Pakistan-İran sınırına ilişkin sorular ve dersler

Tahran’ın füze saldırılarıyla ortaya koyduğu yeni model, yurt içindeki ve dışındaki sorunları çözmeyecek.

Tahran’da 10 Aralık’ta düzenlenen kutlamada, hizmete giren Kerrar insansız hava araçları sergilendi. (EPA)
Tahran’da 10 Aralık’ta düzenlenen kutlamada, hizmete giren Kerrar insansız hava araçları sergilendi. (EPA)
TT

Pakistan-İran sınırına ilişkin sorular ve dersler

Tahran’da 10 Aralık’ta düzenlenen kutlamada, hizmete giren Kerrar insansız hava araçları sergilendi. (EPA)
Tahran’da 10 Aralık’ta düzenlenen kutlamada, hizmete giren Kerrar insansız hava araçları sergilendi. (EPA)

Halid Hamade

İran geçtiğimiz hafta, Suriye’de İdlib yakınlarındaki İslami örgütlerin eğitim kamplarına, Irak’ın Erbil eyaletinde Mossad tarafından kullanıldığını iddia ettiği bir mevzie ve Pakistan’da da Ceyşü’l-Adl (Adalet Ordusu) örgütüne ait eğitim üslerine benzeri görülmemiş bir füze bombardımanı başlattı.

Tahran’a göre Irak’taki yoğun saldırıların hedefi, Süleymani suikastının yıl dönümünde Kirman’a saldırı düzenleyen DEAŞ örgütünden intikam almaktı. Erbil’deki saldırıların hedefi ise Suriye’de İran Devrim Muhafızları liderlerinden Rıza Musevi’ye ve Lübnan’da Hamas hareketi lideri Salih el-Aruri’ye düzenlenen suikastlara karşılık vermekti.

İran’ın Pakistan’a ve Erbil’e yönelik beklenmedik ve benzersiz saldırıları, Tahran için alışıldık bağlamların dışında görünüyor ve akıllara birçok soru getiriyor.

Bu saldırıları nasıl okuyabiliriz? Basit bir şekilde İranlı hedeflere düzenlenen saldırılarla ilişkilendirilebilir mi?

İran ile Pakistan sınırları arasında yer alan ve hakkında pek bir şey bilinmeyen bölgelerin sakinleri olan ‘Beluç ayrılıkçıların’ karmaşıklığıyla alakalı derin hususiyetlerle birlikte, iki ülke arasındaki son karşılıklı saldırılar dünyanın ücra bir sınır bölgesinde onlarca yıldır devam eden saldırılarda gözle görülür bir artışa işaret ediyordu. Gerçekleşen son saldırı, Aralık 2023’te Ceyşül-Adl’in İran’daki bir polis karakoluna yönelik saldırısıydı. Bundan bir yıl önce de Saravan’da silahlı kişiler, İran Devrim Muhafızları’na mensup dört kişiyi öldürmüş, sonra da Pakistan’a geri kaçmıştı. O dönemde İran Silahlı Kuvvetleri, buna karşılık Pakistan’a herhangi bir saldırıda bulunmamıştı. Peki, şimdi ne değişti?

Bir tutumun değerlendirmesi

ABC News ve diğer kanalların yayınladığı haberlere göre İran muhalifi Cundullah örgütü (Ceyşü’l-Adl’in çekirdeği), 2007 yılından bu yana Amerika’dan yardım alıyor. Dolayısıyla Tahran’ın Pakistan topraklarındaki Ceyşü’l-Adl’e yönelik saldırı kararında Washington’a karşı gerekçeleri var. Bu durumda, Pakistan’ın Ceyşü’l-Adl’in Belucistan bölgesinde faaliyet yürütmesine neden izin verdiğine dair soru işaretleri doğuyor. Bu, ABD için yerine getirilen daha önceki hizmetlerin bir devamı mıydı?

Pakistan, öngörülür ve hızlı bir tepki göstererek, iki ülkenin doğrudan bir çatışmayı tırmandırma arzusu veya imkânı olup olmadığına bakmaksızın, İran’ı üs olarak kullanan Beluç milliyetçilere bir hava saldırısı düzenledi.

