenmediğini ve temel görevlerin kesintisiz sürdürüldüğünü vurguladı.

Aksaklıklardan Apple’ın iCloud ve Apple Pay gibi hizmetleri de etkilendi. Şirket içi bir güncellemenin bazı müşteri hizmetlerinde kesintiye yol açmasının ardından Apple, sistemleri yeniden devreye almak için çalıştığını duyurdu ve sorunun bir siber saldırıdan kaynaklanmadığını belirtti.

Siber tehditlerin arttığına işaret eden bir gelişme olarak ABD Federal Soruşturma Bürosu (FBI), devlet kurumlarıyla bağlantılı korsanlar ve siber suçluların, dünya genelindeki şirket ve kurumlara yönelik saldırıları otomatikleştirmek için yapay zekâdan yararlanan ARTEX adlı gelişmiş bir sızma testi çerçevesini kullandığı konusunda acil uyarı yayımladı.

FBI, söz konusu aracın sistemlerin hedef alınmasından gelişmiş erişim yetkilerinin elde edilmesine kadar uzanan sızma işlemlerini üç saatten kısa sürede hızlandırabildiğini belirtti. Uyarıda, aracın geçtiğimiz ekim ayında ConnectWise şirketinin tedarik zincirine yönelik saldırıda kullanıldığına dikkat çekildi. Saldırı, Microsoft 365 müşterilerinin çalışma ortamlarını riske atarken şirketle çalışan 2 bin 250’den fazla müşterinin giriş bilgilerinin doğrulanmasına yönelik girişimlere de yol açtı.

FBI, kurumlara sistemlerine erişim kontrollerini sıkılaştırma, şüpheli otomatik faaliyetleri izleme ve olası siber saldırıları büronun İnternet Suçları Şikâyet Merkezi’ne bildirme çağrısında bulundu.

Dijital altyapının kırılganlığına ilişkin endişeler

Arka arkaya yaşanan arızalar, ABD’deki dijital sistemlerin birbirine ne ölçüde bağımlı olduğu konusunda soru işaretlerine yol açtı. Özellikle tek bir teknik arızanın veya tamamlanmamış bir yazılım güncellemesinin etkilerinin aynı altyapıya dayanan diğer hizmetlere de yayılabilmesi dikkat çekti.

Siber güvenlik uzmanları, bu aksaklıkların aynı döneme denk gelmesinin mutlaka bir siber saldırı olduğu anlamına gelmediğini, ancak dijital sistemler arasındaki karşılıklı bağımlılığın boyutunu ve bileşenlerinden herhangi birinde meydana gelebilecek arızaların yol açabileceği sonuçları ortaya koyduğunu belirtti.

FBI’ın eski yetkililerinden Cynthia Kaiser, geniş çaplı teknik arızaların, sistemlerin onarılmaya çalışıldığı sırada ortaya çıkabilecek karışıklık ve güvenlik açıklarından yararlanmak isteyen bilgisayar korsanları için fırsat yaratabileceği uyarısında bulundu.

Bazı aksaklıkların nedenlerine ilişkin açıklama yapan ABD Ulusal İstihbarat Direktörü Jay Clayton ise NSA’da yaşanan arızanın, geçen ay yapay zekâ araçları kullanılarak tespit edilen PHP programlama dilindeki bir güvenlik açığını gidermeye yönelik güvenlik güncellemeleriyle bağlantılı olduğunu söyledi. Söz konusu açığın, bilgisayar korsanlarının sunucuların kontrolünü uzaktan ele geçirmesine imkân verebileceği belirtildi.

Clayton, kurumların güvenlik açıklarını gidermek amacıyla sistemlerini güncellemeye çalıştığını ancak güncelleme işlemlerinin her zaman beklendiği gibi ilerlemediğini ifade etti. Farklı teknolojik bileşenler arasında görev ve veri aktarımı sırasında sistemlerin çeşitli sorunlarla karşılaşabildiğini de sözlerine ekledi.

vfgbhyj
Microsoft Teams logosu (Reuters)

Washington Sun gazetesi, özel görüşmeler hakkında bilgi sahibi üç kaynağa dayandırdığı haberinde, NSA ile Wall Street’teki finans kuruluşlarının yetkililerinin Kongre üyelerine, yapay zekâ kullanılarak tespit edilen güvenlik açıklarının giderilmesine yönelik girişimlerin sistemler üzerinde geçici bir baskıya neden olduğunu bildirdiğini aktardı. Reuters, söz konusu bilgileri bağımsız olarak doğrulayamadı.

