Samir İlyas
Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin yeni yılını, zafer ve iktidarı koruma güveniyle karşılıyor. Sadece iktidarda kaldığı sürenin uzunluğuyla değil, aynı zamanda mirasını koruma ve Osmanlı İmparatorluğu'ndan geri almak için çok sayıda savaş verilen Yeni Rusya’ bölgelerini geri alma yoluyla 2. Katerina ve 1. Petro ile birlikte tarihe geçmeyi umut ediyor. Rusya İmparatorluğu ve Sovyetler Birliği dönemlerinde altyapısını, şehirlerini inşa etmek ve geliştirmek için büyük bütçeler harcandı.
Diğer yandan Ukrayna Devlet Başkanı Vladimir Zelenskiy, zor bir yıl geçirdi ve kaderinin Batı'nın kendisini askeri ve ekonomik olarak kurtarma kararına bağlı hale gelmesinden sonra daha da zor olabilecek bir yıl bekliyor.
Zelenskiy, olağanüstü hal devam ettiği için 2024 yılının baharında yapılması planlanan devlet başkanlığı seçimlerini düzenlemeyi reddetti. Bu seçim, Zelenskiy'nin meşruiyetini yeniden tesis edip, 2023'te karşı saldırının başarısız olmasıyla önemli ölçüde azalan popülaritesini yeniden inşa etmesine yardımcı olabilirdi. Ayrıca, Zelenskiy ile Genelkurmay Başkanı General Valeriy Zaluzhnyi arasındaki anlaşmazlıkların arttığı ve Ukrayna ordusunun güney ve doğudaki Rus askeri planlarına karşı koymak için yaklaşık yarım milyon yeni savaşçıya ihtiyaç duyduğuna dair artan söylentiler de var. Batı'nın cephelerde bir atılım veya Rus saldırılarına karşı direnci sağlamaya yetecek kadar askeri ve siyasi destek sağlayamadığına dair işaretler arttıkça, Ukrayna'da daha fazla bölünme ve anlaşmazlık yaşanması muhtemel. Bu durum, 2022'de meydan okumayı kabul eden ve Ukrayna'dan kaçma veya Lviv (batı) şehrine taşınma tekliflerini reddeden ve Rusya'ya karşı savaşı yöneten tartışmasız ‘Yılın Adamı’ Zelenskiy'nin popülaritesinde ek bir düşüşle de sonuçlanacak. Ancak, ‘iyi aktörün’ 2023'te bu rolü oynamaya devam etmesine izin verecek koşulların sağlanmadığı görülüyor. Şarku’l Avsat’ın Majalla’dan aktardığına göre bu nedenle, Zelenskiy'nin muhtemelen rakibi Vladimir Putin'in lehine zorla görevden alınması gündeme gelebilir.
Demokratlar kazanırsa, Rusya'nın NATO ile çatışması riski ve yeni bölgesel savaş olasılığı artacak.
Washington'da kaderi belirleyecek seçimler...
Savaşın başından bu yana Rus yetkililer, Batı'nın Rusya'yla son Ukraynalıya kadar savaşacağını, Zelenskiy'nin Batılı başkentlerin elinde bir kukla olduğunu tekrarladı.
Rusya'nın varoluşsal savaşta sonuna kadar gitmeye kararlı göründüğü bir dönemde, Slovakya ve Hollanda gibi Avrupa ülkelerindeki seçimler Rusya için olumlu haberler getirdi. Bu ülkelerde, Ukrayna'ya sınırsız destek sağlamaya karşı olan aşırı sağcı partiler kazandı. Rusya, 2024 Avrupa Parlamentosu seçimlerinde de benzer bir sağcı ve milliyetçi dalga bekliyor. Ancak Batı ile ilişkilerdeki köklü bir değişimin, ABD'deki seçimlerden önce gerçekleşmesi pek olası değil. O zamana kadar, seçimlerde kim kazanacağı belirleyici olacak: Cumhuriyetçiler mi yoksa Demokratlar mı?
Cumhuriyetçiler kazanırsa, çatışma uzun bir süre dondurulabilir. Çünkü Kiev'e askeri yardımlar durdurulacak. Cumhuriyetçiler zaten buna karşı oy verdiler. Alternatif olarak, bir tür barış anlaşması imzalanabilir.
Demokratların kazanması durumunda NATO ile çatışma riski artacak, yeni bölgesel savaş olasılığı da artacaktır.