Böyleyse eğer Pakistan bunun için iki ülke arasındaki yıllık iki milyar doları aşan ticari ilişkileri tehdit edebilecek bir bedel ödeyebilir. Bir o kadar önemli diğer soru şu: İran neden Beluç milliyetçilerin, İran Belucistan’ı dışında faaliyet göstermek ve Pakistan’a karşı operasyonlar düzenlemek üzere güvenli bir sığınak olarak İran topraklarını kullanmalarına izin verdi?

Dikkate alınması gereken tüm bu faktörlerin yanı sıra, Pakistan askerî kurumunun göz ardı edilemeyecek hususları da var. Bu kurum daima, sınırlarının karmaşıklığının bilincinde olan, ancak Pakistan toprakları herhangi bir saldırıya maruz kaldığında da seyirci kalamayan, saha tecrübesine sahip generaller tarafından yönetiliyor.

zscefvgr
Pakistan Başbakanı Enver el-Hak Kakar, Ulusal Güvenlik Konseyi üyelerini ve ordu komutanlarını 19 Ocak’ta İslamabad’da topladı. (AFP)

Pakistan öngörülür ve hızlı bir tepki göstererek, iki ülkenin doğrudan bir çatışmayı şiddetlendirme arzusu veya imkânı olup olmadığına bakmaksızın 18 Ocak gününün erken saatlerinde, İran’ı üs olarak kullanan Beluç milliyetçilere bir hava saldırısı düzenledi. Kararı Davos’taki Dünya Ekonomik Forumu’na katılan geçici Pakistan Başbakanı Enver el-Hak Kakar’ın mı yoksa ona vekaleten ordunun mu aldığı ise belli değil.

Sonuç olarak İslam Devrimi Muhafızları’nın doğuda Pakistan’a karşı ve ondan önceki gün de Irak Kürdistan’ında düzenlediği pervasız saldırıları nasıl açıklayabiliriz? Amerikan güçlerinin İsrail ile Hamas arasındaki çatışmanın yayılmasını önlemek adına Körfez’de ve Umman Denizi’ndeki olası tehditlere karşı koymak üzere konuşlandığı bir durumda, İran’ı bir füze saldırısı başlatarak risk almaya iten şey ne olabilir? İran Devrim Muhafızları sadece birkaç gün önce, 3 Ocak’ta Kirman’da Kasım Süleymani’nin vefatının yıl dönümü için düzenlenen ve Süleymani’nin oğullarıyla üst düzey yetkililerin de katılması beklenen tören sırasında meydana gelen patlamada 90’dan fazla kişinin öldürülmesinin intikamını alma sözü vermemiş miydi? Patlamanın sorumluluğunu Kürtler, Beluçlar, İsrail veya ABD ile bağlantılı herhangi bir örgüt değil de Horasan eyaletindeki DEAŞ örgütüne bağlı Tacik üyeler üstlendiği halde neden İran’ın Belucistan ve Kürdistan sınırındaki  bölgelerinin bombalanmasına öncelik verildi?

İran saldırısının sonuçları ve dersleri

Bu saldırı, İran’a sadece dış tehditlere karşı değil, iç sahadaki tehditlere karşı da gücünü gösterme imkânı verdi. Aynı şekilde Pakistan da Belucistan Kurtuluş Ordusu’nun ve Belucistan Kurtuluş Cephesi’nin İran’daki kalelerine yönelik saldırılar düzenlemiş oldu. Bununla beraber İslamabad’ın İran ordusundan uzak duran hedefleri seçmesi, İran’ın Pakistan ordusundan uzak duran Ceyşü’l-Adl’e yönelik saldırılarına karşı orantılı ve ölçülü bir tepkiydi. Şarku’l Avsat’ın Majalla’dan aktardığı analize göre bu, gerilimi tırmandırma arzusu taşınmadığına delalet etmekle birlikte birçok yönde caydırıcı bir mesaj da içeriyor.

Tahran, yanıt vermemeye devam etmenin bölgesel bağlamda oldukça maliyetli olacağını anladı.

