Para ve politika “Rothschild ailesi” adlı efsanede bir araya gelince

Avrupa'nın altın çağına katkıda bulunan Rothschild ailesinin uzantıları başka ülkelere ve kıtalara yayılırken ailenin etrafı komplo teorileriyle dolu hikayelerle ve söylentilerle örüldü

Rothschild ailesinin ataları (AnaBritannica Ansiklopedisi)
Rothschild ailesinin ataları (AnaBritannica Ansiklopedisi)
TT

Para ve politika “Rothschild ailesi” adlı efsanede bir araya gelince

Rothschild ailesinin ataları (AnaBritannica Ansiklopedisi)
Rothschild ailesinin ataları (AnaBritannica Ansiklopedisi)

Rothschild ailesi, özellikle bu ismin 18’inci yüzyılın ortalarından itibaren Avrupa'daki mali piyasalar ve bankacılıkla köklü bağlantılara sahip olması nedeniyle son üç yüzyıldır Avrupa’nın​​ en önemli aileleri arasında yer alıyor.

Peki, bu ailenin geçmişini, tüm tarihi gerçekleriyle ve bazılarının kendilerine bir efsane olarak dayatıldığına inandığı propaganda iddialarıyla yeniden okunmasını gerektiren sebep neydi?

Elbette ünlü Rothschild bankacılık ailesinin bir üyesi olan İngiliz iş adamı Baron Jacob Rothschild'in 87 yaşında ölmesiydi. Bu ölüm, hikâyenin boyutlarını insanlara bir kez daha hatırlattı.

Başarılı bir kariyeri olan Baron Jacob, ilk kez 1963 yılında ailenin yatırım bankası NM Rothschild & Sons'da işe başladı. Ardından İngiltere merkezli The Guardian gazetesinin aktardığına göre 1980 yılında finansçı Sir Mark Weinberg ile birlikte (şu an St. James's Place adıyla bilinen) J Rothschild Assurance Group adlı kendi finans zincirini kurdu.

Fertleri dünyanın dört bir yanına dağılmış halde olan ve insanları meşgul eden bu ailenin adı anıldığında, özellikle gerçeklerin yalanlarla karıştırıldığı modern dönem bilgi bombardımanı nedeniyle bir tür entelektüel inceleme yapılması gerekiyor.

Öyleyse nereden başlamalı?

Rothschild hanedanının kurucusu Mayer Amschel Rothschild

Okuyucuların gözüne ilk çarpan ‘Rothschild’ ismidir. Rothschild kelimesi, ‘kırmızı kalkan’ (Roth-child) anlamına gelen iki kelimenin birleşiminden türemiştir. Kırmızı kalkan,18’inci yüzyılın ortalarında Frankfurt'taki bir Yahudi mahallesinde yaşayan ailenin evinin kapısında asılı bir tabela iken daha sonraları ailenin simgesi haline gelmiştir.

devdefv
Baron Jacob Rothschild (AP)

Ailenin kurucusu Mayer Amschel (Rothschild), Roth-child ifadesini ailesinin soyadı, kırmızı kalkanı da değerlerinin bir simgesi olarak benimsedi. Bronzdan yapılma kırmızı kalkan simgesinin ortasında beş oğlunu simgeleyen beş ok taşıyan bir kol bulunur. Alt kısımda ise ailenin son üç yüzyıldır temel değerleri olarak gördüğü ‘birlik, çalışkanlık ve dürüstlük’ sözcükleri yer alır.

Bankacı olan Mayer Amschel Rothschild, 18’inci yüzyılda başarı üstüne başarı elde ederek Rothschildleri küresel alanda faaliyet gösteren bir bankacı aile haline getirdi. Daha sonra servetini Londra, Paris, Frankfurt, Viyana ve Napoli gibi Avrupa'nın büyük metropollerinde ticari faaliyetlerde bulunan beş oğluna miras bıraktı. Bu da ailenin, hayatın can damarı olan para aracılığıyla her zaman varlığını koruyan ve aktif olan güçlü bir mali ağa sahip olduğunu gösteriyor.

Para, ailenin (başta Almanya olmak üzere) Kutsal Roma İmparatorluğu'nda ve ‘üzerinde güneş batmayan imparatorluk’ Birleşik Krallık'ta soylu aileler arasında yer almasının önün açtı.

Rothschild ailesi 19’uncu yüzyılda, hem dünyadaki hem de modern dünya tarihindeki en büyük özel servete sahipti.

Bu servet, 20’nci yüzyıla gelindiğinde özellikle nesilden nesle geçerek, çocuklar ve torunlar arasında paylaştırıldıktan sonra azalmaya başladı. Her ne kadar hepsi bir süre aynı alanlarda yani finans ve bankacılık alanlarında faaliyet göstermeye devam etseler de daha sonra emlak, madencilik, enerji, tarım ve şarapçılık alanlarına da yönelmeye başladılar.

Rothschildler, siyasi ve sivil rollerini yerine getirmekten de hiç kaçınmayıp ABD’de, Avrupa'da ve dünyanın diğer ülkelerinde hayatları boyunca belirgin izler bıraktılar.

Ancak burada sorulması gereken en önemli sorulardan biri şu:

“Rothschild ailesine yöneltilen ve yöneltilmeye devam eden suçlamaların başlıca ve doğrudan sebebi Mayer Rothschild'in (1744-1812) yaşadığı ve çalıştığı dönemde Avrupa'daki antisemitizm miydi?

Aile kurucusunun mali zekasıyla erken dönemde atılan temeller

Rothschild ailesinin tarihiyle Avrupa'daki Yahudi varlığı arasındaki bağ neredeyse hiç kopmamıştır. Aile, başta ‘Engizisyon mahkemeleri’ olmak üzere tarihteki bir olay nedeniyle büyük hayati zorluklarla karşı karşıya kalmıştır. Bu yüzden Avrupa’daki ​​Yahudi ailelerin çoğu, herhangi bir Avrupalı kralın istediği anda kendilerinden alabileceği topraklar ve gayrimenkuller edinmek yerine, para ve bankacılık sektörü gibi hızlı gelişen alanlara yöneldiler.

Ailenin kurucusu Mayer A. Rothschild, ölmeden önce aileyi çok zekice bir finansal yöntemle organize etti. İmkanları açısından bazı Avrupa ülkelerini geride bırakan, eşi ve benzeri görülmemiş bir mali ağın temellerini attığı söylenebilir.

Mayer A. Rothschild, çocuklarını ve torunlarını Avrupa’nın beş ülkesine (İngiltere, Fransa, İtalya, Almanya ve Avusturya) gönderdi ve onlara, o dönem dünyanın en önemli ülkelerinde çalışmak üzere görevler verdi.

Söz konusu ülkelere yerleşen ailenin her kolu için bir finans kurumu kurmaya ve aralarında yakın bir bağ oluşturmaya çalışan Mayer A. Rothschild, bu kurumlar arasında yüksek hızda bilgi alışverişine ve uzmanlık aktarımına olanak tanıyan, maksimum düzeyde fayda ve kâr elde edilmesini sağlayan kurallar getirdi.

Mayer A. Rothschild’in ailesinin finans alanındaki nüfuzunun haritası, Almanya'yı oğlu Amschel’e, Avusturya'yı oğlu Salomon'a, Birleşik Krallığı oğlu Nathan'a ve Fransa'yı oğlu James'e teslim ettikten sonra ortaya çıktı.

