İsrail ile Mısır arasındaki ayrım çizgisi: Philadelphia Ekseni

Hamas'ın Erez Sınır Kapısı yakınında kazdığı tünelin girişinde nöbet tutan İsrail askeri. (Reuters)

Salim er-Reys

İsrailli yetkililer, son zamanlarda Filistinli grupların silah ve patlayıcı madde kaçakçılığı yapmak veya Gazze ile Mısır'ı birbirine bağlayan ve sınırın altından geçen tünellerde liderlerini kaçırmak için tünellerden yararlandığı iddiasıyla Gazze Şeridi ile Mısır arasındaki, ‘Selahaddin Yolu-Philadelphia Ekseni’ olarak bilinen sınırı yeniden işgal etme olasılığına dair çok sayıda açıklama yaptı.

İsrail ordusu, geçtiğimiz 7 Ekim'de, Hamas hareketinin askeri kanadı İzzeddin el-Kassam Tugayları’na bağlı bir grup savaşçının sabah erken saatlerde karadan ve havadan doğu sınırını geçmesinin ardından, Gazze Şeridi'ne karşı savaş başlattı. Hamas unsurları İsrail ordusu askerleriyle çatıştı, bir kısmını esir aldı, sınıra yakın yerleşimlerde yaşayan birçok yerleşimciyi tutukladı. Ardından onları Gazze'nin içine götürdü.

İsrail'in Gazze'ye yönelik savaşı, üç aydır boyunca devam ediyor, Gazze Şeridi'nin kuzeyinde kara saldırısı gerçekleştiriliyor ve merkezine doğru ilerliyor. Bu durum binlerce sakini zorla güneye doğru hareket etmeye zorluyor. İsrail ordusu ikinci aşamada Gazze Şeridi'nin güneyindeki Han Yunus şehrinin doğusunu da işgal etmeye çalışırken, ordu da Gazze'nin kuzeyindeki doğu bölgelerine yönelik kara işgalini tamamlamak için çalışmalarını sürdürdü.

İsrail'in, Hamas hareketini ve askeri kanadını yok etmeyi amaçladığını savunduğu askeri operasyonlar devam ederken, İsrailli yetkililer, hareketin, silah ve patlayıcı maddeleri çeşitli bölgelerden ve destekçi ülkelerden kaçakçılığı yapmak için sınırın altındaki tünellerden yararlandığı gerekçesiyle, Philadelphia Ekseni'nin yeniden işgal edilmesinin olasılığı hakkında konuşmaya başladılar. Bazıları, Hamas liderlerinin veya hareketin elinde tutulan İsrailli tutukluların tünellerden hareketin destekçisi ülkelere kaçırılabileceği yönünde endişelerini dile getirdi.

Gazze Şeridi ile Mısır arasındaki sınırların bölünmesi ve çizilmesi süreci, 1979 yılında Mısır ile İsrail arasında imzalanan barış anlaşmasının ardından başladı.

Philadelphia Ekseni veya Selahaddin Ekseni, Batı'da Akdeniz'den Doğu'da Kerem Ebu Salim Sınır Kapısı'na kadar uzanıyor. Bu nokta, Mısır, İsrail ve Gazze Şeridi sınırlarının kesiştiği yer. Eksenin uzunluğu yaklaşık 14 kilometre ve içinde Gazze'yi Mısır üzerinden dünyaya bağlayan Refah Kara Sınır Kapısı yer alıyor.

Gazze Şeridi ile Mısır arasındaki sınırların bölünmesi ve çizilmesi süreci, 1979 yılında Mısır ile İsrail arasında imzalanan ve sınır boyunca tampon bölge kurulmasını öngören ve Camp David Anlaşması olarak bilinen barış anlaşmasının ardından başladı. Selahaddin Yolu-Philadelphia Ekseni’ olarak bilinen bu koridor, İsrail ordusunun sınırı kontrol etmesine izin verdi. Ayrıca, 2005 yılına kadar Filistin tarafından işletilen Refah Sınır Kapısı'nın işleyişinden sorumluydu.

Bu durum, Mısır ile İsrail arasında yaklaşık 18 ay süren müzakerelerin ardından, 2005 yılında Philadelphia Anlaşması olarak bilinen yeni bir anlaşma imzalanıncaya kadar bu şekilde devam etti. Bu anlaşma, Philadelphia Ekseni boyunca hafif silahlarla donatılmış Mısır kuvvetlerinin varlığına izin verdi. Ayrıca imzacı tarafların, herhangi bir ülkeden gerçekleştirilen kaçakçılık, sızma ve terörizm gibi düşmanca faaliyetlerin önlenmesi sorumluluğunu üstlenmesini şart koştu. Ek olarak, anlaşma, Mısır sınır muhafızlarından 750 askerin, sınır bölgesinde konuşlandırılarak terörizmle mücadele, sınırdan sızmayı önleme ve kaçakçılığı engelleme konusunda uzmanlaşmasına izin verdi.