Siber güvenlik uzmanlarının, yapay zekâ araçlarının yazılım açıklarının tespit edilmesini ve bunlardan yararlanılmasını hızlandırabileceğine ilişkin endişeleri giderek artıyor. Gelişmiş yapay zekâ modelleri, geleneksel yöntemlerle tespit edilmesi karmaşık olan veya uzun zaman gerektiren, yaygın kullanılan yazılımlardaki eski güvenlik açıklarını belirleyebiliyor. Buna karşılık kurumlar, saldırganlar bu açıklardan yararlanmadan önce söz konusu güvenlik açıklarını gidermek için zamana karşı yarışıyor.

İşten çıkarmalarla ilgili sorular

Aksaklıklar, kamu kurumları ve özel şirketlerde işten çıkarmaların ve çalışan sayısındaki azaltmaların yaşandığı bir döneme denk geldi. Bu durum, istihdamdaki daralmanın kurumların teknik sistemlerini sürdürme ve hizmetlerinin kesintisiz devamını sağlama kapasitesi üzerindeki etkilerine ilişkin tartışmaları yeniden gündeme taşıdı.

Trump’ın Beyaz Saray’a dönüşünden bu yana FAA’da personel azaltımına gidildi. Kongre üyeleri ise kurumun hızlandırılan sistem modernizasyonu programının yeterince düzenli yürütülmediği ve hizmet kesintilerine yol açabileceği uyarısında bulundu.

Microsoft’taki sorun da şirketin daha önce gerçekleştirdiği işten çıkarma turlarının ardından, küresel iş gücünün dörtte birine yönelik gönüllü işten ayrılma programları sunacağını açıklamasından bir ay sonra yaşandı.

United Airlines ise geçen yıl yaptığı açıklamada, yapay zekâ alanındaki gelişmeler sayesinde idari birimlerdeki çalışan sayısını yüzde 4 azalttığını ve bu yıl da aynı oranda ek kesintiye gitmeyi planladığını bildirmişti.

Söz konusu personel azaltımlarıyla son dönemdeki arızalar arasında doğrudan bağlantı kuran herhangi bir kanıt bulunmuyor. Ancak yazılım sistemlerinin dayanıklılığı konusunda uzman Liz Fong-Jones, işten çıkarmaların güvenlik payını zayıflatabileceğini belirtti. Fong-Jones, sistemlerin aksaklıklara karşı koyabilme kapasitesinin kısmen, sistemlerin işleyişini ve sorunların nasıl giderileceğini bilen deneyimli çalışanların varlığına bağlı olduğuna dikkat çekti.

Şeffaflık talepleri

Arızaların nedenlerine ilişkin açıklama talepleri yalnızca yönetimin siyasi muhalifleriyle sınırlı kalmadı, Trump cephesinden bazı isimlere de yayıldı. Beyaz Saray eski Sözcüsü Karoline Leavitt, şeffaflığın gerekli olduğunu belirterek, yönetimi Amerikalılara yaşananları açıklamak için daha fazla çaba göstermeye çağırdı.

Bazı muhafazakâr yorumcular da daha ayrıntılı bilgi verilmesini talep ederek, tekrarlanan arızaların açık bir şekilde açıklanmamasının kamu ve özel sektördeki kurumlara duyulan güveni daha da zedeleyebileceği uyarısında bulundu.

Buna karşılık Clayton, hükümetin söz konusu olayları bir siber saldırı olarak değerlendirmediğini ve ilk incelemelerin bunların beklenmedik sorunlarla karşılaşan güvenlik güncellemelerinden kaynaklandığına işaret ettiğini vurguladı.

xdefrgt
New York Marriott Oteli… Marriott grubunun internet sitesi ile uygulamalarında yaşanan ve otel rezervasyon işlemlerinde aksaklıklara yol açan bir arıza olduğunu açıklamasının ardından (AFP)

Marsh sigorta şirketi ise müşterilerinin ekim ayının son iki haftasında 105 siber saldırı vakası bildirdiğini açıkladı. Bu sayı, mayıs ayının son iki haftasında bildirilen 48 vakanın iki katından fazla. Söz konusu rakamlar, tüm olayların son dönemdeki arızalarla bağlantılı olduğu anlamına gelmese de birbirine bağlı dijital ortamda kurumların karşı karşıya olduğu risklerin büyüklüğünü ortaya koyuyor.

