Putin'in Afrika'da ‘Wagner’ rolünü canlandırma planı

24 Haziran 2023 tarihinde Rostov-on-Don kentinde, bir araçta arama yapan Rus paralı asker grubu Wagner üyeleri. (AFP)
24 Haziran 2023 tarihinde Rostov-on-Don kentinde, bir araçta arama yapan Rus paralı asker grubu Wagner üyeleri. (AFP)
TT

Putin'in Afrika'da ‘Wagner’ rolünü canlandırma planı

24 Haziran 2023 tarihinde Rostov-on-Don kentinde, bir araçta arama yapan Rus paralı asker grubu Wagner üyeleri. (AFP)
24 Haziran 2023 tarihinde Rostov-on-Don kentinde, bir araçta arama yapan Rus paralı asker grubu Wagner üyeleri. (AFP)

Said Taniyus

Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov'a 3 Kasım'da, Washington'ın Rus paralı asker grubu Wagner'in temsilcilerinin Pantsir uçaksavar füze sistemlerini Hizbullah grubuna devredebileceğinden endişe duyduğu yönündeki haberleri sorduğumda, kendisi muğlak bir şekilde yanıt vererek şöyle demişti:

ABD, bu grubun Pantsir hava savunma sistemini Hizbullah grubuna devretme olasılığına ilişkin endişelerini Rusya Savunma Bakanlığı'na iletebilir.

Ayrıca Peskov, Yevgeniy Prigojin'in oğlu Pavel'in Wagner grubunun başına geçebileceği bilgisine net bir cevap vermekten kaçınarak şunları söyledi:

Bu Kremlin'de bizi ilgilendiren bir konu değil. Bu bizim konumuz değil. Benim bu konuda herhangi bir bilgim yok. Böyle bir grubun (Wagner) yasal olarak var olmadığını, ancak birçok yerde ve ülkede fiili olarak halen yaygın olduğunu söylemiştik. Yani tüm bu ABD korkuları, hiçbir şeye dayanmıyor ve hiçbir temeli yok. Washington'da gerçekten de Wagner'in neler yapabileceğine dair endişeler varsa, ordu aracılığıyla acil durum iletişim kanalları mevcut.

Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin geçtiğimiz temmuz ayında Kremlin'de Wagner grubunun üyeleri ve liderleri Yevgeniy Prigojin ile bir toplantı yaptığında, onlara, komutanlarından birinin komutasında devlet otoritesi altında daha ileri eylemler için çeşitli seçenekler sunuldu. Ancak orada bulunan Prigojin bu teklifi reddetti.

Putin, “Sunumumu yaptığımda birçok kişi başını salladı” dedi. Önde oturan ve arkadaki adamlarının yüz ifadelerini göremeyen Prigojin, “Hayır, adamlarım bu karara katılmıyor” ifadesini kullandı.

Prigojin'in Tver bölgesi üzerinde meydana gelen uçak kazasında ölümü bu belirsizliğe son verdi. Çok sayıda rapora göre Wagner artık özel bir askeri güvenlik şirketi olarak tamamen dağıldı ve eski savaşçıları resmi yapılarda hizmet vermeye devam ediyor. Böylece bazı eski paralı askerler Çeçen özel kuvvetleri Ahmat’ın bir parçası oldular ve onun içinde kendi birimlerini kurdular. Katılımcıları, şu anda eğitim alanlarında muharebe koordinasyonu yürüttüklerini ve Ukrayna'daki savaş cephelerinde görev yapmaya hazırlandıklarını söyledi.

Bugün Ortadoğu'da savaş tamtamları çalmaya devam ederken, birçok ülkede çatışmalar patlak verirken ve bu daha geniş bir çatışma korkusu yaratırken, Wagner grubu yeniden ilgi odağı haline geldi. Grubun kurucusu ve lideri Yevgeniy Prigojin'in geçen yaz uçağının düşmesi sonucu ölmesinden bu yana parıltısı sönmüştü.

Wagner'in Moskova'ya karşı isyanının başarısızlıkla sonuçlanmasından yedi ay sonra ve Prigojin'in üst düzey komutanlarıyla birlikte uçağının düşmesinden beş ay sonra, bu vahşi grubun savaşçıları şimdi Kremlin'in onayıyla göreve çağrılıyor.

Rus paralı asker grubu Wagner’in milisleri bu sefer Kremlin'in gizlice yönettiği Afrika Lejyonu aracılığıyla ön saflara geri döndü. Bu lejyon, Moskova'nın nüfuzunu Afrika kıtasına (özellikle de Libya, Sudan, Angola, Mali, Burkina Faso ve Nijer’e) yaymak, pekiştirmek, oranın zenginlik ve kaynaklarından (özellikle petrol ve maden) yararlanmak için sürdürdüğü rekabette en uzun güvenlik kolu olarak görev yapacak.

Keskin nişancı eğitimi

Bu milisler, Belarus İçişleri Bakanlığı güçlerinin eğitim merkezinde de yeniden ilgi odağı haline geldi. Belarus İçişleri Bakanlığı'nın Telegram kanalından yayınladığı mesaja göre, keskin nişancı eğitim kursu Wagner grubundan eğitmenlerin gözetiminde başladı.

Mesajda şunlar yazıyordu:

Keskin nişancılar yeni ve dar bir uzmanlık alanında ustalaşmaya başlıyor. İç Kuvvetler Eğitim Merkezi'nde Wagner’den eğitmenlerin gözetiminde keskin nişancılar için uzmanlık kursu başladı.