Ukrayna'daki askeri çatışma donmuş olsa bile (ki Demokrat Parti'nin kazanması garanti değil), Rusya ile Batı arasındaki çatışma bundan sonra da sürecek. Gerginlik, Moskova'nın ABD liderliğindeki tek kutuplu dünyanın çöküşünün yıkıntıları üzerine inşa etmeyi umduğu bir dünyanın temel özelliği olmaya devam edecek.
Bu, ABD'nin dünya çapındaki egemenliğinin azaldığına dair işaretlerin arttığı bir zamanda gerçekleşiyor. Ancak yeni dengelerin ve ittifakların net bir şekilde tanımlanmadığı bir zamanda, yeni bir dünyanın ortaya çıkmasına kapı aralıyor. Bununla birlikte, Avrupa Birliği, Atlantik ötesi ABD ile daha fazla entegrasyona doğru çekilirken, Rusya da Asya'ya benzer bir yol izliyor ve ‘emperyalist egemen Batı’ya karşı ‘küresel güney’ cephesi oluşturmaya çalışıyor.
Kesin olan şu ki, ABD ve Avrupa'nın daha fazla askeri ve ekonomik desteği olmazsa Ukrayna'nın bir ülke ve halk olarak kaderi tehlikede olacaktır”
Avrupa Birliği ülkeleri, özellikle de Rusya'ya sınırı olanlar, Rusya'nın Ukrayna'ya karşı savaşında denklemin tersine dönmesinden ve Ukrayna'nın yenilmesinden korkuyor. 2022 yılı sonunda hâkim olan iyimser analizlerin aksine, bugün analizlerin çoğuna karamsar bir görünüm hâkim. Pek çok analiz, ABD ve Avrupa'nın yardımlarının azalmasıyla birlikte Ukrayna'nın içinde bulunduğu kritik durumdan ve Rusya'nın savaşın kapsamını genişletme ve topraklarında daha geniş alanları işgal etme planlarının varlığına işaret ediyor.
Genel olarak daha fazla ABD, Avrupa ve Batı askeri ve ekonomik desteği ve bu desteğin sürdürülebilirliği olmadan Ukrayna'nın bir devlet ve halk olarak kaderinin tehlikede olacağı kesin. Son birkaç haftadır Kiev için işler tersine dönüyor gibi görünüyor. Ukrayna'nın son Avrupa Zirvesi'nde Avrupa Birliği'ne katılım müzakerelerine başlama kararıyla elde ettiği tek umut ışığı, kırılmaz bir söze dönüşebilir. Rusya'ya direnemediği ve devlet kurumlarının çalışmalarını sürdürebilecek mali kaynakları sağlayamadığı sürece, en iyimser beklentiler Ukrayna'nın 2030'da katılım müzakerelerini sonlandırmasından kaynaklanıyor.
Ukrayna'nın durumu, Macaristan'ın 15 Aralık 2023'te yapılan son Avrupa Zirvesi'nde, Ukrayna'ya 50 milyar euro değerinde bir yardım paketi sunmasını engellemek için veto hakkını kullanmasının ardından daha da kötüleşti. Bu, ABD Kongresi'nin Ukrayna için 61 milyar dolarlık yeni bir yardım paketini devre dışı bırakmasının birkaç gün ardından gerçekleşti.
Rusya, Batı'daki büyük kesimlerin savaştan sıkılmaya başladığını ve Ukrayna'ya açık destek sağlamaya devam etme konusunda isteksiz olduğunu öne sürüyor. Bu değerlendirme, Putin'i, ülkesinin savaşın başlamasının ardından ‘Nazizmi ortadan kaldırmak, Ukrayna'yı silahsızlandırmak ve tarafsız kalmak’ hedeflerini yeniden sunmaya teşvik etti. Görünüşe göre ‘Çar’, Rusya'nın 2014 yılında ilhak ettiği Kırım Yarımadası'nın yanı sıra geçen yıl ilhak ettiği dört vilayetin sorununu da çözmüş görünüyordu. Hiçbir şekilde müzakereye açık olmayan konular oldukları gerçeğine dayanıyor. Odessa'nın Sovyetler Birliği döneminde Ukrayna'ya devredilen Rusya toprağı olduğunu vurgulaması dikkat çekti.
Rusya şu anda savunmaya ABD'nin Irak Savaşı sırasında harcadığından daha fazla harcıyor.