Burada üzerinde durup derin düşünmeyi gerektiren ilginç nokta ise Mayer A. Rothschild’in o dönem henüz devlet olarak ilan edilmemiş olan Vatikan Şehri'ne olan yoğun ilgisidir. Son derece zeki bir adam olan Mayer A. Rothschild, ‘Katolik Kilisesi’nin başta Avrupa kıtasının tüm ülkeleri olmak üzere dünya genelinde de önemli ve etkili bir rol oynadığını kavramıştı. Bundan dolayı o dönemde Vatikan'da gelişmiş finans merkezleri olmamasına rağmen oğlu Karl'ı oraya yerleştirdi.

Mayer A. Rothschild’in zekası, ailesinin coğrafi ve demografik dağılımı ve kollarının dünya geneline yayılmalarıyla sınırlı değildi. Mayer A. Rothschild, ailenin bütünlüğünü ve devamlılığını sağlayan kırmızı çizgiler çizerek ‘ailenin soy saflığını’ da koruma altına almıştı. Bunun için beş oğlu arasındaki ilişkileri, evliliklerinden başlayarak çeşitli düzeyler belirledi. Zamanla ailenin genişleyeceğini ve torunların daha sonra aile dışından evlenmeyi tercih edeceğini tahmin ettiğinden seçecekleri eşlerin zengin ve statü sahibi Yahudi ailelerden olması gerektiğini şart koştu. Böylece ailenin Avrupa kıtasındaki nüfuzu güçlenecekti.

dscvdev
Ailenin şu anki baronu Nathaniel Rothschild'in arması (Sosyal medya siteleri)

Fakat Rothschild ailesinin sadece barış zamanlarında değil, savaş zamanlarında da oynadıkları önemli ve hayati rol, ailenin hikayesindeki en ilginç sorudur. Nasıl oldu da finans ve bankacılık ağlarını, başta Birleşik Krallık olmak üzere bazı ülkelerin komşularıyla, özellikle de Fransa ile olan savaşlarında yardım ve destek için kullanabildiler?

Nathan Rothschild ve Birleşik Krallığa savaşlarında verdiği destek

Metinde Rothschild ailesinin Fransa ile olan savaşları sırasında Birleşik Krallığı destekleyen rolünden bahsedilmesi gerekiyor. Zira 1803-1815 yılları arasındaki dönemde gücün nasıl elde edildiğine dair kapsamlı detaylar söz konusu.

Nathan Rothschild, Rothschild ailesinin Birleşik Krallık’taki planlarının ve işlerinin başındaki isimdi. Artık herkes ailenin başta külçe altın olmak üzere büyük bir servet biriktirdiğini biliyor.

Nathan Rothschild'in Birleşik Krallık ordularının, özellikle de ünlü İngiliz General Mareşal Arthur Wellesley komutasındaki orduların donatılmasında nasıl önemli bir rol oynadığı tarihi belgelerde yer alıyor. Nathan Rothschild, Birleşik Krallığın müttefiklerine mali destek sağlamanın yanı sıra, külçe altın sevkiyatlarını organize ederek savaş giderlerinin finansmanında da etkili ve önemli bir rol oynadı. Rakamlardan bahsetmişken, Nathan Rothschild, Birleşik Krallığın müttefiklerine bugün yaklaşık bir milyar ABD doları değerinde olan yaklaşık 9,8 milyon İngiliz Sterlini sağladı.

Avrupa, o dönem iç savaşlar ile uluslararası savaşlar arasında kalan ve 1648 yılında Vestfalya Barış Antlaşması imzalanana kadar durmayan Otuz Yıl Savaşları'nın neden olduğu acıları yaşıyordu.

Rothschild ailesi, Avrupa’ya hakim olan bu atmosferden nasıl yararlanacağını biliyordu ve savaşların yaşandığı kıtada altın sevkiyatı için casuslardan bir ağ oluşturdu.

Ailenin kurucusu Mayer A. Rothschild’in ustaca planı yavaş yavaş meyve vermeye başlamış gibi görünüyordu. Siyasi ve askeri açıdan Avrupa başkentlerinde ve gelişmiş merkezlerde görevlendirilen kardeşlerin dördü, Birleşik Krallık’taki kardeşleri Nathan'a önemli haberleri ve çok gizli bilgileri sağlıyorlardı. Nathan'a özellikle piyasalarda avantaj sağlayacak ve Rothschild'lerin evini İngiliz hükümeti için daha da değerli bir yer haline getirecek finansal haberleri ve gizli bilgileri aktarıyorlardı.

Nathan ve kardeşlerinin özellikle General Arthur Wellesley'in eliyle Fransa İmparatoru Napolyon'un mutlak yenilgisiyle sonuçlanan Waterloo Muharebesi sırasında Birleşik Krallığın savaşan ordularının tam kalbinde gözleri ve kulakları olduğuna şüphe yok.

Nathan askeri bilgileri önemli mali çıkarlara nasıl dönüştüreceğini iyi biliyordu. Waterloo Muharebesi zaferinden sonra hemen Birleşik Krallığın ihraç ettiği devlet tahvillerini satın aldı ve iki yıl bekledi. Bu bekleyişin ardından 1917 yılında tahvilleri yüzde 40 kârla sattı.

Nathan, olağanüstü bir mali zekaya sahipti. Devlet tahvilleriyle ilgili anlaşma, o dönem için çok yüksek bir fiyat olduğundan finans tarihindeki en cesur anlaşma olarak nitelendirildi. Rothschild ailesinin elindeki mali güç göz önüne alındığında elde edilen bu kâr, yine o dönem için çok büyük bir miktardı.

Rothschild ailesinin Mayer A. Rothschild’in torunları aracılığıyla nesiller boyu devam eden faaliyetleri, ‘yaşlı kıtayla’ (Avrupa kıtası) sınırlı kapmayıp ötesine uzandı.

Bu kadar da değil. Nathan'ın ölümünden sonra ailenin baronluğu en büyük oğlu Lionel Nathan Rothschild’e geçti. Lionel, ailenin İngiliz başkentindeki hisselerinin yönetimini devraldı.

İngiliz Avam Kamarası’nın ilk Yahudi üyesi olan Lionel, Kırım Savaşı'nın giderlerinin finansmanı için 16 milyon sterlin değerinde bir kredinin ayarlanması da dahil olmak üzere önemli mali işlerde yer aldı.

Lionel ayrıca Birleşik Krallık Başbakanı Benjamin Disraeli'ye (1804-1881) 1875 yılında Mısır'ın Süveyş Kanalı hisselerinden pay satın alması için gerekli mali desteği sağladı. Bu işlem, Birleşik Krallık Hazinesi'nden uzakta, tam bir gizlilik içinde yürütüldü ve tamamlanana kadar İngiliz Avam Kamarası’na bu konuda bilgi verilmedi.

Lionel N. Rothschild, aynı zamanda Mısır Valisi (Hidivi) İsmail Paşa’ya ve o dönemde devasa borçları olan Mısır’ın ileri gelenlerine bol miktarda kredi sağladı.

Lionel N. Rothschild ailenin bu iki ülkedeki kollarıyla iş birliği yaparak, Mısır'dan Fransa ve Avusturya'ya,uzanan demiryolları döşenmesi için başlatılan çalışmalara katıldı.

Bu projeleri, ailenin demiryolları projeleri başlatan ilk ülke olan Birleşik Krallık’taki kollarının uzmanlık ve deneyim alışverişini yansıtan öneminin ve başarısının boyutunu anladıktan sonra başlatan Lionel N. Rothschild, kendi adını taşıyan vakıf aracılığıyla İngiliz asıllı Güney Afrikalı politikacı ve kaşif Cecil John Rhodes'un Güney Afrika'da büyük bir elmas üretim ve ticaret imparatorluğu kurma çabalarını da finanse etti.

fervbfr
James Mayer de Rothschild tarafından yaptırılan ressam Eugène Lamy'ye yaptırılan ‘Le Grand Hall du château de Ferrières’ (Ferrières Kalesi'nin Büyük Salonu) adlı malikanesinin suluboya tablosu (Christie's)

Rothschild ailesi ve İsrail Devleti'nin kuruluşuna verdiği destek

Peki, Rothschild ailesinin İsrail Devleti'nin kuruluşunda herhangi bir rolü var mı?