Yaşanan aksaklıklar karşısında siber güvenlik uzmanları, kullanıcılara önleyici tedbirler almalarını tavsiye ederken, altyapı kaynaklı arızaların giderilmesinin öncelikli olarak hizmetleri işleten şirket ve kurumların sorumluluğunda olduğuna dikkat çekti. Uzmanlar, kullanıcıların kişisel güvenlik önlemlerine uysalar bile şirket veya kurumların sistemlerinde meydana gelen arızaları önleyemeyeceğini belirterek, teknik altyapının güncellenmesi, test edilmesi ve güvenliğinin sağlanması sorumluluğunun esas olarak bu hizmetleri yöneten kuruluşlara ait olduğunu ifade etti.


Şi Cinping’in hesabındaki “Shenzhen Zirvesi”: Zor durumdaki iki dosta siyasi jest

Jason Lyon
Jason Lyon
TT

Şi Cinping’in hesabındaki “Shenzhen Zirvesi”: Zor durumdaki iki dosta siyasi jest

Jason Lyon
Jason Lyon

Şerbil Berakat

Gözler, Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Liderler Zirvesi kapsamında Çin’in Shenzhen kentinde düzenlenecek üçlü zirveye çevrildi. Zirvede Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, ABD Başkanı Donald Trump ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin bir araya geliyor.

Bu görüşme fikri geçtiğimiz eylül ayında, Çin ve ABD liderleri arasında Washington’da yapılacak zirvenin hazırlıkları sırasında şekillenmeye başladı. Üç büyük gücün liderlerinin, uluslararası sistemin çözülmeye başladığı ve yeni düzenin hatlarının belirginleştiği dönemde bir araya gelecek olması, buluşmanın kısa sürede tarihî “Yalta Konferansı” ile karşılaştırılmasına yol açtı.

Tersine çevrilmiş Kissinger üçgeninden uzaklaşma

“Şenzhen Zirvesi”, Trump yönetiminin, ikinci başkanlık döneminin başında uygulamaya koymaya çalıştığı “tersine çevrilmiş Kissinger üçgeni” diplomasisinden uzaklaşmasının önemli dönüm noktasını oluşturuyor. ABD Başkanı, 1970'lerde Henry Kissinger'ın Çin ile Sovyetler Birliği arasındaki ayrışmadan yararlanarak Pekin'i Moskova'dan uzaklaştırmayı başarmasının aksine, Moskova'yı Pekin'den uzaklaştırmayı hedeflemişti.

Ancak Trump'ın bu yaklaşımı hayata geçirme girişimleri, Çin ile Rusya arasındaki ortaklığın sağlamlığına ve iki ülkenin stratejik iş birliğini derinleştirmesine takıldı.

Öte yandan Trump, Ukrayna'daki savaşı sona erdirme vaadini de yerine getiremedi. Bu başarısızlıkta, Kiev yönetiminin Rusya'nın şartlarını içeren bir çözümü reddetmesi ve Avrupa'nın Ukrayna'ya verdiği güçlü destek etkili oldu. Söz konusu çözüm ise Trump yönetimi içinde, özellikle damadı Jared Kushner ve özel temsilcisi Steve Witkoff gibi dış politika danışmanları tarafından destekleniyordu.

ABD Başkanı Richard Nixon ve Ulusal Güvenlik Danışmanı Henry Kissinger, 22 Şubat 1972'de Çin'e gerçekleştirdikleri resmî ziyaret sırasında Pekin'de Çin Komünist Partisi lideri Mao Zedong ile bir araya geldi.
ABD Başkanı Richard Nixon ve Ulusal Güvenlik Danışmanı Henry Kissinger, 22 Şubat 1972'de Çin'e gerçekleştirdikleri resmî ziyaret sırasında Pekin'de Çin Komünist Partisi lideri Mao Zedong ile bir araya geldi.