Wagner eğitmenlerinin gözetiminde özel taktik eğitim kursunun altıncı döneminin tüm hızıyla devam ettiğini belirtmekte fayda var. Sadece birkaç gün içinde, özel kuvvetler, savaş öncesi ve muharebe düzenlerinde hareket etmek üzere eğitildi ve ormanlık alanlarda çeşitli hazırlık görevleri gerçekleştirdi.

ebfd
Eski bir askeri aracın üzerine asılan Rus paralı asker grubu Wagner’in bayrağı. (AFP)

Belarus Devlet Başkanı Alexander Lukaşenko geçtiğimiz ağustos ayında, Wagner askerlerinin Afrika, Ukrayna ve Suriye'deki savaş deneyimlerini Belarus ordusuna ve özel kuvvetlere ücretsiz olarak aktardığını söyledi.

Belarus Savunma Bakanlığı, Wagner grubuyla savaş deneyimini aktarmak için net bir algoritma geliştirdiğini açıkladı.

Belarus İçişleri Bakan Yardımcısı Nikolai Karpenkov ise şunları söyledi:

Belarus İçişleri Bakanlığı organlarının iç birlikleri ve özel kuvvetlerinin askerleri, yalnızca Wagner temsilcilerinin deneyimlerinden öğrenmekle kalmıyor, aynı zamanda savaş operasyonlarını yürütüyor ve koordine ediyor.

Karpenkov, özel kuvvet birimlerinin Wagner grubunun eğitmenleri sayesinde çok güçlü bir özel muharebe eğitimi aldığını doğruladı.

Putin'in kışkırtmaları

Kendi yönetimine ihanet eden bu milislere karşı daha ihtiyatlı hale gelen Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, faaliyetlerini yurt dışına yönlendirmeye ve bir yol bulduğu her yerde Rusya'nın etkisini ve kişisel nüfuzunu artırmak için mümkün olan her alanda onlardan yararlanmaya karar vermiş gibi görünüyor. Bu sebeple söz konusu silahlı grubun altında savaşacağı yeni bir bayrak, yani ‘Afrika Lejyonu’ kuruldu. Bu ad, İkinci Dünya Savaşı'nda Libya'da İngiliz kuvvetlerine ve onların müttefik kuvvetlerine karşı çatışmaya katılan Mareşal Erwin Rommel liderliğindeki Alman birliğini taklit ediyor.

Eski Wagner grubu, isimleri ve bayraklarının renkleri ne olursa olsun, Afrika ülkelerindeki varlığını güçlendirmenin yanı sıra, son derece değişken bir bölgenin parçası olan Libya ve Sudan'daki varlığını da güçlendirmek için çalışıyor. Birçok eski Wagner milisinin Afrika Lejyonu’na katılmakla ilgilendiğini ifade ettiği söyleniyor.

Rusya Devlet Duması Savunma Komitesi Başkanı Andrey Kartapolov, “Yasal bir yapı olarak Wagner bugün ne resmi ne de fiili olarak mevcut değil ve savaşçıların çoğu başka yapılara geçme sürecinde” dedi. Wagner milislerinin birçoğu Afrika ülkelerinde görev yapmaya devam ediyor, ancak farklı kurum çatısı altında. Bazıları Savunma Bakanlığı'nın himayesinde bazılarıysa Ulusal Muhafızlar’ın...

Kartapolov, Putin'e yakın bir milletvekilinin şu ifadelerini aktardı:

Bazı askerler hak ettikleri dinlenmeyi seçtiler, ancak durum ne olursa olsun, eski Wagner katılımcılarının büyük çoğunluğu anavatanımızı korumak için muharebe misyonlarını sürdürmeye istekli.

Kartapolov ayrıca eski Wagner savaşçılarının Savunma Bakanlığı veya Ulusal Muhafızlarla sözleşme kapsamında gönüllü statüsünde olduğuna da dikkat çekti. “Her biri kendi tercihine göre ve bireysel olarak giriyor. Yani Wagner’in tek bir yapı olarak herhangi bir kurum tarafından özümsenmesi söz konusu değil” dedi.

Bu açıklamayla, Rusya’nın Perm ve Novosibirsk bölgelerindeki bölgesel yayınlar tarafından, eski Wagner milislerinin Ulusal Muhafızlar’a kitlesel olarak işe alınmasına ilişkin yayınlanan ilk raporların sahte olduğu ortaya çıktı. Gazeteciler özellikle Prigojin'in oğlu Pavel'in onlara liderlik edeceğini yazdı, ancak Rusya Devlet Duması Bilgi Teknolojileri Komitesi Başkanı Alexander Khenshtin bu bilgiyi yalanladı.

Khenstin Kasım ayı sonlarında resmi Telegram kanalında şunu yazdı:

Tekrar söylüyorum, özel askeri şirketlerin Ulusal Muhafızlar’a katılması söz konusu değil. Eski savaşçılar yalnızca bireysel olarak gönüllülerse sözleşme imzalayabilecekler. Bu güçlerin tamamının Ulusal Muhafızlar tarafından yapısal olarak absorbe edilmesi tanım gereği imkansızdır.

Herhangi bir güç yapısıyla öncelikli olarak ilgilenen eğitimli ve deneyimli eski Wagner savaşçılarının, ek motivasyonlarına gelince, yeni hiçbir şey yok ve hiçbir özel koşul planlanmadı.

Senatör Vladimir Kozin konuşmasında bunu doğruladı:

Askeri personelin aldığı tüm ayrıcalıklar, ödemeler vb. gibi her şeyi bir araya getirirsek, dünyada benzerini bulmak çok zor olacak bir teşvik paketi elde edeceğiz. Yani bu bakımdan yeterli motivasyon var.