İran’ın bu saldırıları, İslam Cumhuriyeti’nin, yıllar boyunca kaydettiği başarısızlık veya gerek İsrail’in Suriye’deki Devrim Muhafızları karargâhlarına yönelik sürekli bombardımanı gerekse ‘İran nükleer projesinin babası’ olarak anılan Muhsin Fahrizade gibi nükleer projesini yürüten bazı bilim adamlarına ya da liderlerine yönelik suikastlar üzerinden çıkarlarına ve nüfuz bölgelerine düzenlenen çeşitli saldırılara yanıt verememesi nedeniyle caydırıcılık yeteneğinin aşınmasına ilişkin endişesini yansıtıyor. 7 Ekim’deki Aksa Tufanı operasyonunun ardından bölgesel sahnenin İran üzerinde oluşturduğu ve İran’ın bu sebeple kendisini Gazze’de olup bitenlerden aklamaya çalıştığı baskı da İran’ı Pakistan’daki Ceyşü’l-Adl’e ait olduğu iddia edilen hedeflere saldırmak suretiyle alışıldığının dışında bir eylemde bulunmaya sevk etmek için yeterli olabilir.

İran’ın Pakistan’a yönelik saldırılarının arkasında yatan mesajları anlayabilmek, yani Tahran’ın hatalı davranışlarını, Ceyşü’l-Adl’den alınan ve Pakistan’ı kışkırtmayı hedefleyen bir intikam olarak görmemek çok önemli. Bu saldırılar, İran’ın sınırların ötesindeki herhangi bir saldırıya karşı koyma konusunda sahip olduğu füze becerisini gösterme çabası olarak değerlendirilmelidir. Diğer yandan İran’ın bölgesel güvenliğin istikrar sütunlarından birini oluşturma kabiliyeti konusunda ABD’ye, İsrail’e ve Arap dünyasına gönderilen bir mesaj da söz konusu.

scfedr
Lahor şehrindeki Pakistanlı göstericiler 19 Ocak’ta İran’ın Belucistan eyaletine yönelik bombardımanı kınadı. (EPA)

Tahran, artan saldırılara karşılık vermemeye devam etmenin, bölgesel bağlamda oldukça pahalıya mal olacağının farkına vardı. Diğer yandan Pakistan’ın buna verebileceği en üst tepki de karşılanabilir olacak. Dolayısıyla bu cevap, Tahran’a ABD’nin misillemelerinden kaçınmakla birlikte gücünü gösterme fırsatı da verecektir.

Tahran, Gazze savaşına kendisine daha fazla manevra kabiliyeti kazandıracak şekilde yatırım yapmaya çalışıyor. Bu doğrultuda Hizbullah’ı, kuzey sınırında İsrail’le çatışmaya sevk ederken, Husileri de Kızıldeniz’deki ulaşım hatlarına saldırmaya ve Amerikan güçleriyle doğrudan çatışmaya sevk etti. Bu arka planda, bir yandan uranyum zenginleştirme oranını endişe verici seviyelere çıkarıyor, diğer yandan da balistik silahlar alanındaki hedeflerini hızlandırıyor. Ancak tüm bu provokasyonlara rağmen ne ABD ne de İsrail, İran topraklarında nitelikli bir operasyon yoluyla doğrudan bir yanıt verdi.

Peki, Tahran Suriye’ye, Irak’a ve Pakistan’a yönelik son füze saldırılarıyla, bu bölgesel kargaşadan daha fazla yararlanmak üzere yeni çatışmalar çıkarmak ve sınırlarında çatışmalara hazır olduğunu duyurmak, aynı zamanda İranlı Kürtlere ve Beluçlara da rejimin sınır ötesi etnik çatışmalar da dahil olmak üzere her türlü çatışmaya hazır olduğu yönünde bir uyarı mesajı mı vermek istedi?

Tahran’ın bölgede yaşadığı güvenlik ve siyaset sorunlarıyla başa çıkmak üzere araçlarını kullanma konusunda çeşitlilikten yoksun oluşu, füzelerin her yönde tekrar fırlatılmasına sebep olacak.

Füze saldırılarıyla ortaya konan yeni model, hiç şüphesiz İran’ın yurt içinde ve dışında yaşadığı güvenlik ve siyaset sorunlarına bir çözüm getirmeyecek. Nitekim bu saldırıların ardından İranlı güvenlik güçleri Pakistan sınırında öldürüldü. Sınırın her iki tarafındaki dağınık terör örgütleri de yeni çatışmalar çıkarmaya her zaman müsait.  