Ayrıca Çin'e gümrük tarifeleri üzerinden baskı kurma girişimleri de ters tepti. Pekin yönetimi, kritik mineralleri bir koz olarak kullanarak karşılık verdi.

Bu gelişmelerin ardından Trump yönetimi söz konusu stratejiden uzaklaşmaya başladı. Washington, Moskova'yı kendi safına çekme hedefinden vazgeçmeden, bunun yerine Çin ile gerilimi düşürme yoluna gitti. Bu yaklaşım, Avrupa'daki geleneksel ortakları ikinci plana iten; Putin ile güvenlik ve siyasi mutabakatlar ile kazançlı ekonomik anlaşmaları öne çıkaran jeopolitik bir bakış açısına dayanıyor.

Pekin ile yumuşama, Moskova'nın yalnızlığını sona erdirme

Bu çerçevede Trump ile Şi arasında Pekin ve Washington'da gerçekleştirilen iki zirve, dünyanın en büyük iki ekonomisinin maliyetli bir çatışmaya sürüklenmesini önleyen ticari yumuşama süreciyle sonuçlandı. Bu gelişme, küresel ekonominin karmaşık sorunlarla karşı karşıya olduğu bir dönemde yaşandı.

Bu süreç boyunca ABD ve Çin tarafları, Tayvan meselesi de dâhil olmak üzere siyasi anlaşmazlıkları gündemin geri planında tutmaya ve ilişkilerini “yapıcı stratejik istikrar” çerçevesinde sürdürmeye çalıştı.

Washington Zirvesi'nde İran krizi konusunda sağlanan uzlaşı da iki ülkenin ortak çıkarlar üzerinden ilerleme ve anlaşmazlıkları asgari düzeyde tutma isteğini açıkça ortaya koydu. Taraflar, Tahran'ın nükleer silaha sahip olmaması ve uluslararası deniz ulaşım güzergâhlarında geçişlere ücret uygulamaması gerektiği konusunda mutabık kaldı.

Aynı dönemde Trump yönetimi, Kiev'in Rusya'nın şartlarını içeren bir anlaşmayı reddetmesi üzerine Moskova'ya daha fazla yakınlaşma politikası izledi.

Washington yönetimi, Rusya Maliye Bakanı'nı eylül ayının başında Kuzey Carolina eyaletinin Asheville kentinde düzenlenen G20 Maliye Bakanları toplantısına davet ederek Moskova'nın diplomatik tecridini kısmen sona erdirdi. Ardından Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov'un Atlanta'ya gerçekleştirdiği ziyaret ve G20 Dışişleri Bakanları toplantısına katılması geldi. Bu gelişmeler, Putin'in aralık ayında Miami'de düzenlenecek zirveye davet edilmesinin önünü açtı.

Zirvenin ortaya çıkaracağı sonuçların önemli bir bölümü Çin'in tutumuna ve hesaplarına bağlı. Zira Şi, İran savaşından çıkış yolu arayan Trump ve Ukrayna'da hedeflerine ulaşmak isteyen Putin'in aksine, acil siyasi baskılarla karşı karşıya değil.

Ekim ayında ABD'nin Moskova'ya açılımı ekonomik alana da taşındı. Trump, Putin ile Rusya'dan ABD ve dünya piyasalarına büyük miktarda dizel yakıt tedarik edilmesi konusunda anlaşmaya vardıklarını duyurdu. Bu sevkiyatlara yönelik yaptırımlar da geçici olarak askıya alındı. Bununla da yetinmeyen ABD Başkanı, enerji, doğal gaz ve diğer sektörleri kapsayan büyük yatırım fırsatları ve ekonomik anlaşmalardan söz etti. Washington ile Moskova, Amerikan şirketlerinin Rusya pazarına yeniden dönmesinin yollarını da görüşmeye başladı.

Trump için can simidi mi?

ABD'nin bu stratejik yön değişikliği sırasında Trump ve Cumhuriyetçi Parti'nin ara seçimlerde aldığı ağır yenilgi, başkanın siyasi hesaplarını karmaşıklaştırdı. Trump, gelecek yıl ocak ayında resmen göreve başlayacak yeni Kongre'deki Demokrat çoğunlukla zorlu yasama mücadelelerine hazırlanıyor.