Kozin şunu ekledi:

Wagner Grubu'ndan sorumlu kişiler ciddi ve iyi organize olmuş kişilerdir. Bu nedenle pek çoğu ister Afrika Lejyonu'na katılarak, ister Rus güvenlik servislerinde Rusya'nın kanun ve kurallarına uygun olarak hizmet ederek, bu teklifi değerlendiriyor.

Afrika'ya dönüş

Kremlin'in Afrika ve Ortadoğu'daki nüfuzunu güvenle pekiştirmeye çalıştığı, Ortadoğu'da savaşın ve artan gerilimin sağladığı fırsatlardan yararlanmak istediği Rusya'da bir sır değil. Ayrıca Rusya, mevcut istikrarsızlıktan yararlanarak, önemli bir küresel ticaret yolunu korumak için ABD ve İngiliz savaş gemilerinin Husilerle savaştığı Kızıldeniz'deki Port Sudan'da planladığı deniz üssüne de yeniden odaklanıyor.

Wagner, devrik Cumhurbaşkanı Ömer el-Beşir döneminden bu yana Sudan'da konuşlandırılıyor ve liman projesinin ilk çalışmalarını yürütüyordu. Yetkililer, Kremlin'in aynı zamanda Ortadoğu'daki çatışmadan istifade etmeye ve bunu elinden geldiğince kendi lehine kullanmaya hazırlandığını söylüyor.

Putin, Afrika ve Ortadoğu'da Rus nüfuzunun pekişmesini denetlemek ve Wagner militanlarının bu iki bölge ülkelerine yayılması da dahil olmak üzere eldeki her şeyi kullanmak amacıyla kendisine yakın iki kişiyi görevlendirdi. Bunlar, 1999 yılında Kosova bölgesinde NATO güçleriyle savaşan Rusya Savunma Bakan Yardımcısı İnguş General Yunusbek Yevkurov ve Kremlin'in Afrika'daki yeni harekâtını yönetmekle görevlendirilen Rus Askeri İstihbarat Teşkilatı'ndan Tümgeneral Andrei Avrianov'dur.

İki isim, Bingazi'de Hafter ile görüşmek üzere Libya'ya gitti. Ayrıca, askeri darbelerle iktidarı ele geçiren askeri rejimlerin Fransa liderliğindeki Batılı güçleri kendilerinden çekilmeye zorlamasının ardından Wagner'in taşınmaya çalıştığı Orta Afrika Cumhuriyeti, Burkina Faso, Mali ve Nijer'i de ziyaret ettiler.

Batı, 2014'te Ukrayna'da Putin’e sadık Viktor Yanukoviç'e karşı yapılan darbeye öncülük etmişti. Rusya'nın Suriye krizindeki tutumuna, Suriye Devlet Başkanı Beşşar Esed'in yanında durmasına ve yönetimini doğrudan ve etkili bir askeri müdahaleyle düşmekten kurtarmasına yanıt olarak Kiev'e Batı’ya sadık bir otorite getirdi. Bu nedenle Putin, Ortadoğu ve Afrika'da Batı'ya misilleme yapmayı düşünüyor.

Rusya'nın son üç yıldır Ukrayna'ya odaklandığı ve Ortadoğu'da çok büyük olan nüfuzunun gözle görülür biçimde azaldığı açık. Artık bir geri dönüş yolu görüyorlar ve Wagner, şimdi ve gelecekte adı ne olursa olsun, çok yararlı bir güç. Ancak öncekinden farkı şu ki artık Prigojin ve yoldaşları gibi kişilerin kontrolü yerine Kremlin'in doğrudan kontrolü altında olacak.

Batı Afrika'da Fransızların başına gelenlerden sonra artık bir güvenlik boşluğunun oluştuğu ve Rusya'nın, Afrika'da geniş deneyime sahip, siyasi ve askeri ilişkileri olan Wagner milislerini kullanarak bu boşluğu doldurmaya çalıştığı inkar edilemez.

drebt
Wagner bayrağının asılı olduğu bir tank. (AFP)

Wagner'in yerini alacak ve onun Afrika kıtasında konuşlandırılan kuvvetlerini absorbe edecek Afrika Lejyonu'nun oluşumunun açığa çıkması, ilk olarak Rus askeri blog yazarları tarafından yazıldıktan sonra Rusya'da her yerde duyuldu.

Bu birlik, oradaki milisler için yeni örgütsel çerçeve oluşturmanın yanı sıra, sözde ve eylemde Wagner’in varisidir. Afrika Lejyonu, mali ödemeler karşılığında güçlü rejimlerin ve yöneticilerin güvenliğini sağlamaktan başlayarak, grubun en parlak döneminde izlediği aynı görevleri yerine getirecek ve aynı hedeflere odaklanacak. Ayrıca bölgede Batı yanlısı rejimlerin devrilmesine yardım ederek, Rusya'nın varlığını ve nüfuzunu güçlendirmeye ve şu anda uluslararası rekabetin arenası olan bir kıtada siyasi ve ekonomik çıkarlarını güvence altına almaya çalışacak.

Wagner’in çoğaltılması

Rus paralı asker grubu Wagner'in deneyimi, ABD’li Blackwater'a karşı etkinliğini ve üstünlüğünü kanıtladı. Askeri liderler de Ukrayna cephesindeki savaş üstünlüğü konusunda hemfikir.