Savaş sayesinde büyüme
Rusya'ya karşı 12 yaptırım paketi uygulanmış ve bireylere ve kuruluşlara 18 binden fazla yaptırım getirilmiş olmasına rağmen, Rusya ekonomisinin 2023 yılı göstergeleri, enerji fiyatlarının yükselmesi, birçok ülkenin yaptırımlara uymaması, yaptırımların atlatmak için üçüncü taraflar aracılığıyla ihracat ve ithalat yapılması ve yeni pazarların açılması sayesinde beklenenden daha iyi sonuçlar verdi. Ek olarak, Rusya hükümetinin dev yatırımları ve alım siparişleri de eklendi. Rusya ekonomisi, rekor kıran rakamlarıyla herkesi şaşırttı. Gayri safi yurtiçi hasıla, küresel ortalamadan daha hızlı büyüyor. Sanayi ve ücretler genel olarak iki kat daha hızlı büyüyor. İşsizlik ise tarihi en düşük seviyesinde.
Bu olumlu sonuçlar, yalnızca Vladimir Putin rejimindeki siyasi unsur için değil, ekonomik yapının da onun etrafında şekillendiği varoluşsal bir faktör haline gelen savaş sayesinde geldi. Devletin 2024 yılı öncelikleri Ukrayna'ya yönelik askeri operasyonların sürdürülmesi, dolayısıyla ordu ve güvenlik güçlerine harcama yapılması ve ilhak edilen bölgelerin entegrasyonudur.
Hükümet verilerine göre savaşa yapılan harcamalar GSYİH'nın yüzde 6'sını aşacak, güvenlik güçlerine yapılan harcamalarla birlikte GSYİH'nın yüzde 8'inin üzerine çıkacak. Rusya artık savunmaya ABD'nin Irak Savaşı sırasında harcadığından daha fazlasını (GSYİH'nın yüzde 3,8'i) harcıyor. Sovyet döneminden bu yana ilk kez, askeri harcamalar sosyal harcamaları geride bıraktı ve bu da gayri safi yurtiçi hasılanın yüzde 5'inin altına düştü. Zaporijya, Donetsk, Luhansk ve Herson olmak üzere dört bölgede halihazırda 1,7 trilyon ruble (18 milyar dolar) yatırım yapıldı. 2024 yılında bu bölgelerin yalnızca kendileri, yeni transferler yoluyla yaklaşık yarım trilyon ruble daha alacak.
Gelecekte, işçi ve personel arzındaki eksiklik nedeniyle Rusya ekonomisinin yavaşlaması bekleniyor.
Resmi verilere göre bu harcamalar sayesinde Rusya ekonomisi küresel ekonomiden daha hızlı büyüyecek. Rusya ekonomisinin 2023 yılı sonu itibarıyla gayri safi yurtiçi hasıla büyümesinin yüzde 3'ün üzerine çıkması bekleniyor. Rus propagandası tarafından övülecek ve Başkan Putin'in seçim konuşmalarında vurgulanacaktır. Ancak, bu büyümenin üçte birinden fazlasının savaştan kaynaklandığı gerçeği göz ardı edilecek.
Savaşla ilgili üretim yüzde 10'u aşan oranlarda artıyor. Biraz gerisinde ayakkabıdan ilaca kadar cepheye malzeme üreten sivil sanayiler var. Savaş, Rus endüstrisinin yapısını öyle değiştirdi ki askeri alanlar sivil sektörler üzerinde hakimiyet kurmaya başladı.
Devlet, savunma ve güvenlik harcamalarını artırmanın yanı sıra altyapı ve ulusal ekonomiye yönelik harcamaları da azaltmak için çalışıyor. Askeri sektör sadece mali kaynakları değil aynı zamanda sivil sektördeki işgücü kaynaklarını da tüketiyor. Başkan Putin'in işsizlik oranının Sovyetler Birliği'nin çöküşünden bu yana en düşük seviyeye düştüğünü söylemesine rağmen işsizlikteki düşüşün gerçek nedenleri, seferberlik sonrası ciddi insan gücü sıkıntısının yaşanması ve mücadele edecek gönüllülerin sayısının artmasıdır. Ancak, işsizliğin düşmesinin gerçek nedenleri, seferberlik sonrası işçi eksikliği, savaşa gönüllü olarak katılanların sayısındaki artış ve savaşın başında ve 2022 sonbaharında kısmi seferberlikten kaçmak için Rusya'dan iki grup halinde göç eden yüz binlerce kişidir. Gelecekte, işçi ve kalifiye personel arzındaki yetersizlik nedeniyle Rus ekonomisinin yavaşlaması bekleniyor.