Bu soruya cevap verebilmek için derinlemesine bir araştırma yapmanın yanında çok fazla nesnellik ve güvenilirliğe ihtiyaç var. Çünkü bunu yapmaya kalktığımızda adeta tersten okumaya benzeyen ilginç gerçeklerle karşı karşıya kalıyoruz.

Rothschild ailesi, 19’uncu yüzyılın sonlarında hepsi olmasa da genel olarak Avrupa ülkelerinin çoğuna ve özelde Birleşik Krallığı benimseyen diğer zengin Yahudi aileler gibi Siyonizm'in politik kurucusu Theodor Herzl’in Filistin topraklarında Yahudiler için bir ulus devlet kurma önerisini reddediyor gibi görünüyordu, ama neden?

Söz konusu aileler, bu fikrin sadakat açısından yol açabileceklerine dair bir endişe taşıyorlardı. Bu fikir, o dönem için toplumsal duruşlarını ve elbette mali durumlarını tehdit ediyordu. Mesele, Rothschild ailesinin, Herzl'in fikrine ve çağrısına karşı çıkan ve o dönemde ‘İngiliz-Yahudi Birliği’ adlı bir örgüt kurulmasına katkıda bulunduğu noktaya kadar geldi.

Rothschild ailesi bu tutumunu uzun süre devam ettirdi mi?

Tarih, bir tutumun daha sonra değiştiğini ortaya koymuştur. Bu tutum değişikliğinin arkasında, Filistin topraklarında bir Yahudi devleti kurulmasının Birleşik Krallık İmparatorluğu'nun çıkarlarına hizmet ettiği şeklinde daha geniş ve kapsamlı bir anlayış yatıyordu. Beklenen bu durumu destekleyen de Doğu Avrupa’da yaşayan ​​Yahudilerin Filistin'e göçünü İngiltere ve Batı Avrupa'dan uzaklaştıracak pratik bir çözüm olarak sunulması oldu.

Tarihi veriler, ailenin Birleşik Krallık’taki kolunun baronu ve oradaki Yahudi cemaatinin lideri Lionel Rothschild’in (1868-1937) kendisini İsrail'in ilk Cumhurbaşkanı Chaim Weizmann'a ve Polonyalı Yahudi gazeteci ve yazar Nahum Sokolow'a yakın hissettiğini ve bu iki ismin, Lionel Rothschild’i Yahudilerin Filistin topraklarında bir Yahudi devleti kurmaları için Birleşik Krallık hükümetinden yardım istemeye ikna edebildiklerini ortaya koyuyor.

Bu konuda hiç tereddüt etmeyen Lionel Rothschild, Balfour Deklarasyonu’nun yayımlanması ve Birinci Dünya Savaşı sırasında İngiliz Ordusu içinde ‘Yahudi Lejyonu’ adlı bir birlik kurulması için çaba sarf etti.

Ardından ailenin Fransa'daki kolunun lideri olan Edmond Rothschild (1845-1934), Yahudilerin Filistin'e göçünün finanse edilmesinde ve göç sırasında güvenliklerinin sağlanmasında rol oynadı. Daha sonra kendi adını taşıyan ve 1967 yılında İsrail ile Dayanışma Komitesi'nin başkanlığını üstlenen torunu, 1950'li ve 1960'lı yıllarda İsrail'e büyük yatırımlarda bulundu.

Komplo teorisiyle hedef alınan Rothschild ailesi

Rothschild ailesi geçmişte komplo teorileriyle hiç kandırıldı mı?

Komplo teorileri, meseleleri ve gerçekleri güç ve nüfuz sahiplerinin ‘entrikalarına’ indirgeyen ve bu karmaşık gerçeklerin basit ve yüzeysel bir anlatısını aktaran sahte hikayelerdir. Bu hikayelerle nüfuz sahiplerinin olayların gidişatını etkiledikleri, dünyadaki önemli gerçeklerin bir kısmının ya da tamamının onların isteklerine göre değiştirdikleri, modern dünyamızda olup biteni kontrol ettikleri iddia edilir.

Bu teoriler iki yönlü olarak birbirini destekliyor. Bunlardan birincisi yukarıdan aşağı yönlü olarak Rothschild ailesinin kurucusu Mayer A. Rothschild’in eleştiri oklarının hedefi olduğunu ve Avrupa kıtasının imkanlarını mali olarak manipüle ettiğine dair hikayeler anlatıldığını görüyoruz. İkincisi ise aşağıdan yukarı yönlü olarak Mayer A. Rothschild’in modern çağda yaşayan torunları aracılığıyla ailenin ve çeşitli kollarının şikayet ettiği konunun da bu olduğunu görüyoruz.

Belki de Rothschild ailesini inceleyen biri, 300 yıl öncesinden bugüne aileyle ilgili anlatılan çeşitli hikayeler arasında radikal bir ilişki olduğunu görecektir.

Avrupalılar, 19’uncu yüzyılda birçok sanatsal çizimi biliyordu. Bu da Mayer A. Rothschild ve ailesinin imajını çarpıtmaya katkıda bulundu. Belki de o dönem Avrupa'da hüküm süren ve İkinci Dünya Savaşı'nın sonuna, Nazilerin Yahudi soykırımı nedeniyle tüm kıta vicdan azabı çekene kadar da sürmeye devam eden antisemitizm (Yahudi karşıtlığı) buna yardımcı olmuştu.

Ailenin halen kötü şöhretle anılmaya devam etmesinin belki de en ilginç kavşaklarından biri, Kovid-19 salgınının ortaya çıktığı dönemde ailenin virüsle ilişkilendirilmesi, virüsün yayılmadan yıllar önce ortaya çıkacağını bildiği ve aşı üreten şirketlerden maddi kazanç elde etmek için sessiz kaldığı şeklindeki haberlerin yayılması olabilir.

Aileyle ilgili yalan gibi görünen haberler arasında, gerçek dışı görünen bir rakam olan yaklaşık 500 trilyon dolara sahip olduğu ve ABD Federal Bankası'nın (FED) yarı ortağı olduğuna dair iddialar da yer alıyor.

Buradan bakıldığında Rothschild ailesinin fertleri, ‘dünyanın bütün günahlarından’ ve son otuz yılda insanlığın başına gelen ‘tüm hastalıklardan’ sorumlu gibi görünüyorlar.

Belki de bir finans imparatorluğunu yöneten böylesine efsanevi bir ailenin kendi çıkarlarını gözetmesi, ülkelerle ve hükümetlerle anlaşmalar yapması ve başka kurumlarla ve başta ABD’deki Rockefeller ailesi olmak üzere çeşitli ailelerle köken ve yol bakımından neredeyse benzer olan ilişki ağları örmesi gerekiyordur. Ancak her halükarda gerçek iki uç noktanın arasında bir yerde kalıyor ve birçok gerçeği yanılsamalarla iç içe geçiren komplocu hafıza harekete geçiyor.

Papa Francis aile fertlerinin elini öptü mü?