Ukraynalı parlamenter Oleksiy Goncharenko, mahkumların Ukrayna silahlı kuvvetleri saflarına alınmasını öngören bir seferberlik yasa tasarısı hazırlanmasına yönelik çalışmaları doğruladı ve bunun askeri personelin rotasyonuna izin verdiğini açıkladı.

Goncharenko Telegram hesabında şunu yazdı:

Alternatif seferberlik kanun taslağı, mahkumların askere alınmasını da içeriyor. Cephelerdeki askeri personeli rotasyona tabi tutmamız gerekiyor. Bu, bunu yapmak için iyi bir fırsat olabilir.

Ukrayna Adalet Bakanı Yardımcısı Elena Vysotskaya geçtiğimiz ocak ayında,, Adalet Bakanlığı'nın, hükümlü ve tutuklu vatandaşların askere alınmasına resmi olarak izin verilmesini öngören seferberlik mevzuatında değişiklik yapılması yönünde Parlamento'ya teklif gönderdiğini söyledi. Zira Ukrayna mevzuatı şu anda hükümlülerin ve cezalarını tamamlamış kişilerin askere alınmasını yasaklıyor.

*Bu haber Şarku’l Avsat tarafından Independent Arabia’dan çevrildi.



BM'den Myanmar hakkında tarihi “soykırım” kararı

Uluslararası Adalet Divanı hâkimleri, dün Lahey'de düzenlenen karar duruşması sırasında (Reuters)
Uluslararası Adalet Divanı hâkimleri, dün Lahey'de düzenlenen karar duruşması sırasında (Reuters)
TT

BM'den Myanmar hakkında tarihi “soykırım” kararı

Uluslararası Adalet Divanı hâkimleri, dün Lahey'de düzenlenen karar duruşması sırasında (Reuters)
Uluslararası Adalet Divanı hâkimleri, dün Lahey'de düzenlenen karar duruşması sırasında (Reuters)

Uluslararası Adalet Divanı, tarihi nitelikteki bir kararla dün Myanmar'ı, 2017 yılında Myanmar ordusunun yürüttüğü askerî operasyon sırasında Müslüman Rohingya azınlığa karşı soykırım işlemekten suçlu buldu. Mahkeme, Myanmar'a mültecilerin geri dönüşünü güvence altına alma ve mağdurları tazmin etme yükümlülüğü getirdi.

Karar, Birleşmiş Milletler'in (BM) en yüksek yargı organının ilk kez bir devleti soykırım işlemekten sorumlu tutması bakımından emsal niteliği taşıyor. Mahkeme hâkimleri, 9'a karşı 6 oyla, Myanmar güçlerinin yaklaşık 10 bin Rohingyalının öldürülmesi, cinsel saldırılar ve çocuklara yönelik şiddet de dahil olmak üzere geniş çaplı vahşet eylemlerinde bulunduğuna ve bu eylemlerin Müslüman azınlığın bir bölümünü ortadan kaldırmayı amaçladığına hükmetti.

Mahkeme, Myanmar güvenlik güçlerinin gerçekleştirdiği geniş çaplı vahşetin boyutuna ilişkin kanıtlardan çıkarılabilecek “tek mantıklı sonucun”, Rohingya azınlığının “önemli bir bölümünü” yok etme niyeti olduğu değerlendirmesinde bulundu.

Kararda ayrıca mültecilerin güvenli ve gönüllü biçimde geri dönüşüne izin verilmesi, suçlardan sorumlu kişilerin yargılanması ve mağdurların tazmin edilmesi yönünde hüküm verildi.

BM Genel Sekreteri Antonio Guterres kararı memnuniyetle karşılarken, İngiltere Myanmar'ın askerî ataşesini sınır dışı edeceğini açıkladı ve BM Güvenlik Konseyi'ni acil toplantıya çağırdı.

Söz konusu mahkûmiyet kararı, Uluslararası Adalet Divanı'nın önündeki diğer davalar açısından da önemli bir emsal oluşturabilir. Şarku’l Avsat’ın edindiği bilgiye göre bunların başında Güney Afrika'nın Gazze savaşı nedeniyle İsrail'e karşı açtığı soykırım davası geliyor.

Ancak kararın uygulanıp uygulanamayacağı soru işaretlerini beraberinde getiriyor. Zira karar hukuken nihai ve bağlayıcı olmasına rağmen, mahkemenin hükümleri doğrudan uygulatabilecek mekanizmalara sahip olmadığına dikkat çekiliyor.


Washington, Tahran ve manevraların sınırları

Trump ve Hamaney, “kişisel inatçılığı” özünde hayatta kalma, prestij ve karşılıklı caydırıcılık hususlarıyla yönetilen hesaplı bir müzakere stratejisi olarak görüyor (AP)
Trump ve Hamaney, “kişisel inatçılığı” özünde hayatta kalma, prestij ve karşılıklı caydırıcılık hususlarıyla yönetilen hesaplı bir müzakere stratejisi olarak görüyor (AP)
TT

Washington, Tahran ve manevraların sınırları

Trump ve Hamaney, “kişisel inatçılığı” özünde hayatta kalma, prestij ve karşılıklı caydırıcılık hususlarıyla yönetilen hesaplı bir müzakere stratejisi olarak görüyor (AP)
Trump ve Hamaney, “kişisel inatçılığı” özünde hayatta kalma, prestij ve karşılıklı caydırıcılık hususlarıyla yönetilen hesaplı bir müzakere stratejisi olarak görüyor (AP)

Hasan Fahs

Substack platformu Persuasion'da yayınlanan ve ABD ara seçimlerinin sonuçlarını ele alan bir makalede, siyasi analist Francis Fukuyama, ABD Başkanı Donald Trump'ın başkanlığının kalan iki yılında seçmenlerin isteklerine yanıt verip siyasi olarak kendisine pahalıya mal olan pozisyonlarını değiştirme olasılığını “dışladı”. İlk göstergelerin, yaklaşımını değiştirmek ve revize etmek yerine daha da sertleştirmeyi amaçladığını gösterdiğini ifade etti.