Yukarıdakilere ek olarak en büyük tehlike, Rusya'nın sivil sektörde askeri sanayilerden yararlanamaması, uzay ve kıtalararası füzeler ile birçok silah geliştirmeyi başaran Sovyetler Birliği'nin deneyiminin tekrarlanmasıdır. Ancak Sovyet pazarında kıyafet ve ayakkabıdan gelişmiş arabalara, ev aletlerine, mobilyalara ve daha fazlasına kadar iyi yerel ürünler yoktu.
Bir günlük silahlı çatışmanın Kiev'e maliyeti 100 milyon dolar oldu
Eski Savunma Bakanı Oleksii Reznikov
Rusya ekonomisinin aksine Ukrayna ekonomisi sıkıntı çekiyor ve tamamen Batının yardımına bağımlı hale geldi. Ukrayna Savunma Bakanlığı'na göre savunma harcamaları 2021'e kıyasla altı kattan fazla arttı. Eski Savunma Bakanı Oleksii Reznikov, bir günlük silahlı çatışmanın Kiev'e 100 milyon dolara mal olacağını, bu tahminler doğruysa savaşın Ukrayna'ya 2023 yılı sonuna kadar yaklaşık 68 milyar dolara mal olacağını açıkladı. 2023 bütçesi 1 trilyon 296 milyon Grivna (35,1 milyar dolar) açıkla onaylandı. Geçtiğimiz ekim ayında devlet hazinesi açığı 54,6 milyar dolar ile rekor seviyeye ulaştı. Ukrayna Merkez Bankası'nın tahminlerine göre ülke, 2023 yılını GSYİH'nın yüzde 29'u oranında devlet bütçe açığıyla kapatacak.
Bütçedeki boşlukların acilen doldurulması ihtiyacı, kamu borcunun da artmasına yol açtı: 2023 yılının ocak ayında 111 milyar dolara, yani GSYİH'nın yüzde 84,4'üne ulaşan borç, geçen ekim ayında 136,35 milyar dolara yükseldi.
Ukrayna, Türkiye ve Birleşmiş Milletler'in sponsorluğunda Rusya ile yapılan tahıl anlaşması sonrasında tahıl ihracatından yaklaşık 20 milyar dolar elde etmeyi başardı. Moskova'nın bu anlaşmadan çekilmesi, özellikle Polonya ve Romanya üzerinden tahıl ihracatında karşılaşılan ve Kiev'in en yakın müttefiki Varşova ile büyük bir krize yol açan sorunlar göz önüne alındığında, Ukrayna'yı önemli kaynaklardan mahrum bıraktı.
Ukrayna daha fazla asker toplamakta zorluk yaşıyor ve ihtiyacının 450 ila 500 bin arasında olduğu tahmin ediliyor.
Savaş beklentileri
Ukrayna'daki savaş, Rusya'nın kesin bir sonuç elde edememesi ve 4 Haziran 2023'te başlayan Ukrayna karşı saldırısının Rusya savunmasının sağlamlığı nedeniyle sınırlı sonuçları nedeniyle geçen Ekim ayının başından bu yana bir yıpratma savaşına dönüştü. Bu, iki tarafın taktiklerini değiştirecek. Pratikte Ukrayna, bin kilometreden uzun cephenin çeşitli bölgelerinde saldırıdan ‘stratejik savunmaya’ geçti. Her iki taraf da düşmanın derinliklerine vurmaya odaklanmaya devam edecek. Rusya, son iki ayda, 2023 sonbaharındaki saldırılara benzer bir senaryoyla, Ukrayna'nın enerji altyapısına füze ve insansız hava araçlarıyla yaptığı yoğun saldırılarla önemli hasar verdi. Ukrayna ise İHA’larla Rus derinliğini vurmaya ve Kırım Yarımadası'nın batısındaki deniz hedeflerine saldırmaya devam ediyor ve Rusya'nın 2014 baharında ilhak ettiği yarımadadaki askeri yapıları vurmaya odaklanıyor.