Rothschild ailesiyle ilgili son yıllarda dünyanın dört bir yanında çıkan haberlerden biri de 2020 yılının haziran ayı başlarında yayınlanan ve Papa Francis’in Vatikan’da Rothschild ailesinin zengin üyelerinin elini öperken görüldüğü bir görseldi.

O dönemde İtalyan göstergebilimci ve filozof Umberto Eco, Papa’yı ‘ahmaklar lejyonu’ olarak tanımladığı bu ünlü ve zengin aileye dalkavukluk yapmakla suçlayarak, Papa’ya karşı yoğun bir eleştiri kampanyası başlattı. Eco, olayın arkasında Vatikan Şehri ile Rothschild ailesi arasındaki derin mali ilişkilerin olduğunu, özellikle Avrupa'da, Papa Francis'i eski çağlardan beri Avrupa'da faaliyet gösteren gizli gruplarla, özellikle de Masonlarla ilişkileri olmakla suçlayan sesler yükseldiğinden belki de durumun mali ilişkilerden daha karmaşık olabileceğini öne sürdü.

Görsel, çeşitli yorumlarla dünyaya servis edildi. Hatta bir yorumda, “Hıristiyan dininde Papa dışında herkes Papa’nın elini öperken o da bu ailenin elini öpüyor” ifadeleri yer aldı. Tüm bunlar Papalık Makamı’nın statüsüne gölge düşürdü.

Peki görsel gerçek miydi yoksa Vatikan ile Rothschild ailesi arasındaki komplolar için kullanılan bir araç mıydı?

Ancak gerçek tamamen farklıydı. Papa Francis, 25 Mayıs 2014 tarihinde, yani görselin ortaya çıkmasından birkaç gün önce Kudüs ve Beytüllahim'i kapsayan Kutsal Topraklar’a yönelik bir ziyaret turuna başladı.

Bu ziyaret turu çerçevesinde Papa Francis, İkinci Dünya Savaşı sırasındaki Yahudi soykırımında hayatını kaybeden Yahudilerin anısına Kudüs'te inşa edilen Yad Vashem anıtını ziyaret etti ve burada anıt meşalesini yakarak çelenk koydu.

Papa ayrıca dönemin İsrail Cumhurbaşkanı Şimon Peres, Başbakanı Binyamin Netanyahu ve hahamların katılımıyla soykırımdan sağ kurtulanlar için saygı duruşunda bulundu.

Burada Nazilerin yaptıklarından duyduğu üzüntüyü dile getiren Papa Francis, “Sen kimsin, insan mı? Artık seni tanımıyorum. Sen kimsin, insan mı? Kim oldun? Hangi vahşeti gerçekleştirmeyi başardın? Kendini iyinin ve kötünün efendisi ilan edebileceğini sana kim söyledi? Kim seni Tanrı olduğuna inandırdı? Kardeşlerinize işkence edip öldürmekle kalmadınız, kendinizi Tanrı olarak gördüğünüz için onları kendinize kurban ettiniz” ifadelerini kullandı.

Papa, o gün törene katılan ve Nazilerin soykırımından sağ kurtulan altı kişinin elini öptü. Sosyal medyada bu kişilerin Rothschild ailesinin üyeleri olduklarına dair söylentiler ortaya atıldı.

En nihayetinde bir ailenin ne melek ne de şeytan olduğu iddia edilebilir. Gerçekse her zaman bir yanda göreceli, diğer yanda iki uç ya da aşırı uçlar arasında bir yerde kalmaya devam eder.

*Bu makale Şarku’l Avsat tarafından Independent Arabai’dan çevrilmiştir.



Çin: Askeri gücümüzün artması küresel barışa katkı sağlıyor

Çin Halk Kurtuluş Ordusu mensupları, İkinci Dünya Savaşı'nın sona ermesinin 80. yıl dönümü dolayısıyla 3 Eylül 2025'te düzenlenen askeri geçit töreninde hava savunmasına yönelik bir lazer silahı sergilenirken hazır kıta duruyor (Arşiv - Reuters)
Çin Halk Kurtuluş Ordusu mensupları, İkinci Dünya Savaşı'nın sona ermesinin 80. yıl dönümü dolayısıyla 3 Eylül 2025'te düzenlenen askeri geçit töreninde hava savunmasına yönelik bir lazer silahı sergilenirken hazır kıta duruyor (Arşiv - Reuters)
TT

Çin: Askeri gücümüzün artması küresel barışa katkı sağlıyor

Çin Halk Kurtuluş Ordusu mensupları, İkinci Dünya Savaşı'nın sona ermesinin 80. yıl dönümü dolayısıyla 3 Eylül 2025'te düzenlenen askeri geçit töreninde hava savunmasına yönelik bir lazer silahı sergilenirken hazır kıta duruyor (Arşiv - Reuters)
Çin Halk Kurtuluş Ordusu mensupları, İkinci Dünya Savaşı'nın sona ermesinin 80. yıl dönümü dolayısıyla 3 Eylül 2025'te düzenlenen askeri geçit töreninde hava savunmasına yönelik bir lazer silahı sergilenirken hazır kıta duruyor (Arşiv - Reuters)

Çin, pazartesi günü yaptığı açıklamada, askeri kapasitesini güçlendirmesinin dünya barışına katkı sağladığını belirterek, Pekin’in Avustralya’ya doğrudan saldırı düzenleme riskinin arttığı yönündeki bir düşünce kuruluşu raporuna tepki gösterdi.

Merkezi Sidney’de bulunan Lowy Enstitüsü’nün pazar günü yayımladığı raporda, Pekin’in uzun menzilli ve hipersonik füze cephaneliğini genişletmesi ve Güney Çin Denizi’nde yapay adalar inşa etmesi nedeniyle Çin’in Avustralya’ya doğrudan füze saldırısı düzenleme kapasitesine sahip olduğu ve bu riskin giderek arttığı ifade edildi.

Raporda, önümüzdeki on yıl içinde Çin’in Avustralya’yı vurma kabiliyetinin daha da artacağı belirtilerek, “DF-27 tipi orta menzilli balistik füzelerin sayısındaki artışın yanı sıra, konvansiyonel başlık taşıyabilen kıtalararası balistik füzelerin de devreye girmesinin” bu kapasiteyi güçlendireceği kaydedildi.

Çin ise raporda yer alan değerlendirmeleri “ciddi bir stratejik hata” olarak nitelendirerek, ülkenin “barışçıl kalkınma yoluna” bağlılığını sürdürdüğünü vurguladı.

Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Lin Jian, düzenlediği basın toplantısında, “Çin’in askeri gücünü geliştirmesi küresel barışın korunmasına katkıda bulunmaktadır. Çin’in askeri kapasitesini geliştirmesinin amacı ulusal egemenliği, güvenliği ve kalkınma çıkarlarını korumaktır. Bu çabalar herhangi bir ülkeyi hedef almamaktadır” ifadelerini kullandı.

Lowy Enstitüsü’nün raporunda, Avustralya açısından en büyük tehdidin Çin donanmasına ait gemiler ve denizaltılardan fırlatılabilecek füzeler olduğu belirtildi. Ayrıca Çin’in geliştirdiği yeni bir orta menzilli balistik füzenin, Çin topraklarından fırlatılması halinde Avustralya kıtasına ulaşabilecek menzile sahip olduğu vurgulandı.

ABD ordusu, geçen yıl aralık ayında yaptığı açıklamada DF-27 füzesinin menzilinin 5 bin ila 8 bin kilometre arasında olduğunu duyurmuştu. Raporda ayrıca değerlendirmenin Çin’in niyetlerinden ziyade mevcut ve gelecekteki askeri kabiliyetlerine odaklandığı belirtildi.

Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Lin Jian ise ilgili kuruluşlara, “sözde Çin tehdidini abartmayı bırakmaları” çağrısında bulunarak, Pekin’in gelişiminin “objektif, adil ve rasyonel bir bakış açısıyla” değerlendirilmesi gerektiğini söyledi.

Öte yandan Avustralya, Çin donanmasının artan kapasitesi ve Pekin ile Washington arasında yükselen gerilimler nedeniyle yaklaşık üç yıl önce askeri stratejisini yeniden şekillendirmiş, özellikle kuzey sınırlarına yaklaşabilecek potansiyel rakipleri caydırmaya odaklanan bir savunma konsepti benimsemişti.


Trump-İran anlaşmasıyla "Helsinki tuzağı" yeniden mi tekerrür ediyor?

Helsinki Anlaşması, 1975 yılında Helsinki Konferansı sırasında kabul edilen ve Avrupa ülkeleri arasında güveni artırmayı, güvenliği ve iş birliğini güçlendirmeyi amaçlayan bir belgedir (Vikipedi)
Helsinki Anlaşması, 1975 yılında Helsinki Konferansı sırasında kabul edilen ve Avrupa ülkeleri arasında güveni artırmayı, güvenliği ve iş birliğini güçlendirmeyi amaçlayan bir belgedir (Vikipedi)
TT

Trump-İran anlaşmasıyla "Helsinki tuzağı" yeniden mi tekerrür ediyor?

Helsinki Anlaşması, 1975 yılında Helsinki Konferansı sırasında kabul edilen ve Avrupa ülkeleri arasında güveni artırmayı, güvenliği ve iş birliğini güçlendirmeyi amaçlayan bir belgedir (Vikipedi)
Helsinki Anlaşması, 1975 yılında Helsinki Konferansı sırasında kabul edilen ve Avrupa ülkeleri arasında güveni artırmayı, güvenliği ve iş birliğini güçlendirmeyi amaçlayan bir belgedir (Vikipedi)

Mustafa el-Ensari

Finlandiya'nın başkenti Helsinki'de 1975 yazında 35 ülkenin liderleri bir araya gelerek daha sonra ‘Helsinki Anlaşması’ adıyla tarihe geçecek belgeyi imzaladı. Bu toplantı Soğuk Savaş'ın en kritik dönüm noktalarından biriydi. Yüzeysel olarak bakıldığında anlaşma, Sovyetler Birliği için stratejik zafer niteliği taşıyordu. Zira İkinci Dünya Savaşı sonrasında belirlediği sınırların ve Doğu Avrupa'daki nüfuzunun Batı tarafından zımnen tanınmasını sağlayan Sovyetler Birliği, bunun karşılığında ekonomik iş birliği, insan haklarına saygı ve temel özgürlüklere ilişkin taahhütler verdi.

O dönemde pek çok gözlemci, Batı'nın nükleer gerilimi düşürme karşılığında Moskova'ya tarihsel bir taviz verdiği kanaatindeydi.

Ancak sonradan yaşananlar bambaşka bir tablo çizdi. Özgürlükler ve insan haklarına dair maddeler, Doğu Bloku'ndaki muhaliflerin komünist rejimleri hesap vermeye çağırmak için kullandığı iç baskı araçlarına dönüştü. Bu durum söz konusu rejimlerin meşruiyetini kademeli olarak sarstı. Berlin Duvarı'nın yıkılması ve Sovyetler Birliği'nin çöküşüyle noktalanan büyük dönüşümlerin önünü açtı.

Bu yüzden Atlantic Council'e göre tarihçiler, ‘Helsinki etkisini’ bugün hâlâ mevcut bir düzeni kalıcı kılmak için tasarlandığı hâlde sonunda o düzenin dönüşümünü hızlandıran bir anlaşmanın somut örneği olarak tartışmaya devam ediyorlar.

İran ve Sovyetler Birliği

Bu tarihi bağlam, Şarku’l Avsat gazetesinin eski Genel Yayın Yönetmeni ve El-Arabiyye eski Genel Müdürü Suudi Arabistanlı Abdurrahman er-Raşid'in Washington ile Tahran arasında sızdırılan mutabakat metinlerini değerlendirirken çağrıştırdığı tabloyu ortaya koyuyor. Raşid’e göre sızdırılan anlaşmada 1975 Helsinki anlaşmasının kokusu var ve bunun nedeni ayrıntılardaki örtüşme değil, temel fikirdeki çatışmayı çözmek yerine dondurmak şeklindeki yapısal benzerlik. Her iki durumda da Washington maliyetli ve açık bir yüzleşmeyi engellemeye çalışırken, karşı taraf mevcut bir nüfuz ya da siyasi gerçeğin üstü kapalı olarak tanınmasını elde ediyor.

Ancak bu karşılaştırma köklü farklılıkları da barındırıyor. Sovyetler Birliği, görece istikrarlı coğrafi ve siyasi bloka sahip bir süper güçtü. Oysa İran bugün emsalsiz askeri, ekonomik ve güvenlik baskılarıyla ve bazı iç ve bölgesel krizle boğuşuyor. Öte yandan 7 Ekim'den bu yana biriken kayıplarına karşın, savaştaki etkinliğini kanıtlamış vekillik ağlarına sahip olmayı da sürdürüyor.

Bununla birlikte dikkat çekici bir benzerlik göze çarpıyor. Olası herhangi bir anlaşma, Tahran'a nükleer dosya, deniz ulaşımı ve bölgesel güvenliğe ilişkin taahhütler karşılığında bölgesel rolünün zımnen tanınmasını sağlayabilir.

Gerçekçi maddeler mi yoksa tuzak mı?

ABD ile İran arasında dolaşımdaki mutabakat muhtırası taslağı, gerilimi kontrol altına almayı ve 60 gün içinde daha kapsamlı bir uzlaşı için zemin hazırlamayı hedefleyen aşamalı bir anlaşmaya işaret etmektedir. Reuters'a konuşan İranlı bir yetkiliye göre Tahran, Hürmüz Boğazı'nı ticari deniz trafiğine derhal yeniden açmayı taahhüt ederken ABD, İran limanlarındaki deniz ablukasını bir ay içinde kademeli olarak kaldırmayı kabul ediyor. Taslak aynı zamanda ABD’nin uyguladığı yeni yaptırımların dondurulmasını, İran’ın petrol ihracatının bir bölümünü yeniden başlatmasına olanak tanınmasını ve yaptırımların kaldırılması ile yeniden yapılanmaya yönelik kapsamlı müzakerelere hazırlık olmak üzere dondurulmuş 25 milyar dolarlık varlıklarının serbest bırakılmasını öngörüyor.

İran, nükleer dosya çerçevesinde nükleer silah üretmemeyi veya edinmemeyi kabul ederken geçiş dönemi boyunca nükleer programının mevcut durumunu, ilave zenginleştirme faaliyetlerini durdurmayı ve mevcut tesisleri genişletmemeyi kapsayacak biçimde muhafaza etmeyi kabul ediyor. Buna karşın Washington, yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stoklarının yönetimi ile izleyen iki ay içinde müzakere edilecek nihai bir anlaşma çerçevesinde zenginleştirme faaliyetlerinin geleceğine ilişkin mekanizmaları ele almayı kabul ediyor. Bu durum, muhtırayı iki taraf arasındaki anlaşmazlıklar için kalıcı bir uzlaşıdan çok geçici bir gerilimi azaltma çerçevesine dönüştürüyor.