Başkan Yardımcısı J.D. Vance'i müzakere sürecinden dışlamasının ardından Başkan Trump ve yönetimi için geçerli olan, İran Dini Lideri Mücteba Hamaney ile onun seçtiği ve müzakerelerle görevlendirdiği ekip için de geçerli. Bunun anlamı, Washington ve Tahran arasındaki durum ve koşulların, gerilimin azaltılması konusunda pek de umut vaat etmediğidir. Özellikle de ABD'deki çoğu uzmanın, Cumhuriyetçi Parti ve Trump'ın ara seçimlerde yaşadığı yenilginin, başkanı Demokratlarla iç çekişmenin ayrıntılarından uzaklaşarak dış politikaya daha fazla odaklanmaya iteceğine ve bunun da ona daha fazla manevra alanı sağlayacağına neredeyse kesin olarak inandığı göz önüne alındığında.

Buna karşılık, İran liderliği, Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi Sekreteri Muhsin Rızai aracılığıyla, savaşın şokunu ve kayıplarını absorbe etme gücü ve direnci sayesinde büyük bir zafer kazandığına, ABD'ye stratejik bir yenilgi yaşattığına, savaşın hedeflerini gerçekleştirmedeki askeri gücünün zayıflığını ortaya çıkardığına inanıyor. Buna inanarak, savaşın Batı Asya bölgesinde yeni güç dinamiklerinin ortaya çıkmasıyla sona ermesi gerektiğini ve bir sonraki aşamanın ABD'nin bölgeden çekilme olasılığını güçlendireceğini düşünüyor. Dolayısıyla İran, ABD’nin rolünü ve nüfuzunu kimin devralacağı sorusuna cevap arıyor: Çin, Rusya yoksa bölge ülkeleri mi? Ve İsrail, Washington'a alternatif bir vekil olarak hareket edebilir mi?

Bu nedenle, Çin Devlet Başkanı Şi Jinping, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve ABD Başkanı Donald Trump arasında Çin'in Shenzhen şehrinde düzenlenecek üçlü zirvenin sonuçları konusunda aşırı iyimser olmak ve Washington ile Tahran arasındaki devam eden savaş, çatışma ve yüksek tansiyona pratik bir çözüm bulmasını beklemek mantıklı olmayabilir. Zira ABD başkanı bu zirveye İran dosyasını beraberinde götürse de nükleer program ile zenginleştirilmiş uranyum konusunda herhangi bir somut veya taktiksel taviz veremeyeceği göz önüne alınmalı. Bu arada, hem Rusya hem de Çin ile derin ve stratejik ittifaklarına rağmen, Tahran da pozisyonuna bağlı kalmanın sonuçlarını ve maliyetlerini üstlendikten sonra bu tür tavizler veremez. Bu sonuçlar liderliğini, ekonomiyi, orduyu ve finans sektörünü etkiledi ve benzeri görülmemiş bir kara, deniz ve ekonomik ablukayı içerdi.

İki taraf arasındaki oyun artık koşulları ve talepler yumuşatmak veya bir maddeyi diğerinin önüne almak veya geciktirmekle sınırlı değil. Daha çok bir yumruklaşmaya, taraflardan biri anlaşmanın şartlarını kabul etmeye istekli olduğunu deklare edene kadar devam edebilecek bir yıpratma savaşına dönüştü.

 Bu çatışma, devamı ve iki taraf arasındaki siyasi çıkmaz veya askeri olarak yerinde sayma durumu, bir tarafında Amerikan başkanı, diğer tarafında Dini Liderin olduğu bir “inatçılık psikolojisinin” ifadeleridir. Her iki taraf da bu “kişisel inatçılığı” özünde hayatta kalma, prestij ve karşılıklı caydırma hususlarıyla yönetilen hesaplı bir müzakere stratejisi olarak görüyor.

Washington ve Tahran arasındaki savaşın sonucu, Trump'ın, ekibinin ve Cumhuriyetçi Parti'nin seçimleri kaybetmesine ve ilk olarak ekonomik sonuçlar, ikinci olarak müttefikleri arasında Amerikan güvenilirliğinin aşınması nedeniyle halk desteğinin azalmasına katkıda bulundu. Bu arada, bu sonuç, Dini Lider ve İran yönetimine, İran'ın sadece bölgesel denklemlerde değil, uluslararası sahnede de kilit bir oyuncu haline gelmesinin yolunu açan bir zafer duygusu kazandırdı. Her iki duygu da taraflardan birinin geri adım atmasına veya uzlaşmaya yanaşmasına izin vermiyor; aksine, psikolojik ve stratejik değerlendirmelerin yönlendirdiği daha fazla inatçılığa itiyor.

Şarku’l Avsat’ın Independent Arabia’dan aktardığı analize göre azami baskı ve sürekli askeri tehditlere maruz kalan İran rejimi, psikolojik bir direniş göstermekten ve ABD'nin her türlü dış diktesini reddetmekten başka seçenek görmüyor. Bu, hem iç politikada hem de müttefikleri arasında, ayrıca uluslararası toplum ve jeopolitik çevrede bağımsızlığını ve irade özgürlüğünü gösterme ve sağlamlaştırma konusunda stratejik bir çıkar olarak görülüyor. Aynı zamanda, İran rejimi bu seçeneği gelecekteki denklemlerde kilit bir rol oynama, hatta onları tamamen kontrol etme hırslarını destekleyen bir kaldıraç olarak kullanabileceğini de düşünüyor.