Savaşın orta vadedeki gibi önümüzdeki aylardaki sonucu da üç temel faktöre bağlı:
Birincisi: Her iki tarafın da insan kaynağı yani asker sağlama kabiliyeti ve 2023'te gönüllü sayısının yarım milyona ulaşacağını açıklamasıyla Rusya'nın bu konuda üstünlük sağladığı görülüyor. Her iki tarafın da insan gücü, yani asker sağlama kapasitesi, savaşın gidişatını belirleyen önemli faktörlerden biridir. Şu ana kadar, Rusya'nın bu alanda üstünlüğü olduğu görülüyor. Rusya, 2023 yılında yarım milyon gönüllü asker topladı ve Ukrayna'dan üç kat daha fazla nüfusa sahip olduğu için daha büyük bir asker rezervine sahip. Öte yandan, Ukrayna daha fazla asker göndermekte zorluk çekiyor. Savunma Bakanlığı, ek olarak 450 ila 500 bin asker ihtiyacı olduğunu tahmin ediyor. Kiev bu sayıyı toplayabilse bile, saldırılar başlatamayacak. Çünkü askeri uzmanlara göre, her savunmacı için üç saldırgana ihtiyaç var.
Ukrayna, Rus ordusunu vurmak için Batı silahlarına ve bilgilerine güveniyor, ancak bunların hepsi yeterli olmayabilir.
İkincisi: Savaş makinesini devam ettirecek finansal kaynakların sağlanması ve buradaki denge, petrol ve gaz ithalatındaki düşüşe rağmen ekonomisi güçlü kalan Rusya'ya ve Batı'nın daha önceki yaptırımlardaki boşlukları kapatma çabalarına da dengeyi bozuyor. Diğer yandan Ukrayna, altyapının tahrip olması ve ekonominin çökmesi nedeniyle ülkenin ihtiyaçlarını karşılayamıyor. Stockholm Enstitüsü'nün tahminlerine göre Rusya'nın askeri harcamaları 2022'de yüzde 9,2 artışla 86,9 milyar dolara, 2023'ün ilk yarısında ise tüm yıl için planlananın üzerine çıkarak 72,2 milyar dolara çıktı.
Öte yandan, Ukrayna'nın savunma bütçesi aynı dönemde 27,9 milyar avro idi. Ancak, Alman İstatistik Bürosu'na göre, 24 Ocak 2022 ile 13 Temmuz 2023 tarihleri arasında yalnızca ABD, Ukrayna'ya 69,5 milyar euro yardım etti. Bu miktarın 42,1 milyar eurosu doğrudan askeri yardımdı. Avrupa Birliği kurumları (bireysel ülkeler hariç) de aynı dönemde Kiev'e 76,96 milyar euro yardımda bulundu. Bu miktarlara, yalnızca Almanya'nın verdiği 22 milyar euroluk ikili yardım da eklenmeli.
Üçüncüsü: Savaşın devamı için gerekli silah ve mühimmatın sağlanması; Rusya, İHA’lar da dahil olmak üzere askeri üretimini artırırken, İran ve Kuzey Kore ile ilişkilerini güçlendirdi ve gerekli miktarda füzeyi güvence altına aldı. Ukrayna, 2024 yılı başında F-16 uçakları alma sözü aldı. Uzak menzilli füzelere sahip olmasının da mümkün olduğu belirtiliyor. ABD ve diğer Batılı ülkelerdeki fabrikalar, savaşta ihtiyaç duyulan mühimmat ve top mühimmatı üretimini artırmaya devam ediyor. Ancak bu üretim, savunmayı sürdürmek için kesinlikle yeterli değil ve yeni saldırılar düzenlemeyi garanti etmiyor.
Ukrayna, Rus ordusuna karşı saldırılar düzenlemek için Batı'dan gelen modern silahlara ve istihbarat bilgilerine güveniyor. Ancak, bu yeterli olmayabilir. Batı, Ukrayna'nın çökmesini önlemek için NATO askerleriyle destekleyebilir, ancak bu seçenek Rusya ile NATO arasında doğrudan bir çatışma riski taşıdığı için tehlikelidir. Ancak, Ukrayna ordusu çökerse, çatışma o zaman Ukrayna topraklarında değil, Çekya, Romanya, Polonya ve Baltık devletleri sınırlarında olacak. Batılılar, Rusya'nın Ukrayna'yı kontrol altına almasının gerçek bir felaket olacağını düşünüyor.
*Bu makale Şarku’l Avsat tarafından Londra merkezli Al-Majalla dergisinden çevrildi.
ABD’ye ait iki F/A-18 Hornet savaş uçağı, Ortadoğu’daki USS Abraham Lincoln uçak gemisinden kalkış yapıyor. (Reuters)
Çin’in inşa ettiği ilk uçak gemisi ‘Liaoning’… Çin’in şu anda 3 uçak gemisi bulunuyor. (Arşiv – Reuters)
ABD destroyeri USS Delbert D. Black, Epic Fury Operasyonu kapsamında bir Tomahawk füzesi fırlatıyor. (Reuters)