Suudi düşünür Raşid açısından en tehlikeli madde ise ‘bölgesel saldırmazlık anlaşmasına’ ilişkin sızdırılan bilgiler. Bu hüküm, Tahran'ın bölgede istikrarsızlaştırıcı rolüyle öne çıkan vekil güçlerine dokunulmazlık tanıyabilir. Böyle bir durum ise bölgesel aktörler için kabul edilmesi güç bir tablo oluşturuyor.

Suudi Arabistan’ın söylemi farklı bir rotada 

Bölgesel güvenliğin geleceğine dair bu tartışma bağlamında Suudi Arabistan Dışişleri Bakanlığında tam yetkili bakan olarak görev yapan Menal Rıdvan, bu yılki Oslo Özgürlük Forumu (Oslo Freedom Forum/OFF) konuşmasında ‘bölgesel hegemonya kurma girişimlerinin on yıllardır sürdüğünü ve bölge halklarına ağır insani, siyasi ve ekonomik bedeller yüklediğini’ vurguladı. Kalıcı istikrarın hegemonya ya da fiili durum dayatma yoluyla değil, iş birliği, ortaklık ve devletlerin egemenliğine saygıya dayalı kolektif güvenlik çerçevesiyle sağlanabileceğini ifade etti.

Ulusal kurumların güçlendirilmesini, güç kullanımının meşru devlet otoritesiyle sınırlandırılmasını ve devlet yapıları dışında faaliyet gösteren silahlı grupların rolünün ele alınmasını isteyen Rıdvan, ‘güvenlik ve istikrarın egemenlik ya da halkların hakları pahasına sağlanamayacağını’ vurguladı. Öte yandan Suudi Arabistan-İran yakınlaşmasını destekleme sürecindeki katkıları nedeniyle Çin'i, Umman Sultanlığı'nı ve Irak'ı öven Rıdvan, bu çabaları ‘bölgesel istikrar ve diyaloga önemli bir katkı’ olarak nitelendirdi.

Britannica Ansiklopedisi, 1973 temmuzunda Helsinki’de yapılan dışişleri bakanları toplantısının ardından Eylül 1973'ten Temmuz 1975'e uzanan süreçte anlaşma metnini hazırlamak üzere Cenevre'de komisyonların oluşturulduğunu belgeliyor. Sovyetler Birliği'nin asıl hedefi, sınırların dokunulmazlığı ve devletlerin iç işlerine karışmama güvenceleri aracılığıyla Doğu Avrupa'daki savaş sonrası hegemonyasının zımnen tanınmasını sağlamaktı.

ABD ve Batı Avrupalı müttefikleri, bu resmi tanıma karşılığında Sovyetler Birliği'ni insan haklarına saygı, Doğu ile Batı Avrupa arasındaki iletişimin genişletilmesi, seyahat özgürlüğü ve bilginin sınırlar ötesinde serbestçe dolaşımı gibi konularda taahhüt almaya zorladı.

Helsinki Zirvesi’nde imzalanan ‘nihai belge’ her iki tarafın da bakış açısını yansıtıyordu. Fiilen anlaşma, İkinci Dünya Savaşı'nın resmi olarak sona erişini simgeleyen bir nitelik kazanarak savaşın ardından şekillenen, Almanya'nın iki devlete bölünmesi de dahil olmak üzere bütün Avrupa ulusal sınırlarını tanıdı.

‘Kissinger’ın kalıcı büyüsü

O tarihi anlaşmanın 50. yıl dönümünde, yaklaşık iki yıl önce, Avrupalılar söz konusu adımı yeniden değerlendirdi. Avrupa Reform Merkezi'nin kapsamlı raporu, anlaşmanın maddelerini kaleme alan ve başında ABD'nin dünyaca tanınan Dışişleri Bakanı Henry Kissinger'ın geldiği politikacıların uzmanlığını takdirle karşılamakla birlikte, ortaya çıkan sonuçların Batı'nın kendisi açısından da son derece sürpriz olduğuna dikkati çekti.

Dönemin uluslararası konjonktüründe Berlin Duvarı'nın yıkılmasıyla noktalanan dönüşümlerin tohumlarını atan temel fırsatların yeşerdiğine işaret eden Rıdvan, nihai belgedeki insan hakları maddelerinin teorik metinler olmanın ötesine geçtiğini, ‘Batı ile Sovyetler Birliği arasındaki kültürel, akademik ve medya alışverişlerinin genişlemesine kapı aralayan uluslararası yumuşama iklimi sayesinde en kalıcı ve en canlı unsur hâline geldiklerini’ vurguladı. Şarku’l Avsat’ın Independent Arabia'dan aktardığı analize göre bu süreç, yeni bir kuşak Batılı diplomat, araştırmacı ve gazetecinin Doğu Avrupa'daki genç Sovyet muhalifleri ve bağımsız düşünürlerle doğrudan köprüler kurmasının önünü açtı.

Ancak bu sonuçlar İran'a, iç dinamiklere ve muhalefete uygulandığında pek çok temel nokta farklılık gösteriyor. Bunların başında rejimin dini renk taşıyan ideolojik yapısı geliyor. Yurt dışındaki muhalefetin durumu da kritik bir etken. Mevcut savaşın seyri bu muhalefetin kırılganlığını açıkça ortaya koyarken, güvenlik baskısına rağmen 2022 yılında Mahsa Amini'nin ölümünün ardından şekillenen iç kaynaklı hareketin çok daha güçlü ve çok daha dinamik bir etki yarattığı görülüyor.

Bu arada analistler, mevcut bölgesel durumun sürmesinin hedefsiz dahi olsa herhangi bir anlaşmadan daha ağır sonuçlar doğuracağını öne sürüyor; bu değerlendirme, savunma ve caydırıcılık arasındaki dengeyi başarıyla kuran ve İran'la açık bir yüzleşmeden kaçınan Körfez yaklaşımına karşın geçerliliğini koruyor.

Körfez İşbirliği Konseyi (KİK) Siyasi İşler ve Müzakereler Sorumlusu Genel Sekreter Yardımcısı Abdulaziz el-Uvayşık, KİK üyesi ülkelerin ekonomilerinin krizden farklı derecelerde doğrudan etkilendiğini vurguladı. Uluslararası Para Fonu (IMF), geçtiğimiz yıl ekim ayında bazı KİK ülkeleri için 2026 yılında yüzde altıyı aşan güçlü büyüme oranları öngörmüştü. Ancak şimdi, bazı ülkelerin yüzde sekizden fazla küçüleceğini tahmin ediyor. Bu oran, her ülkenin su yoluna olan ihracat bağımlılığına ve kapanmanın süresine göre farklılık gösteriyor.

İhracattaki düşüş ya da durmanın yanı sıra İran’ın düzenlediği saldırılardan kaynaklanan maddi hasar ve kaçan fırsatların yol açtığı görünmez kayıp da gündemdeki yerini koruyor. Yatırım kararları ya erteleniyor ya da yeniden değerlendiriliyor.

Yüzyılın uzlaşısı

Suudi siyasi analist Saad el-Hamid, Washington ile Tahran arasındaki mevcut çatışmayı, birbirinden farklı karmaşıklıklarının bu yüzyılın ‘en zorlu uzlaşı müzakerelerinin yarattığı bir süreç’ olarak nitelendirdi.

Bu karmaşıklığın kökeninin ABD-İsrail ittifakının darbelerinin ardından İran rejiminin çökeceğine dair başlangıçtaki beklentilere dayandığını belirten Hamid’e göre, bu beklentiler rejimin direniş kapasitesi ve Hürmüz Boğazı ablukasıyla küresel ekonomiyi tehdit etme gücüyle yüzleşince sarsıldı. Bu tablo bölgeyi ‘ne barış ne savaş’ şeklinde tanımlanabilecek karmaşık bir duruma sürüklerken, iki taraf arasındaki güvensizlik nihai bir senaryoya ulaşmayı engelledi. İran hükümetinde, Devrim Muhafızları Ordusu (DMO) ve katı muhafazakârlar arasındaki anlaşmazlıkla somutlaşan yapısal bir kriz ortaya çıktı. Belirgin, birleşik ve kararlı siyasi kararlar alabilecek bir liderlik ortadan kalktı.