Washington için durum Tahran'ınkinden farklı değil. On yıllardır Tahran'a uyguladığı ve Tahran’ın gölgesinde yaşadığı yaptırımlardan sonra Washington’un önemli tavizler vermesi son derece zor. Yaptırımlara ek olarak Washington, İran’ın Washington'un bunu savaşa veya askeri saldırganlığa dönüştürmeye karar vereceği anı bekleyen bir askeri kuşatma olarak gördüğü bir askeri yığınak ve bölgesel güç de inşa etti. İran’ın beklediği şey Haziran 2025 ve Şubat 2026'da gerçeğe dönüştü; bu da atılacak herhangi bir geri adımı, on yıllar boyunca yaşanan insani, ekonomik, askeri ve manevi kayıpların anlamsızlığını kabul etmekle eşdeğer kılıyor.

 Washington'u herhangi bir tavizi “küresel hegemonya ve caydırıcılık” görüşünü zayıflatan bir seçim olarak görmeye iten de işte budur. Tahran açısından ise bu, rejimin “direniş ve boyun eğmeme” görüşüne dayanan ve tarihsel sloganı olan “ne Doğu ne de Batı” ile uyumlu olan temellerinin sarsılması demektir. Sonuç olarak, hem düşmanlarına hem de müttefiklerine yansıtmaya çalıştığı bağımsızlık görüşü darbe alacaktır.

İran rejimi, kalıcı bir anlaşmaya varılmadan önce ABD yönetiminin yerine getirmesini talep ettiği yedi şarttan oluşan bir ağaç dikti. Bu şartların en öne çıkanı, Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılması için Lübnan da dahil olmak üzere tüm cephelerde savaşın durması, deniz ablukasının kaldırılması ve dondurulmuş varlıkların serbest bırakılmasıdır. En fazla şunu sundu; bu şartlar ile nükleer mesele hakkındaki görüşmeler arasındaki zaman çizelgesinin değiştirilmesi. Sonuç olarak, İran, psikolojik bir inatçılığın stratejiye dönüştüğü bir yaklaşımla, şimdiye kadar geri adım atmayı reddetti.

Bu arada, ABD yönetimi de kendi ağacını dikti; dalları arasında nükleer programın, füze ve insansız hava aracı programlarının bitirilmesi veya kısıtlanması, İran'ın bölgesel nüfuzunun sona erdirilmesi yer alıyor. İran'ın tutumunu yöneten aynı psikolojik ve siyasi nedenlerle bu taleplerden geri adım atmayı reddediyor. ABD’ye göre, söz konusu koşullara bağlı kalmak, nihai kazanımlar için çıtayı yükseltmenin yanı sıra, durumu yıpratma savaşına dönüştürerek Tahran'ın dayanıklılığını test ediyor ve onu zorla bir çözüme doğru itiyor.

 Bu nedenle, Çin'deki Shenzhen üçlü zirvesinden bir çözümün çıkacağına dair oynanacak bir bahis yakın olmayabilir, ama Tahran ile geçici veya kısmi bir anlaşmaya varılması olasılığı da göz ardı edilemez. Böyle bir anlaşma, gelecekte savaşa geri dönme olasılığını ortadan kaldırmadığı gibi, Tahran'ın bu savaşı ve Washington ile olan düşmanlığı bitirme arzusunu da gerçekleştirmeyecektir. Bu ise Washington'un güç dengesini değiştirmek için savaşa geri dönme seçeneğine başvurmaması durumunda uzun vadeli bir strateji benimsemesi için kapının açık bırakıldığı anlamına gelmektedir.


Trump, Şi ve Putin zirvesinde karşılıklı övgülere rağmen somut ilerleme sağlanamadı

ABD Başkanı Donald Trump, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Çin'deki Qilin Sarayı'nda yuvarlak masa etrafında bir araya geldi. (AP)
ABD Başkanı Donald Trump, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Çin'deki Qilin Sarayı'nda yuvarlak masa etrafında bir araya geldi. (AP)
TT

Trump, Şi ve Putin zirvesinde karşılıklı övgülere rağmen somut ilerleme sağlanamadı

ABD Başkanı Donald Trump, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Çin'deki Qilin Sarayı'nda yuvarlak masa etrafında bir araya geldi. (AP)
ABD Başkanı Donald Trump, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Çin'deki Qilin Sarayı'nda yuvarlak masa etrafında bir araya geldi. (AP)

ABD Başkanı Donald Trump, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile ilk kez düzenlenen üçlü zirvenin ardından dün (Perşembe) Çin'den ayrıldı. Uluslararası düzene ilişkin farklı görüşlere sahip üç lider, görüşme boyunca karşılıklı övgü dolu ifadeler kullandı. Nükleer risklerin azaltılması ve anlaşmazlıkların çözümünü kapsayan bir Barış Bildirisi üzerinde duran liderler, ancak önemli bir ilerleme kaydedemedi. Ukrayna ve İran'daki savaşların sona erdirilmesine yönelik somut adımlar açıklanmadığı gibi Tayvan'ın geleceğine ilişkin herhangi bir belirleme de yapılmadı.