Anlaşmanın imzalanması, eski İsrail Başbakanı Ariel Şaron'un söz konusu dönemde hazırladığı yeniden yerleştirme planına uygun olarak İsrail'in aynı yıl eksenden çekilmesiyle aynı zamana denk geldi. İsrail, ordusunu ve yerleşimcilerini tek taraflı olarak Gazze Şeridi'nden çekerken, İsrail'in Philadelphia Anlaşması’nı imzalaması sınırın güvenliğinin sağlanması ve askeri faaliyetler için kullanılmamasını sağlamayı amaçlıyordu.

Filistinliler, kuşatmadan sonra koridoru iki kez geçerek kendilerine yiyecek, içecek ve bazı temel lojistik ihtiyaçlarını karşılamak için Mısır’daki Refah Sınır Kapısı’ndan çevredeki bazı köylere birkaç gün boyunca girdiler.

İsrail, birkaç gizli tünelden silah ve patlayıcı madde sokmaya çalışan Filistinli gruplar için sınırların ve kaçakçılık operasyonlarının öneminin bilincindeydi. Ancak sonraki İsrail hükümetlerinin o yıl Filistin Merkezi İstatistik Kurumu'nun nüfus sayımına göre yaklaşık 1,5 milyon Filistinliyi nefes aldırmayan bir abluka altına almasının bir sonucu olarak, Filistinlilerin daha sonra sınır duvarını aşacağını muhtemelen bilmiyordu.

İsrail, güvenlik ve coğrafi açıdan çekilme sürecini tamamlamak için stratejik bir eksen olarak görülmesine rağmen, Gazze Şeridi'nden çekilmeye devam etti ve Mısır ile anlaşma imzaladı. İsrail hükümetindeki bazı bakanların ve diğer İsrailli yerleşim liderlerinin İsrail muhalefeti, geri çekilme sürecini Filistin devletinin oluşumunun ve İsrail Devleti'nin gerilemesinin başlangıcı olarak gördü. Gazze'nin silahlandırılması süreci ve bunun İsrail'in güvenliği üzerindeki etkisine ilişkin stratejik güvenlik nedenlerinin yanı sıra, Gazze’de yerleşim birimlerinin kurulduğu kurtarılmış toprakları almaya devam ederken, aynı zamanda Refah Kapısı’nın işleyişinin devam etmesini sağlamak için de çalıştı.

Refah kara geçişi işleyişini denetleme süreci, İsrail'in Avrupa Birliği'nden gözlemcilerin varlığını şart koşmasıyla Filistin Yönetimi'ne devredildi. Bu, Filistin Yönetimi ile İsrail arasında imzalanan geçiş anlaşmasında şart koşulmuştu. Refah Sınır Kapısı da dahil olmak üzere Gazze Şeridi'ndeki tüm geçiş noktalarında Filistin topraklarına gidiş-dönüş trafiğin düzenlenmesine ilişkin koşulların ve standartların belirlenmesi, daha önce de belirtildiği gibi Mısır ile 750 Mısırlı sınır muhafız askerinin varlığına izin veren protokollerin imzalanmasıyla aynı zamana denk geldi.

Hamas hareketi 2007'de Gazze Şeridi'nin kontrolünü ele geçirdiğinde durum iki yıldan az bir süre boyunca aynı kaldı. O zamandan bu yana Philadelphia ekseni Hamas’ın kontrolü altındaydı ve aynı zamanda Refah Sınır Kapısı’nın da kontrolünü ele geçirdi.  Koridor, İsrail hükümetinin Hamas kontrolü nedeniyle Gazze Şeridi halkına sıkı bir kuşatma uygulaması sonrasında, Filistinliler koridoru iki kez geçerek kendilerine yiyecek, içecek ve bazı temel lojistik ihtiyaçlarını karşılamak için Mısır’daki Refah Sınır Kapısı’ndan çevredeki bazı köylere birkaç gün boyunca girdiler.

Mısır'ın tünel olayını sona erdirmeye yönelik tüm çabalarına rağmen İsrail halen, Mısır ile Gazze Şeridi arasında Filistinli gruplara silah ve patlayıcı madde kaçırılan tüneller olduğunu iddia ediyor.

Sınırı ihlal süreci uzun sürmedi, ancak abluka daha da şiddetlendi. Bu, Gazze'deki Filistinlileri, Philadelphia Ekseni'nin altında, Filistin’deki Refah ve Mısır’daki Refah'ı birbirine bağlayan ve her iki taraftaki sınır bölgesine yakın evlerden geçen tünel kazmaya zorladı. Filistinliler, işlerinin devamını sağlamak için ihtiyaç duydukları gıda, yakıt ve hatta ekipmanı bu tünellerden içeri soktu. Hatta araba ve diğer malzemeleri kaçakçılıkla geçirmekle kalmadılar, aynı zamanda Mısır tarafındaki kaçakçılardan yardım aldılar.