İç politika gündeminin Demokratların giderek artan kısıtlamalarıyla karşılaşması beklenirken Trump, uluslararası arenadaki nüfuzunu kanıtlamak amacıyla dış politikaya daha fazla öncelik verebilir. ABD tarihinde, seçim yenilgilerinin ardından dış politika faaliyetlerini yoğunlaştıran başkan örnekleri bulunuyor.

Cumhuriyetçilerin 1986 seçimlerinde Kongre'deki çoğunluğu kaybetmesinin ardından Ronald Reagan, Moskova ile müzakere sürecini sürdürerek 1987'de Nükleer Silahların Orta Menzilli Füzelerinin Ortadan Kaldırılmasına İlişkin Antlaşma'nın imzalanmasına öncülük etti. Benzer şekilde Demokratların 1994 ara seçimlerinde yenilgiye uğramasının ardından Bill Clinton, 1995'te Bosna Savaşı'nı sona erdiren Dayton Anlaşması'yla sonuçlanan arabuluculuk çabalarını yönetti. Ayrıca 1998'de Hayırlı Cuma Anlaşması'yla sonuçlanan Kuzey İrlanda barış sürecini destekledi.

Yalta'daki Livadya Sarayı'nın bahçesinde sergilenen, ABD Başkanı Donald Trump, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve Çin Devlet Başkanı Şi Cinping'i 1945 Yalta Konferansı'na gönderme yaparak bir araya getiren sanat eseri. 16 Kasım 2026.
Yalta'daki Livadya Sarayı'nın bahçesinde sergilenen, ABD Başkanı Donald Trump, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve Çin Devlet Başkanı Şi Cinping'i 1945 Yalta Konferansı'na gönderme yaparak bir araya getiren sanat eseri. 16 Kasım 2026.

Bu nedenle “Shenzhen Zirvesi”, Trump'ın seçim yenilgisinin ardından uluslararası alanda bir diplomatik atılım gerçekleştirme ve başarı elde etme kapasitesinin sınanacağı önemli bir durak niteliği taşıyor.

Çin'in hesapları

Ancak zirvenin ne gibi sonuçlar doğuracağı büyük ölçüde Çin'in tutumuna ve hesaplarına bağlı. Şi, İran savaşından çıkış yolu arayan Trump ve Ukrayna'da hedeflerine ulaşmaya çalışan Putin gibi acil siyasi baskılarla karşı karşıya değil.

Çin iç siyaseti açısından bakıldığında zirve, Çin Komünist Partisi Merkez Komitesi'nin beşinci genel kurul toplantısını tamamlamasından birkaç hafta sonra gerçekleşiyor. Söz konusu toplantıda, 2027'nin ikinci yarısında yapılması planlanan 21. Parti Kongresi'nin hazırlık süreci başlatıldı. Kongrede Şi'nin yeniden parti genel sekreterliğine seçilmesi bekleniyor.

Pekin siyasi istikrarından görece emin olsa da ekonomik tablo daha karmaşık görünüyor. Şarku’l Avsat’ın al Majalla'dan aktardığı analize göre Çin ekonomisi, çeşitli sorunlarla mücadele ettiği ve Çin yönetimi ihracata bağımlılığı azaltmak amacıyla iç tüketimi artırmaya çalıştığı bir dönemde Washington ile sert bir ticari çatışmaya girmek istemiyor.

Öte yandan önde gelen bazı Çinli uzmanlar ve akademisyenler, Demokratların Kongre'de çoğunluğu elde etmesinin Pekin üzerindeki baskıyı artıracağını ve Trump'ın Çin'e diplomatik ya da ticari tavizler verme kapasitesini sınırlayacağını öngörüyor.

Çin açısından zirvenin sağlayacağı kazanımların önemli bölümü, Trump'ın İran savaşından çıkış arayışı ve Putin'in Ukrayna'daki hedefleriyle karşılaştırıldığında, Şi'nin acil siyasi baskılardan uzak olması nedeniyle kendi hesaplarını ne ölçüde hayata geçirebileceğine bağlı.

Trump ve Putin, uluslararası sistemi ortaklaşa yönetmenin yollarını aramaktan ziyade, kendi krizlerine çözüm bulmaya odaklanırken Şi, zirveye çok daha farklı bir perspektiften yaklaşıyor.