Karşılıklı saldırılar yeniden tırmanır mı? Bu gerilim odağı, İran’ın vekillerinin Yemen’de, Gazze’de, Suriye’de ve Lübnan’da dahil olduğu süregelen çatışmalara nasıl ayak uyduracak?

Hiç kuşkusuz uluslararası toplumun bu gerilimler karşısındaki seçenekleri kısıtlı. Hele de ABD’nin Pakistan’a ve Pakistan ordusuna karşı mesafeyi koruma kararından dolayı ABD’nin İslamabad üzerindeki nüfuzu azalmışken. Ayrıca Washington, daha önce saldırıların Pakistan-Afganistan sınırları üzerinden yayılması konusunda da ciddi bir endişe göstermemişti.

Tahran’ın bölgede yaşadığı güvenlik ve siyaset sorunlarıyla başa çıkmak üzere araçlarını kullanma konusunda çeşitlilikten yoksun oluşu, füzelerin her yönde tekrar fırlatılmasına yol açacak. Bu da İran ile Pakistan ve Irak arasında siyasi gerilime yol açmakla kalmayacak, aynı zamanda İran’ın faaliyetleri ile vekillerinin faaliyetleri arasındaki benzerliğe dair bir başka gösterge sunacak.

Ayrıca Pakistan’ın Tahran’ın beklemediği şekilde hızlı bir tepki vermesi ve herkesin aşmaktan kaçındığı sınırları aşması da Tahran’ın bölgede askerî yeteneklerini sürekli sergileme çabasının tarihî komşusuyla daha derin bir çatışmaya ve bölgede herkesin izleyeceği bir örneğe dönüşmesinden korkarak, dikkatle değerlendireceği bir model oluşturacaktır.

*Bu makale Şarku’l Avsat tarafından Londra merkezli Al-Majalla dergisinden çevrildi.



Gemilere yönelik saldırıların artması, Hürmüz Boğazı’ndaki deniz trafiğini daraltıyor

ABD güçleri, 2 binden fazla ticari geminin Hürmüz Boğazı’ndan geçişine yardımcı olduklarını açıkladı (CENTCOM)
ABD güçleri, 2 binden fazla ticari geminin Hürmüz Boğazı’ndan geçişine yardımcı olduklarını açıkladı (CENTCOM)
TT

Gemilere yönelik saldırıların artması, Hürmüz Boğazı’ndaki deniz trafiğini daraltıyor

ABD güçleri, 2 binden fazla ticari geminin Hürmüz Boğazı’ndan geçişine yardımcı olduklarını açıkladı (CENTCOM)
ABD güçleri, 2 binden fazla ticari geminin Hürmüz Boğazı’ndan geçişine yardımcı olduklarını açıkladı (CENTCOM)

Hürmüz Boğazı çevresindeki deniz trafiğine yönelik saldırılar devam ederken, iki petrol tankerinin dün boğazdan çıkarak Umman Körfezi yönünde ilerlediği sırada kaynağı bilinmeyen mühimmatlarla hedef alındığı bildirildi. Gelişme, deniz güvenliğine yönelik risklerin arttığını ve küresel enerji arzının en önemli güzergâhlarından birindeki gemi trafiğinin azaldığını ortaya koydu.

Saldırılarda yaralanan olduğuna ilişkin herhangi bir bilgi paylaşılmazken, İran bir deniz mayınına çarpan tankerde yangın çıktığını duyurdu. Bölgede deniz ulaşımına yönelik kısıtlamalar ve askerî gerilim ise devam ediyor.

Hürmüz Boğazı yakınlarında yeni saldırılar

İngiltere Deniz Ticaret Operasyonları Kurumu (UKMTO), dün Hürmüz Boğazı'ndan Körfez çıkışına doğru ilerleyen iki petrol tankerinin birbirinden ayrı saldırılarda kaynağı bilinmeyen mühimmatlarla hedef alındığını açıkladı.