Asya Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi kapsamında Çin'in Şıncın kentinde düzenlenen üçlü görüşme, Kelin Villası'nda, göl kıyısındaki gözlerden uzak bir ortamda gerçekleştirildi. Basına kapalı toplantı 90 dakikadan kısa sürdü. Büyük, yuvarlak bir masa etrafında bir araya gelen üç lider, gazetecilerin salondan çıkarılmasından önce kısa açılış konuşmaları yaptı.

Üç liderin zirvesinden dört maddelik kısa bir bildiri çıktı. Beyaz Saray, Xinhua Haber Ajansı ve Kremlin'in yayımladığı bildiride BM reformu, devlet yetkililerinin UCM karşısındaki dokunulmazlıkları, petrol ürünleri arzının artırılması ve tedarik zincirlerinin korunması başlıkları öne çıktı. Bildiride ayrıca nükleer riskleri azaltmaya yönelik diyaloğun başlatılması konusunda mutabakata varıldığı belirtildi.

Bildirinin ilk maddesinde, “Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin daimi üyeleri olarak ABD, Rusya ve Çin, uluslararası barış ve güvenliği sağlama yönündeki temel misyonuna uygun biçimde, küresel sorunlara daha etkili yanıt verebilmesi için Birleşmiş Milletler'in reforme edilmesini taahhüt etmektedir” ifadelerine yer verildi.

İkinci maddede üç ülkenin tüm ülkelerin yararına rafine petrol ürünlerinin üretimini ve tedarikini artırmayı planladığı belirtilerek enerji akışının istikrarlı olmasının önemine dikkat çekildi.

Üçüncü maddede liderlerin, devletlerin rızası ilkesinin ve yetkililerinin dokunulmazlıklarına saygı gösterilmesinin önemini kabul ettikleri, Uluslararası Ceza Mahkemesi ve benzeri kurumların yetkilerini kötüye kullanmamaları gerektiği konusunda mutabık kaldıkları kaydedildi.

Dördüncü maddede ise “Nükleer bir savaş kazanılamaz ve asla başlatılmamalıdır. Üç ülke, nükleer risklerin azaltılması ve nükleer silahların yayılmasının önlenmesi konusunda diyalog yürütecektir” denildi.

Diplomaside yeni bir sayfa

Bildirideki genel ve kapsamı belirsiz ifadelerin aksine üç lider, açılış konuşmalarında ilişkilerdeki yakınlığa ve karşılıklı dostluğa vurgu yaptı.

Trump, açılış konuşmasında “Gerçekten tarih yazıyoruz” dedi. Üç liderin, rakiplerle diyaloğu dışlayan eski diplomasi anlayışından uzaklaştığını savunan Trump, “Hiçbir sorun, onu konuşmayı reddeden eski yöntemlerle çözülemedi. Diyalog ve iletişim olanaklarını azaltarak hiçbir zaman barış sağlanamadı. Birlikte farklı bir yol seçiyoruz” ifadelerini kullandı.

Putin ise üç liderin diplomasi tarihinde yeni bir sayfa açtığını söyledi. Ülkelerinin çıkarlarının Ukrayna'daki savaş da dahil olmak üzere bölgesel anlaşmazlıkların çözümünde örtüştüğünü belirten Putin, üç ülkenin uluslararası barış ve güvenliğin korunmasında ortak sorumluluk taşıdığını dile getirdi.

cdfrgthy
ABD Başkanı Donald Trump, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Çin'de üçlü zirve öncesinde bir arada. (EPA)

Rusya'yı ABD ve Çin'in jeopolitik ortağı olarak konumlandırmaya çalışan Putin, üç ülkenin uluslararası hukuk düzenini koruma ve güçlendirme sorumluluğunu paylaştığını da söyledi.

Şi ise üç ülkenin dünya barışını koruma konusunda ortak bir vizyona sahip olduğunu belirtti. Liderlerin küresel bir köyde özel sorumluluklar üstlendiğine dikkat çeken Çin Devlet Başkanı, soğuk Savaş zihniyetinden vazgeçilmesi çağrısında bulundu. Ancak Ukrayna'daki savaşa doğrudan değinmeyen Şi, “Tarih bize büyük güçler uyum içinde yaşadığında dünyada barışın hüküm sürdüğünü, çatıştıklarında ise dünyanın kaosa sürüklendiğini gösteriyor” dedi.

Toplantının ardından Şi görüşmeleri verimli olarak nitelendirirken Putin, görüşmenin açık ve samimi geçtiğini söyledi. Trump ise herhangi bir açıklama yapmadan ABD'ye dönmek üzere uçağına bindi.

Nükleer diyalog

Trump, nükleer silahsızlanmanın zirvenin ana gündem maddelerinden biri olmasında ısrar etti. ABD, Rusya ve Çin'in dünyadaki nükleer silahların sayısının azaltılması ve bu silahların kullanılma riskinin sınırlandırılması konusunda görüşmek için eşsiz bir konumda bulunduğunu belirten Trump, “Bu silahlardan vazgeçmek kolay değil” dedi.

Şi ise nükleer silahların tamamen yasaklanması ve bütünüyle imha edilmesi gerektiğini söyledi.

Ancak Trump'ın Moskova ve Pekin'i nükleer cephaneliklerini küçültmeye ikna etme girişimi, yalnızca diyalog başlatılması konusunda anlaşmayla sonuçlandı. Bildiride, “Üç ülke nükleer risklerin azaltılması ve nükleer silahların yayılmasının önlenmesi konusunda diyalog yürütecektir” ifadesi yer aldı.