İran'ın ‘içeride yaşadığı çelişkileri’ sorunun özü olarak gören Hamid, boğucu ekonomik baskılar altında farklı tarafların taviz verme konusundaki görüşlerinin birbirinden keskin biçimde ayrıştığını ve buna İsrail faktörünün de eklendiğini belirtti. Hamid'e göre Netanyahu, savaşları uzatma güdüsüyle ‘olası her anlaşmayı sabote etmeye’ çalışıyor.

Suudi Arabistan, Kızıldeniz güzergahı ve geniş kara yolu ağı sayesinde Hürmüz Boğazı'nın kapanmasından çok fazla etkilenmedi. Bununla birlikte, ihracat hacmi ve değeri güçlü küresel talebe bağlı olduğundan küresel ekonominin büyüdüğü dönemlerde en çok kazananlar arasında yer alıyor.

Başlama noktasına dönüş

Taraflar, Trump ve İran tarafından bir analistin hesaplamasına göre yaklaşık 80 kez gündeme getirilen zorlu anlaşmanın ilk taslağını imzalamak üzereyken, diplomatik süreçler savaş öncesinde Suudi Arabistan ve Körfez ülkelerinin, savaşın ağır kayıplarını önlemek için müzakere yoluyla bir çözüm çağrısında bulundukları ilk önerilere geri dönüyor. Bölge, İran'da geniş çaplı yıkım ve Körfez ülkelerine yönelik 7 binden fazla füze ve insansız hava aracı (İHA) saldırısı dahil olmak üzere, yıpratıcı bir yıkıma maruz kaldı.

Bunun yanında Hürmüz Boğazı'nın tamamen felç olması, günlük 13 milyon varil petrolün akışını durdurdu. Ayrıca şiddetli bir ekonomik daralma ve küresel gıda güvenliği tehdidi de ortaya çıktı.

Buna rağmen, anlaşma Binyamin Netanyahu’nun engeliyle karşı karşıya. Çünkü Netanyahu, savaşı sürdürme konusundaki siyasi çıkarlarını gözeterek ve askeri hedeflerini engellediğini düşündüğü stratejik bağ kurmayı reddederek, Lübnan’la ilgili maddenin gerekliliklerinden kaçınabilir.

Böylece Helsinki'den çıkarılacak en önemli ders, büyük anlaşmaların imzalandıkları gün taraflara ne kazandırdıklarıyla değil, uzun vadede ne tür dönüşümler yarattıklarıyla ölçüldüğü dersidir. Sovyetler Birliği, 1975 yılında nüfuzlarının kalıcı olarak tanındığını sanmışlardı, ancak aynı anlaşma daha sonra Sovyetler Birliği'nin çöküşüyle sonuçlanan siyasi ortamın bir parçası haline geldi.

Bugün, Washington ile Tahran arasında yeni bir anlaşmanın hatları çizilirken, ‘anlaşma İran'ın varlığını teyit mi edecek, yoksa zamanla Avrupa'nın çehresini değiştiren Helsinki etkisinin Ortadoğu versiyonuna mı dönüşecek?’ sorusu cevap bekliyor.

* Bu analiz Şarku’l Avsat tarafından Independent Arabia'dan çevrilmiştir.


‘Motorları çalıştırın’... Hürmüz atılımı dünya ekonomisi için ne anlama geliyor?

Umman’ın Musandam vilayetinden görülen Hürmüz Boğazı’ndaki gemiler (Reuters)
Umman’ın Musandam vilayetinden görülen Hürmüz Boğazı’ndaki gemiler (Reuters)
TT

‘Motorları çalıştırın’... Hürmüz atılımı dünya ekonomisi için ne anlama geliyor?

Umman’ın Musandam vilayetinden görülen Hürmüz Boğazı’ndaki gemiler (Reuters)
Umman’ın Musandam vilayetinden görülen Hürmüz Boğazı’ndaki gemiler (Reuters)

Dünyanın en kritik deniz ticaret yollarından birinde ticareti felce uğratan ve üç buçuk aydan uzun süredir devam eden durgunluğun ardından, ABD Başkanı Donald Trump’ın Washington ile Tahran’ın savaşı sona erdirmeyi ve Hürmüz Boğazı’nı derhal yeniden açmayı öngören ön barış anlaşmasına vardığını açıklaması küresel ekonomide umutları yeniden canlandırdı.

Trump’ın kendi sosyal platformu üzerinden yaptığı, “Dünya gemileri, motorları çalıştırın... Petrol akmaya başlasın!” şeklindeki coşkulu paylaşımı, 28 Şubat’ta başlayan çatışmaların ardından sert dalgalanmalar yaşayan enerji ve finans piyasaları için uzun süredir beklenen bir yeşil ışık olarak değerlendirildi.

Tarafların ön mutabakat zaptını önümüzdeki cuma günü İsviçre’de resmen imzalayacağının açıklanmasının ardından küresel piyasalar jeopolitik gerilimin azalmasını hızla fiyatlamaya başladı. Gösterge Brent petrolünün vadeli kontratları yüzde 4,5’i aşan düşüşle varil başına 84 doların altına gerileyerek savaşın ilk günlerinin yaşandığı mart ayından bu yana en düşük seviyelerini gördü. Öte yandan Tokyo ve Seul borsalarında hisse senedi endeksleri yaklaşık yüzde 5 yükselirken, kripto para piyasasında da yeniden hareketlilik yaşandı. Bitcoin’in değeri 65 bin 600 dolar seviyesinin üzerine çıkarak yükselişini sürdürdü.

Asya... En büyük kazanan

Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılması, Körfez enerji kaynaklarına yüksek derecede bağımlı olan ve ekonomik sonuçların en ağır yükünü taşıyan Asya için bir can simidi niteliği taşıyor. Zira boğazdan geçen petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz sevkiyatlarının yüzde 80’inden fazlası normal şartlarda Asya pazarlarına ulaşıyor. Savaşın sürdüğü aylarda Asya para birimleri değer kaybederken, enflasyon baskısı da belirgin şekilde arttı. Enerji arzındaki ciddi daralma, özellikle Pakistan, Vietnam ve Filipinler gibi gelişmekte olan ülkelerin ekonomik görünümünü olumsuz etkiledi. Filipinler, yaşanan enerji sıkıntısı nedeniyle ulusal enerji acil durumu ilan etmek zorunda kaldı.

sdfvbf
Umman’ın Musandam vilayetinden görülen Hürmüz Boğazı’ndaki gemiler (Reuters)

Japonya ve Güney Kore gibi güçlü rezervlere sahip sanayileşmiş ekonomiler de şişen enerji ithalat faturaları nedeniyle ulusal para birimleri üzerinde benzeri görülmemiş baskılarla karşı karşıya kaldı. Bu nedenle bölge liderleri anlaşmayı memnuniyetle karşıladı. Japonya Başbakanı Sanae Takaichi, anlaşmayı ‘çözüme doğru atılmış büyük bir adım’ olarak nitelendirirken, Hürmüz Boğazı’nda güvenli ve serbest deniz ulaşımının kalıcı biçimde sağlanmasını umduğunu ifade etti. Avustralya Başbakanı Anthony Albanese de benzer bir değerlendirmede bulunarak, bu stratejik geçiş koridorunun yeniden işler hale gelmesinin bölge ekonomileri üzerindeki baskıların hafifletilmesi açısından hayati önem taşıdığını vurguladı.