Kurumun iki ayrı açıklamasına göre ilk tanker Umman'ın Hasab kentinin yaklaşık 11 deniz mili kuzeyinde kıç kısmından isabet alırken, ikinci tankerin makine dairesi kentin yaklaşık 17 deniz mili doğusunda vuruldu.

Her iki olayda da yaralanma bildirilmedi. Olası çevresel etkilerin ise henüz netlik kazanmadığı belirtildi. Tankerlerin başka hasar alıp almadığı ve saldırılarda kullanılan mühimmatın niteliği henüz açıklığa kavuşmadı.

Bağlantılı bir başka gelişmede İran Deniz Kuvvetleri, Hürmüz Boğazı'nın doğusunda yasaklı bölge olarak tanımladığı bir alanda deniz mayınına çarpan petrol tankerinde yangın çıktığını açıkladı.

İran medyasının deniz birliklerine dayandırdığı haberlere göre yangın, dün öğle saatlerinden önce, yasaklı bölgeye giren bir tankerde meydana geldi. Açıklamada, geminin kimlik ve seyir sistemlerini kapattığı, böylece yayımlanan uyarılara karşı geldiği öne sürüldü.

Bu gelişmeler, İngiltere Deniz Ticaret Operasyonları Kurumu'nun açıklamasına göre cuma günü Hasab yakınlarında bir başka petrol tankerine düzenlenen ve gemide yangına yol açan saldırının ardından yaşandı. Böylece iki gün içinde boğaz çevresinde saldırıya uğrayan tanker sayısı en az üçe yükseldi.

Hürmüz Boğazı'nda deniz trafiği geriliyor

30 Ekim 2026 tarihinde bölgede görev yapan ABD deniz unsurlarından biri. (CENTCOM)
30 Ekim 2026 tarihinde bölgede görev yapan ABD deniz unsurlarından biri. (CENTCOM)

Yeni saldırılar, Hürmüz Boğazı'ndan geçen gemi trafiğindeki düşüşle eş zamanlı olarak gerçekleşti. Bu durum, denizlerdeki gerilimin küresel enerji ticareti üzerindeki etkilerinin genişlediğine işaret ediyor.

Şarku’l Avsat’ın Financial Times gazetesinden aktardığına göre, İran'ın gemilere yönelik neredeyse her gün düzenlediği saldırılar nedeniyle boğazdan geçen petrol trafiği gerilemeye başladı.

İngiltere Deniz Ticaret Operasyonları Kurumu, 18 Kasım'da sona eren haftada boğaza giriş ve çıkış yapan toplam 263 geminin kaydedildiğini bildirdi. Bu rakam, önceki haftaya göre yaklaşık yüzde 15, ondan önceki haftaya göre ise yüzde 20 düşüşe işaret ediyor.

ABD ve İsrail'in şubat ayı sonunda İran'a yönelik saldırılarından önce boğazdan günde yaklaşık 135 gemi geçiyordu. Küresel ham petrol arzının yaklaşık yüzde 20'si ile önemli miktarda sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ve diğer ürünler bu güzergâhtan taşınıyor.

Kpler şirketinin ilk verileri de kasım ayının ikinci haftasında Hürmüz Boğazı'ndan geçen petrol miktarının, ayın ilk haftasındaki seviyenin yaklaşık yarısına gerilediğini gösterdi. Bu veriler, deniz taşımacılığındaki düşüşün boyutunu ortaya koyuyor.

Şubat ayı sonunda ABD ve İsrail'in İran'a yönelik saldırılarıyla Ortadoğu'da savaşın başlamasından bu yana Tahran yönetimi, Hürmüz Boğazı'ndaki deniz trafiğine yönelik sıkı kısıtlamalar uyguluyor ve kendi izni olmadan geçmeye çalıştığını öne sürdüğü gemileri düzenli olarak hedef alıyor.

Buna karşılık ABD, İran limanlarına deniz ablukası uygularken, çatışmaların ve deniz ticaretine yönelik risklerin devam ettiği süreçte boğazdan geçen petrol tankerlerine artan sayıda askerî refakat sağlıyor.