Fudan Üniversitesi Uluslararası Çalışmalar Enstitüsü Dekanı Wu Xinbo, Demokratların Kongre'deki çoğunluklarını Tayvan meselesinde Trump üzerinde güçlü baskı kurmak için kullanabileceklerini düşünüyor. Bu baskının özellikle askıya alınmış silah satışlarının yeniden başlatılması yönünde yoğunlaşması bekleniyor. Söz konusu satışlar arasında Trump'ın müzakere kozu olarak dondurduğu 14 milyar dolarlık paket de bulunuyor.

Tsinghua Üniversitesi Güvenlik ve Strateji Merkezi Kıdemli Araştırmacısı Sun Chenghao ise Kongre'nin elektronik çipler ve yapay zekâ teknolojilerinin ihracatına yönelik denetimleri sıkılaştırılmasını, Beyaz Saray'ın şirketlere verdiği lisans ve muafiyetlerin yeniden gözden geçirilmesini talep edebileceğini öngörüyor.

Bu koşullar altında Çin, Trump'ın Kongre baskısını dengelemesine yardımcı olmaktan bazı kazanımlar elde edebilir. Ancak böyle bir yaklaşım, iki ülke arasındaki stratejik rekabeti etkilemeyecek, Trump'a sınırlı ve taktiksel bir diplomatik başarı kazandırmanın ötesine geçmeyecektir.

Çin’in güneyindeki Guangdong eyaletinde bulunan ve Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Liderler Zirvesi’nin bir sonraki toplantısına ev sahipliği yapacak olan Şıncın kentinden bir görünüm. 16 Kasım 2026.
Çin’in güneyindeki Guangdong eyaletinde bulunan ve Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Liderler Zirvesi’nin bir sonraki toplantısına ev sahipliği yapacak olan Şıncın kentinden bir görünüm. 16 Kasım 2026.

Bu ihtimal, Pekin'in özellikle İran meselesinde ABD Başkanı'na istediğini verebilme kapasitesine ve Trump'ın da ticaret konusunda Çin'e sunabileceklerine bağlı.

Trump ile Putin arasında Ukrayna savaşını ele almak üzere ikili bir görüşme hazırlıkları sürerken Pekin, şu ana kadar bu konunun üçlü zirvenin gündemi dışında tutulmasını başardı. Çin, ev sahipliğinin Kiev veya Avrupa ülkeleri aleyhine bir ABD-Rusya mutabakatına zemin oluşturmasını istemiyor. Ayrıca kendisinin dayatma ya da uygulanmasını garanti etme araçlarına sahip olmadığı bir uzlaşmanın tarafı hâline gelmekten de kaçınıyor.

Öte yandan Çin yönetimi, Rusya ile ilişkilerde inisiyatifin kendi elinde kalması için yoğun çaba harcıyor. İki ülke arasındaki tarihsel hassasiyetler, Orta Asya'daki nüfuz alanlarının kesişmesi ve Kuzey Kore konusunda farklılaşan hesapları, olası bir krizi her zaman gündemde tutuyor. Pekin, özellikle Moskova'nın Çin teknolojisine giderek daha fazla bağımlı hâle gelmesi nedeniyle Rusya'yı rakip olarak görmese de bu dosyayı büyük bir ihtiyatla yönetiyor ve hesaplanmamış adımlardan kaçınıyor.

Bazı analistler, Moskova'nın Ukrayna'daki hedeflerine ulaşamamasının Çin'e bağımlılığını artırabileceğini ve iki ülke arasındaki güç asimetrisini derinleştirebileceğini düşünüyor. Güç dengesindeki bu bozulma, çatışma ihtimalini azaltabilir. Zira Pekin'le karşı karşıya gelmek, Rusya açısından son derece maliyetli bir maceraya dönüşebilir.

Bununla birlikte Çin, Putin'in savaştan ne açık bir zaferle ne de belirgin bir yenilgiyle çıkacağı orta yolu tercih edebilir. Böylece Rusya daha zayıf ve Çin'e daha bağımlı hâle gelirken istikrarını koruyabilir ve kaosa sürüklenmesinin önüne geçilebilir.