Bu girişim, Washington ile Moskova arasındaki Yeni START anlaşmasının geçen şubat ayında sona ermesinin ardından gündeme geldi. Trump, Çin'i de kapsayacak yeni, geliştirilmiş ve modern bir anlaşma yapılmasını istiyor. Çin'in nükleer cephaneliğinde 600'den fazla savaş başlığı bulunurken ABD ve Rusya'nın her birinin 5 binden fazla nükleer başlığa sahip olduğu tahmin ediliyor.

Şi, bu konuda herhangi bir taviz vermekten kaçınırken kriz anlarında iletişim kurulmasını sağlayacak mekanizmaların oluşturulmasına açık kapı bıraktı. Üç ülkenin yanlış hesaplamaları en aza indirmek için kriz iletişimi ve önleme mekanizmalarına ihtiyaç duyduğunu söyledi.

Üç lider, Uluslararası Ceza Mahkemesi ve benzeri kurumların yetkilerini kötüye kullanmaması gerektiği konusunda da mutabık kaldı. Açıklamada, devletlerin rızası ilkesinin ve hükümet yetkililerinin sahip olduğu diplomatik dokunulmazlığın korunmasının büyük önem taşıdığı vurgulandı.

Trump, üç ülkenin Uluslararası Ceza Mahkemesi gibi kontrolden çıkmış küresel kuruluşlara karşı ülkelerinin egemenliğini korumanın yollarını ele alacağını söyledi.

Enerji konusunda ise üç ülke, rafine petrol ürünlerinin üretimini ve tedarikini artırmayı planladıklarını açıkladı. Ukrayna ve Ortadoğu'daki savaşların küresel enerji arzı üzerindeki baskıyı artırdığı bir dönemde, enerji akışının istikrarlı biçimde sürdürülmesinin önemine dikkat çekildi. Trump, İran savaşı sırasında saldırılar nedeniyle defalarca kapanan Hürmüz Boğazı üzerinden petrol taşınmasının Pekin ile Washington'ın ortak çıkarına olduğunu belirtti.

Karşılıklı övgüler

Üçlü zirveden önce Trump, Putin ile yaklaşık 40 dakika süren ikili bir görüşme gerçekleştirdi. Bu, iki liderin Ağustos 2025'teki Alaska Zirvesi'nden bu yana ilk yüz yüze buluşması oldu. Alaska'daki görüşme, Ukrayna konusunda herhangi bir anlaşma sağlanamadan sona ermişti.

Trump, Putin'i arkadaşım diye nitelendirerek, “Uzun yıllardır mükemmel bir ilişkimiz var. Birbirimizi uzun zamandır tanıyoruz. Bu görüşmeden pek çok harika şeyin çıkabileceğini, en azından bunların başlayabileceğini düşünüyorum” dedi.

Putin ise İngilizce olarak, “Sizinle görüşmek benim için bir onur karşılığını verdi.

Trump daha sonra Şi ile öğle yemeğinin de eşlik ettiği ikili bir görüşme yaptı. ABD Başkanı, Çinli mevkidaşına, “Aramızda son derece özel bir ilişki var. İkimiz görevde olduğumuz sürece hiçbir sorun yaşayacağımızı sanmıyorum. Hiçbir sorunla karşılaşmayacağız” dedi.

Şi ise Trump'ın görev süresi boyunca iki ülke arasındaki ilişkilerin genel olarak istikrarlı seyrettiğini ve iyileştiğini söyledi.

cdfvgth
ABD Başkanı Donald Trump ile Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, Çin'in Şıncın kentindeki Qilin Sarayı'na giriş yaptı. (AFP)

Şarku’l Avsat’ın Xinhua'dan aktardığı habere göre Çin Devlet Başkanı, Tayvan konusunu da gündeme getirerek Washington yönetimine, ikili ilişkilerde ciddi gerilemeler yaşanmasını önlemek için doğru adımın atılması çağrısında bulundu.

Şi'nin Trump'ı havaalanında bizzat karşılaması da diplomatik protokolün dışına çıkan bir jest olarak değerlendirildi. Trump, bu karşılamaya ilişkin, “Bu büyük bir başkan. Çin'in gelmiş geçmiş en büyük başkanlarından biri. Daha önce hiç kimseyi karşılamak için havaalanına gitmemişti dedi.

Şi ve Putin hakkında ise Trump “Size bir şey söyleyeyim, ikisi de Trump'a hayran. Peki benden sonra ne olacak? Bunu size söyleyemem” ifadelerini kullandı.

Bununla birlikte Şi ile Putin arasındaki ilişkinin çok daha köklü olduğu görülüyor. İki lider çarşamba günü 50'nci kez bir araya geldi. Şi, Putin'i eski dostum diye karşılarken Rus lider de Çinli mevkidaşına sevgili dostum diye hitap etti.

Bu yakınlaşma, Washington ile Pekin arasında yapay zekâ çipleri, gümrük tarifeleri ve nadir toprak elementlerinin ihracatına yönelik kısıtlamalar nedeniyle gerilimin arttığı bir dönemde gerçekleşti.

Yeni Yalta

Moskova, üçlü zirveyi yeni ve modern bir Yalta olarak sunmaya çalıştı. Bu benzetme, ABD Başkanı Franklin Roosevelt, İngiltere Başbakanı Winston Churchill ve Sovyetler Birliği lideri Josef Stalin'in Avrupa'nın savaş sonrası bölünmesini şekillendirdiği Şubat 1945'teki Yalta Konferansı'na gönderme yapıyor.

Trump ile Şi'nin, aralık ayında Florida'da düzenlenecek G20 Zirvesi kapsamında yeniden bir araya gelmesi bekleniyor.