İran'dan çift fırlatmalı füze platformu

 İranlılar, 9 Kasım 2026'da Tahran'ın dış mahallelerinde düzenlenen kalıcı füze sergisini gezerken (AP)
İranlılar, 9 Kasım 2026'da Tahran'ın dış mahallelerinde düzenlenen kalıcı füze sergisini gezerken (AP)

Denizlerdeki gerilimin arttığı bir dönemde İran devlet televizyonu, yer altında bulunan bir füze tesisine ait görüntüler yayımladı. Görüntülerde Devrim Muhafızları'nın, sıvı yakıtla çalışan iki füzeyi aynı anda fırlatabildiği belirtilen yeni bir çift fırlatmalı platformu tanıttığı görüldü.

Söz konusu platformun, İran'ın daha önce aynı anda iki katı yakıtlı füze fırlatmak için kullandığı çift fırlatmalı sistemlere kıyasla fırlatma kapasitesinde bir gelişmeye işaret ettiği değerlendiriliyor.

Haberde, sıvı yakıtın daha yüksek verimlilik sağladığı ve operatörlere füzelerin hızını ve izlediği rotayı kontrol etme konusunda daha fazla imkân sunduğu belirtildi.

Tesisin bulunduğu yer açıklanmadı. Ancak görüntülerin yayımlanmasının, ABD'nin İran'ın füze programının imha edildiğine ilişkin açıklamalarına karşılık, ülkenin füze kapasitesini sergileme amacı taşıdığı değerlendiriliyor. Bu gelişme, bölgede askerî gerilimin yeniden artabileceğine ilişkin endişelerin yükseldiği bir dönemde yaşandı.

Devrim Muhafızları'nın füze birimi komutanı Seyyid Mecid Musevi, platformun tanıtımı sırasında yaptığı açıklamada, “İran'ın kapasitesi önemli ölçüde genişledi” dedi.

Musevi, “Savaş sistemimize sürpriz unsurlar ve yüksek etkinliğe sahip muharebe araçları entegre ettik” ifadelerini kullandı.


Üçlü zirve ve ikili görüşmeler

Büyük zirvelerde yaşananlar hakkında kamuoyuna açıklananlar ile gerçekte yaşananlar arasında büyük fark var. (AFP)
Büyük zirvelerde yaşananlar hakkında kamuoyuna açıklananlar ile gerçekte yaşananlar arasında büyük fark var. (AFP)
TT

Üçlü zirve ve ikili görüşmeler

Büyük zirvelerde yaşananlar hakkında kamuoyuna açıklananlar ile gerçekte yaşananlar arasında büyük fark var. (AFP)
Büyük zirvelerde yaşananlar hakkında kamuoyuna açıklananlar ile gerçekte yaşananlar arasında büyük fark var. (AFP)

Refik Huri

ABD Başkanı Donald Trump, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin arasındaki zirvenin simgeselliği, yapılan konuşmaların ve içeride yaşananların önüne geçiyor. Son derece sıra dışı bir durum; zira dünya liderleri arasındaki temaslar genellikle ikili olur. ABD-Sovyetler Birliği ve ardından Rusya zirveleri, ABD-Çin zirveleri, Çin-Sovyetler Birliği ve ardından Rusya zirveleri... Üçlü zirveler ise İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra sona ermişti. O dönemde Sovyetler Birliği lideri Josef Stalin, ABD Başkanı Franklin Roosevelt ve İngiltere Başbakanı Winston Churchill arasında Yalta Zirvesi, ardından Stalin, Churchill ve Roosevelt’in vefatı üzerine başkan yardımcılığından yerine geçen Başkan Harry Truman arasında Potsdam Zirvesi yapılmıştı; o masada Özgür Fransa lideri General Charles de Gaulle için bir sandalye yoktu ve Çin de büyükler arasında yer almıyordu.

Çin’deki Shenzhen zirvesinde kesin olan iki husus var: Bunlardan ilki, Sovyetler Birliği’nin çöküşünün ardından yaşanan onlarca yıllık ABD-Rusya ikiliği ve ABD tek kutupluluğunun ardından, Putin’in Moskova’nın dünya zirvesindeki konumunu geri kazandığının kabul edilmesi ve onun emelleri ile Şi’nin kutuplar arası çok kutupluluk arzularının somutlaşması. İkincisi ise Çin liderinin, ABD-Sovyetler Birliği dönemine damga vuran nükleer silahlanmayı sınırlandırma anlaşmalarına girmeyi reddetmekte ısrar etmesi. Bunun sebebi hem Washington’ın hem de Moskova’nın yaklaşık iki bin nükleer başlığa sahip olmasına karşılık, Pekin’in yalnızca 600 nükleer başlığının bulunması ve dengeyi sağlamak için ikisine yetişmek istemesi.