Etkisi yıl sonuna kadar sürecek

Piyasalarda hâkim olan iyimser havaya rağmen ekonomi uzmanları ve enerji sektörü analistleri temkinli olunması gerektiği uyarısında bulunuyor. Uzmanlara göre ticaret akışlarının tamamen normalleşmesi haftalar, hatta bazı alanlarda aylar sürebilir. Enerji danışmanlık şirketi Wood Mackenzie’nin Asya-Pasifik Bölgesi Başkan Yardımcısı Joshua Ngu, Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılmasıyla birlikte petrol ve doğal gaz sevkiyatlarının hızla başlayacak olmasının olumlu bir gelişme olduğunu belirtti. Ancak Ngu’ya göre, boğazın kapalı kaldığı her gün ekonomik hasarın boyutunu artırırken, lojistik sektöründeki aksaklıkların da daha derin ve kalıcı hale gelmesine yol açtı.

Uzmanların dikkat çektiği en karmaşık sorunlardan biri ise sıvılaştırılmış doğal gaz piyasası olarak öne çıkıyor. Asya’da doğal gaz fiyatları genellikle petrol fiyatlarını üç ila altı aylık gecikmeyle takip ediyor. Bu nedenle mart ayında varil başına 100 dolara kadar yükselen petrol fiyatlarının etkisi, önümüzdeki aylarda doğal gaz piyasalarına daha belirgin şekilde yansıyacak. Bu durum, petrol fiyatlarında yaşanan son gerilemeye rağmen doğal gaz ve elektrik fiyatlarının yükselmeye devam edebileceği anlamına geliyor. Uzmanlar, enerji maliyetlerinin en azından yıl sonuna kadar tüketiciler ve sanayi sektörü üzerinde baskı oluşturmayı sürdürebileceği görüşünde.

Gübre ve petrokimyasallar

Hürmüz Boğazı’nın önemi yalnızca petrol sevkiyatlarıyla sınırlı değil. Boğaz aynı zamanda günlük yaşam ve küresel üretim açısından kritik öneme sahip stratejik ürünlerin ticaretinde de kilit rol oynuyor. Körfez ülkeleri, azotlu gübrelerin temel bileşeni olan üre gübresinin küresel arzının üçte birinden fazlasını karşılıyor. Boğazın kapanması ise Güneydoğu Asya’da mayıs ile temmuz ayları arasındaki kritik ekim sezonunu olumsuz etkiledi. Asya Kalkınma Bankası Baş Ekonomisti Albert Park, yaşanan aksamanın küresel gıda güvenliği açısından ciddi riskler oluşturduğunu belirterek, tarımsal verimdeki düşüşün etkilerinin yılın ilerleyen dönemlerinde daha belirgin şekilde hissedileceği uyarısında bulundu.

Sanayi cephesinde ise Japonya ve Güney Kore’deki fabrikalar, plastik ve gıda ambalajı üretiminde kullanılan hayati öneme sahip bir petrol türevi olan nafta tedarikinde ciddi sıkıntılarla karşılaştı. Ayrıca yarı iletken üretiminde kritik rol oynayan helyum gazı arzında da önemli daralmalar yaşandı. Japonya Doğal Kaynaklar ve Enerji Ajansı danışmanlarından Haruhiko Sakaino, Bloomberg’e yaptığı değerlendirmede tedarik zincirlerinde meydana gelen hasarı ‘yıkıma uğramış kılcal damarlara’ benzetti. Sakaino, sorunun yalnızca ithalatın yeniden başlamasıyla çözülemeyeceğini belirterek, özellikle küçük ve orta ölçekli işletmelerin üretim kapasitelerini eski seviyelerine ulaştırmalarının yaklaşık bir yıl sürebileceğini ifade etti.

Hindistan: Beklenen toparlanma ve daha düşük fatura

Dünyanın en büyük ham petrol ithalatçılarından biri olan Hindistan açısından anlaşma, önemli bir ekonomik rahatlama anlamına geliyor. Başlıca enerji tedarikçilerinden gelen petrol ve doğal gaz tankerlerinin Hürmüz Boğazı’ndan güvenli şekilde geçmeye başlaması, son aylarda rekor seviyelere çıkan nakliye maliyetleri ile deniz taşımacılığı şirketlerinin uyguladığı yüksek risk sigortası primlerinin düşmesine katkı sağlayacak. Bu normalleşmenin ilk somut işaretlerinden biri, Katar’dan yüklediği sıvılaştırılmış doğal gaz kargosuyla Hindistan’ın Dahej terminaline doğru yola çıkan Disha adlı LNG tankerinin boğazı geçmesi oldu. Söz konusu gemi, mart ayının başından bu yana Hürmüz Boğazı’nın batısında bekletiliyordu.

xcsdvfd
Umman’ın Musandam vilayetinden görülen Hürmüz Boğazı’ndaki gemiler (Reuters)

Petrol fiyatlarında yaşanacak kalıcı düşüşün Hindistan ekonomisine çok yönlü katkı sağlaması bekleniyor. Daha düşük enerji fiyatları, ülkenin yüksek ithalat faturasını azaltırken rupi üzerindeki baskıyı hafifletecek, cari açığın daralmasına yardımcı olacak ve enflasyonun kontrol altına alınmasını destekleyecek. Olumlu etkinin havacılık, petrokimya, gübre ve lojistik sektörlerine de yansıması öngörülüyor. Yüksek yakıt maliyetleri nedeniyle son dönemde ciddi zararlarla karşı karşıya kalan bu sektörlerdeki birçok şirketin, bir çeyrekte uğradığı kayıpların neredeyse bir yıllık kâra eşdeğer seviyelere ulaştığı belirtiliyor.

Kaygılar ve belirsiz bir gelecek

Bununla birlikte, piyasalardaki mevcut iyimserliğin sürmesi, büyük ölçüde jeopolitik ortamın istikrarlı kalmasına ve Ortadoğu’da çatışmaların yeniden alevlenmemesine bağlı. Özellikle Hürmüz Boğazı’ndaki deniz trafiğinin gelecekte nasıl yönetileceğine ilişkin ayrıntıların henüz netleşmemiş olması, belirsizlikleri koruyor. İran’ın Fars haber ajansı, boğazdaki gemi trafiğinin İran ile Umman tarafından ortaklaşa düzenleneceğini bildirdi. Ancak bu yaklaşımın, anlaşmanın temel unsurlarından biri olarak seyrüsefer özgürlüğünü gören Washington’ın tepkisini çekebileceği değerlendiriliyor. Öte yandan mevcut anlaşma, İran’ın nükleer programının geleceğine ilişkin müzakereler için yalnızca 60 günlük bir süre öngörüyor. Bu durum, varılan uzlaşının kalıcı bir çözümden ziyade geçici bir düzenleme niteliği taşıdığı yönündeki değerlendirmeleri güçlendiriyor.

Uzmanlara göre, Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılmasıyla mevcut kriz sona erse bile yaşananlar küresel ticaret ve enerji stratejilerinde kalıcı değişimlere yol açmış durumda. Hem enerji ithalatçısı hem de ihracatçısı ülkeler, dünya ekonomisinin yeniden yalnızca ‘30 kilometrelik bir geçiş koridoruna’ bağımlı kalmaması için ticaret güzergâhlarını ve enerji kaynaklarını çeşitlendirme politikalarına hız vermiş bulunuyor.