Kerem Ebu Salim geçişindeki insani yardım kamyonu. (AFP)

Filistinliler kaçakçılık operasyonlarını sürdürürken, İsrail de koridor üzerindeki sınır bölgesini gözetleyerek, Filistinlilerin Gazze Şeridi'ne silah, mühimmat ve patlayıcı madde sokmaya çalıştıklarını iddia etti. Filistin tarafındaki bazı tünelleri uçaklarla bombalayarak doğrudan hedef alarak bu durumla yüzleşmeye karar verdi.

İktidardaki rejim değişikliği sürecine tanık olduğu yıllarda sessiz kalan, belki de buna izin veren Mısır ise, eski Mısır Devlet Başkanı Hüsnü Mübarek'in istifasını açıklamasının ardından, kuvvetlerini güçlendirme çalışmalarına başladı. 2013 yılından bu yana Gazze Şeridi sınırında bulunan ve iki yaka arasındaki sınır bölgesinde yer alan tünellerin kapatılması için de çalışmalar yapılıyordu, bu da kaçakçılık tünellerinin sayısını açıkça sınırlıyordu. Çünkü Mısır, tüm tünelleri tamamen ortadan kaldırmak istedi, Mısır sınırlarını korumak için veya daha doğrusu, Mısır sınır evleri içinden başlayıp Filistin’deki Refah'a kadar uzanan tünellerin varlığını sona erdirmek için Mısır'daki Refah’ta yerleşim bölgesini kaldırmaya karar verdi. Kaldırma işlemi, her aşamada 500 metre olmak üzere dört aşamada gerçekleştirildi. İşlem, 2014 yılının Ekim ayında başladı ve 2017 yılının kasım ayına kadar devam etti. Mısır ordusu, Mısır sınırının en kuzeybatısındaki deniz kıyısından başlayarak ve kuzeydoğudaki Refah Sınır Kapısı’na kadar uzanan bir enine kanal kazmak için büyük bir hamle başlattı. Bu, tünellerin tedarik hatlarını kesmek ve onları tamamen yok etmek için yapıldı.

Ancak Şarku’l Avsat’ın Al-Majalla’dan aktardığına göre Mısır'ın tünel olgusunu sonlandırmaya yönelik tüm girişimlerine rağmen İsrail halen Mısır ile Gazze Şeridi arasında Filistinli gruplara silah ve patlayıcı madde kaçırılan tünellerin varlığını iddia ediyor. İsrail, son ve devam eden Gazze Savaşı sırasında tünelleri tekrar gündeme getirdi ve Hamas hareketinin bazı liderlerinin veya elinde tuttuğu İsrailli mahkumların Mısır'daki müttefik ve destekçi ülkelere tünellerden kaçabileceği veya kaçırabileceğinden endişesini dile getirdi.

İsrail'in Philadelphia Ekseni'ni yeniden işgal edeceği yönündeki açıklamalarına ve tekrarlanan iddialarına rağmen, İsrail meselelerindeki bazı uzmanlar İsrail ordusunun burayı yeniden işgal etmesini muhtemel görmüyor.

İsrail'in son iddiası ve Gazze ile Mısır arasındaki sınırın denetlenmesi yönündeki konuşmaları, bir güvenlik tampon bölgesi oluşturmak ve kaçakçılık operasyonlarını veya Filistinli grupların, özellikle de Hamas ve onun askeri kanadının tünelleri kullanmasını önlemek için ordusunun Philadelphia Ekseni’ni yeniden işgal etmesi, sınırı ve Refah Sınır Kapısı’nı kontrol etmesi gerekliliğinin bir ipucu olarak ortaya çıktı. Ancak Mısır, kaçakçılık için kullanılan tüm tünelleri yok ettiğini defalarca doğruladı. İsrail'in direniş görevlilerinin sınır hattını operasyonlar yürütmek ve Gazze Şeridi'ne silah kaçakçılığı yapmak için kullandığına dair söylemleri yanlış ve asılsız.

İsrail topçusu 21 Aralık'ta Gazze'nin güneyini bombaladı. (AFP)

İsrail ordusu geçtiğimiz ekim ayında, savaşın başında Mısır sınırındaki el-Avca Sınır Kapısı yakınındaki bir Mısır gözetleme kulesini tank atışı ile hedef aldı. Daha sonra Mısır, İsrail'i Philadelphia ekseni olarak bilinen tampon bölgede herhangi bir askeri operasyon yapılmasına karşı uyardı. Bunun üzerine İsrail yanlışlıkla yapıldığını söyledi. Mısır ise eksende herhangi bir İsrail varlığını reddettiğini bildirdi.

İsrail'in Philadelphia Ekseni’nin yeniden işgaline ilişkin açıklamalarına ve tekrarlanan iddialarına rağmen İsrail meselelerindeki bazı uzmanlar İsrail ordusunun bölgeyi yeniden işgal edeceğini muhtemel görmüyor. Bunun nedeni, İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu hükümetinin, Mısır ordusunun Sina'daki konuşlanmasının niteliğini önemli ölçüde etkileyecek işgal sonrası aşamaya ilişkin olarak Mısır ile önceden koordinasyon kurması yönündeki gereklilik.

*Bu haber Şarku’l Avsat tarafından Londra merkezli Al-Majalla dergisinden çevrildi.