İran meselesine ilişkin tartışmalarda ise çıkarlar farklılaşıyor. Zira iki ülke Tahran ile ‘stratejik ortaklık’ içinde, biriyse savaş halinde. Ortak payda ise İran’ın nükleer silah elde etmesine karşı çıkmak. Çin ve Rusya’nın, ABD ve Küresel Kuzey’in aksine kendilerinin de ondan olduğu varsayımıyla Küresel Güney ülkeleriyle oynadığı oyuna gelince; dünya zirvesinde çok kutupluluğun pekişmesi, Küresel Güney’e ABD’nin görmezden gelme kibrini ve Çin ile Rusya’nın aldatıcı alçakgönüllülüğünü açığa çıkarıyor.

General de Gaulle, “Fransa süper güç değil, bu yüzden süper güç politikası izlemeli” derdi. Rusya’nın hem Washington hem de Pekin’in ekonomik ve askeri güç düzeyine ulaşma şansı bulunmayan Putin’in denediği de tam olarak bu. Mao Zedong’un ardından Deng Şiaoping ve müttefiklerinin Şi’ye uzanan süreçte yaptığı ise ‘Gücünü gizle ve zamanını bekle’ politikasıyla geçen yılların ardından, ABD’ye denk bir aktör olarak büyükler kulübüne girmek için Çin’in ekonomik, askeri ve teknolojik gücünü büyütmek oldu. O zaman geldi; Çin ekonomisi ABD ekonomisinin ardından dünyada ikinci sırada ve ona yetişmesi yakın. Rusya’nın milli geliri ise tek başına New York şehrinin gelirinden bile çok daha düşük.

Büyüklerin zirvelerinde yaşananlara dair alenen söylenenlerle gerçekte olanlar birbirinden çok farklı. ABD Başkanı Richard Nixon ile Başkan Mao arasındaki ilk görüşmede Çin liderinin derdi, Sovyetlere karşı bir Çin-ABD ittifakı kurmaktı. Hem de ne zaman? Moskova’daki arşivlere göre Stalin’in Mao’ya bir mektup gönderip, ‘üçüncü bir dünya savaşına yol açsa dahi ABD ile savaşmak üzere Kore’ye beş askeri tümen göndermesini’ istemesinden yirmi yıl sonra… Çünkü Stalin’e göre devler arasındaki savaş kaçınılmazsa, ABD ve Japonya arasındaki ittifakın daha da güçleneceği yıllar sonra değil, şimdi yaşanması daha iyidir.

Nixon ile Sovyet lideri Leonid Brejnev arasındaki bir zirvede ise Nixon, ‘Dünya ve Richard Nixon’ kitabının yazarı olan tarihçi dostu C. L. Sulzberger’e Brejnev’in kendisine “Camp David’de ve Kaliforniya’daki yazlık evimde dünyayı paylaşmak üzere Sovyet-ABD ortak egemenliği fikrini ve Ortadoğu krizini çözecek bir anlaşma önerdiğini” söylemişti. Brejnev ayrıca şu sözleri sarf etmekten de çekinmemişti: “Çinliler kan dökmeyi sever; gelecekte süper güç haline gelecekleri için biz Avrupalılar birleşip onları kontrol altına almalıyız.”

Churchill ise anılarında 1944 yılında Stalin ile yaptığı bir görüşmenin ayrıntılarını şöyle anlatır: “Ona, ‘Gelin Balkanlar’daki meselelerimizi halledelim. Romanya’da nüfuzun yüzde 90’ını siz, yüzde 10’unu biz alsak; Yunanistan’da yüzde 90’ını biz, yüzde 10’unu siz alsanız; Yugoslavya’da da yüzde 50 bize, yüzde 50 size düşse nasıl olur?’ dedim. Ardından bunları bir kâğıda yazıp ona uzattım. Bir an sessiz kaldı, sonra mavi kalemini alıp kâğıdın üzerine büyük bir işaret koydu ve bana geri verdi. Böylece her şeyi dakikalar içinde halletmiş olduk.” İşin ilginç yanı, Churchill’in kâğıdı yakmayı teklif etmesi üzerine Stalin’in “Bırak kalsın” demesiydi.