İran savaşı konusunda ise Pekin'in Tahran'ı uzlaşmayla sonuçlanacak tavizler vermeye ikna etmede belirleyici bir rol oynayabilmesi, Moskova'nın bu girişime destek vermeye ne ölçüde hazır olduğuna bağlı.

Ancak Moskova ile Pekin'in hesapları birbiriyle örtüşmüyor. İki ülke, İran'ın en büyük ortakları olarak Tahran üzerindeki nüfuz konusunda örtülü bir rekabet yürütüyor.

Moskova'nın Pekin'in Ukrayna savaşına ilişkin tutumunu değiştirme çabaları sürerken, İran dosyası da iki taraf arasındaki pazarlık ağının bir parçasına dönüşmüş durumda. Rusya, Çin'in Tahran'da diplomatik bir atılım gerçekleştirmesine ve Trump'a tavizler vermesine, Ukrayna dosyasında karşılığını almadan izin vermek istemiyor. Hatta Moskova, Pekin'in hareket alanını daraltmak için İran üzerindeki nüfuzunu kullanabilir.

Bu durum, Şi'nin önceki görüşmelerde Trump'a veremediği tavizleri, istese bile “Shenzhen Zirvesi”nde sunabilecek yeterli manevra alanına sahip olmadığını gösteriyor.

Bununla birlikte Pekin, Trump ile Kuzey Kore lideri Kim Jong-un arasında bir görüşmenin gerçekleşmesini kolaylaştırabilecek nüfuza sahip. ABD Başkanı bu olasılığa daha önce birçok kez ilgi göstermişti. Ancak Çin Dışişleri Bakanlığı, böyle bir görüşmeye ilişkin herhangi bir bilgiye sahip olmadıklarını açıkladı. Bu açıklama, fikrin henüz taraflar arasında eşgüdümlü bir girişime dönüşmediğine işaret ediyor.

Pekin'in ayrıca Trump'ın Çin'i nükleer silahların sınırlandırılmasına yönelik ABD-Rusya müzakerelerine katılmaya davet etmesini resmî düzeyde ihtiyatla karşılaması bekleniyor. Aynı tutumun, Trump'ın zirve öncesinde Manila'da ASEAN Zirvesi kapsamında “Quad” ülkelerinin liderleriyle yaptığı görüşmede deniz karakol uçaklarının ortak tatbikatına ilişkin açıklamasına da yansıması bekleniyor.

Yalta 2.0 değil

“Shenzhen Zirvesi”ni “Yalta Konferansı” ile karşılaştırmanın cazibesine kapılmamak zor. Ancak iki buluşma arasındaki farklılıklar, benzerliklerden çok daha fazla.

Yalta'da, dünya savaşını kazanmış üç ülkenin liderleri, askerî bir ittifakın parçası olarak nüfuz alanlarını paylaşmak ve savaş sonrasında kurulacak uluslararası düzenin hatlarını belirlemek üzere bir araya gelmişti.

Şhenzhen'de ise herhangi bir ittifaka veya ortak uluslararası projeye sahip olmayan üç büyük gücün liderleri, öncelikleri ve hesapları arasındaki belirgin farklılıklara rağmen buluşacak.

Trump ve Putin, uluslararası sistemi ortaklaşa yönetebilecekleri bir formül aramaktan ziyade kendi krizlerine çözüm bulmaya çalışıyor. Şi ise zirveye çok daha farklı bir perspektiften yaklaşıyor.

Çin lideri açısından bu zirve, zor durumdaki iki dosta sunulmuş bir siyasi jestten öteye geçmeyebilir. Şi, iki lidere Çin'de bir araya gelme fırsatı tanırken, Pekin de Washington ile Moskova'yı aynı masa etrafında buluşturabilme kapasitesini sergileyerek siyasi kazanım elde edecek.

Ancak Şi, ülkesinin çıkarlarına hizmet etmeyen uzlaşmaların yükünü üstlenmeye veya hesaplarının Rusya ve ABD'nin çıkarlarıyla kesiştiği konularda taviz vermeye niyetli değil.

Dolayısıyla Çin açısından en önemli kazanım, zirvenin ortaya koyabileceği mutabakatlardan ziyade, zirvenin bizzat gerçekleştirilmiş olması olabilir.

*"Bu analiz Şarku’l Avsat tarafından Londra merkezli al Majalla dergisinden çevrilmiştir."