Ne var ki günümüzde meseleleri bir zirve buluşmasıyla çözüme kavuşturmak oldukça zor. Şarku’l Avsat’ın Independent Arabia'dan aktardığı analize göre İkinci Dünya Savaşı sonrasında coğrafya akışkandı; Churchill Avrupa’yı Stalin ile paylaşabiliyor ve Stalin ABD’nin payını sorduğunda ona “Ona da doğayı bırakırız” diyebiliyordu. Soğuk Savaş sonrasının dünyası ise Soğuk Savaş dönemindekinden çok daha karmaşık. Büyükler arasındaki ilişkilerin özeti üçlü anlaşmalar değil; çatışma, rekabet ve iş birliğidir. Bütün anlaşmalar ikili kalmaya mahkûm: Rusya ile Çin, ABD ile Çin ve ABD ile Rusya arasında. Üstelik dünya artık bir seyirci değil; zira her kıtada önemli bölgesel güçler ortaya çıktı.


Hürmüz Boğazı'nda deniz trafiği azalıyor... Pezeşkiyan: Ekonomik savaş füzelerden daha zor

Hürmüz Boğazı'nda deniz trafiği azalıyor... Pezeşkiyan: Ekonomik savaş füzelerden daha zor
TT

Hürmüz Boğazı'nda deniz trafiği azalıyor... Pezeşkiyan: Ekonomik savaş füzelerden daha zor

Hürmüz Boğazı'nda deniz trafiği azalıyor... Pezeşkiyan: Ekonomik savaş füzelerden daha zor

Hürmüz Boğazı'nda deniz trafiğinin azalması ve petrol tankerlerinin hedef alınmasıyla gerilim artıyor. İran ise savaşın giderek ağırlaşan ekonomik sonuçlarına ilişkin uyarılarda bulunuyor.

İngiltere Deniz Ticaret Operasyonları Kurumu'na (UKMTO) göre, Umman'ın Hasab kenti açıklarında, boğazdan çıkış yapan iki petrol tankerine “kaynağı belirsiz cisimler” isabet etti.

Öte yandan, İngiltere Deniz Ticaret Operasyonları Kurumu'nun verilerini aktaran Financial Times gazetesinin haberine göre, 18 Kasım'da sona eren haftada Hürmüz Boğazı'na giren ve çıkan gemi sayısı 263 olarak kaydedildi. Bu rakam, bir önceki haftaya göre yüzde 15, önceki iki haftalık döneme kıyasla ise yüzde 20 düşüş anlamına geliyor.

Boğazdan geçen petrol tankerlerinin sayısı da bir önceki hafta geçen 52 gemiden 37'ye geriledi. Şarku’l Avsat'ın Kpler platformunun ön verilerinden aktardığına göre, kasım ayının ikinci haftasında boğazdan geçen petrol miktarı, ilk haftadaki seviyenin yaklaşık yarısına düştü.

Gelişmelere ilişkin açıklama yapan İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, ülkesinin ekonomik cephede “sessiz bir savaş” yürüttüğünü belirterek, bunun füze savaşından çok daha zor olduğunu belirtti.

Savaş nedeniyle enerji sektöründe meydana gelen hasarın, kış mevsimi yaklaşırken enerji açığını daha da büyüttüğü uyarısında bulunan Pezeşkiyan, mevcut kriz karşısında üreticilere gereksiz enerji tüketimini azaltma çağrısı yaptı.

Diplomasi arayışı sürüyor

Siyasi cephede ise İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, Tahran'ın ABD ile savaşı sona erdirmek için hâlâ diplomasiye bel bağladığını vurguladı.

Arakçi, İran'ın arabulucularla güven artırıcı önlemleri görüştüğünü ve müzakerelerde Washington'un ciddi ve samimi olduğuna dair güvence istediğini ifade etti.