Gazze’deki savaş ve dünya savaşlarının yıl dönümü

Gazze Savaşı ve uluslararası krizlerin çağrışımları

Gazze Şeridi'nin güneyindeki Han Yunus'ta yıkılmış binaların yanındaki dar bir sokakta yürüyen Filistinliler, 11 Haziran 2024 (AFP)
Gazze Şeridi'nin güneyindeki Han Yunus'ta yıkılmış binaların yanındaki dar bir sokakta yürüyen Filistinliler, 11 Haziran 2024 (AFP)
TT

Gazze’deki savaş ve dünya savaşlarının yıl dönümü

Gazze Şeridi'nin güneyindeki Han Yunus'ta yıkılmış binaların yanındaki dar bir sokakta yürüyen Filistinliler, 11 Haziran 2024 (AFP)
Gazze Şeridi'nin güneyindeki Han Yunus'ta yıkılmış binaların yanındaki dar bir sokakta yürüyen Filistinliler, 11 Haziran 2024 (AFP)

Elie el Kaşif

ABD Başkanı Joe Biden’ın Gazze için ateşkes teklifi, muhtemelen Ramazan ayı arifesinde ateşkes ve esir takası anlaşması amacıyla yapılan, ancak tökezleyip başarısızlıkla sonuçlanan müzakerelerle aynı kaderi paylaşacak gibi görünüyor. ABD yönetiminin ister doğrudan İsrail'e ister Arap ülkeleri aracılığıyla Hamas’a olmak üzere savaşan taraflara yönelik tüm baskılarına rağmen, kendisi de bunu öngörmeye ve işaret etmeye başladı. ABD Dışişleri Bakanı Antony Blinken savaşın başlamasından bu yana bölgeye gerçekleştirdiği sekizinci ziyarette bunu yapmaya çalışsa da şimdiye kadar pek başarılı olamadı.

Ne zaman savaşın müzakereler yoluyla durdurulabileceğine dair bir umut doğsa, bu müzakerelerin başarısızlıkla sonuçlanacağına dair kötümser bir rüzgâr esmeye başlıyor. Eğer müzakere girişimi bu kez de başarısız olursa, karamsarlık geçen seferkinden daha da yoğun olacak. Teklif, gerek müzakerelerin başarısız olması ve İsrail ile Hamas'ın Biden'ın teklifine yanıt vermemesi bakımından, gerek savaşın doğrudan tarafları olan Hamas ve İsrail'in, özellikle de Binyamin Netanyahu ve Yahya Sinvar'ın hesapları bakımından gerekse özellikle önümüzdeki kasım ayında yapılması planlanan ABD seçimlerinin arifesinde bölgesel ve uluslararası sahnedeki kaos bakımından İsrail'in Gazze Şeridi'ne yönelik savaşının en karmaşık hale geldiği zor bir zamanda ortaya atıldı. Bu da haftalardır hatta aylardır konuşulan Hamas ve İsrail arasındaki yıpratma savaşının aslında bölgesel ve uluslararası bir çatışmanın yansıması olup olmadığı, yani bölgesel ve uluslararası tarafların kendi hesapları için mi bu çatışmayı derinleştirmeye çalıştıkları ya da söz konusu uluslararası tarafların başında gelen ABD’yi bu savaşta boğmak, dikkatini dağıtmak ve çözümsüzlüğe itmeye mi çalışıldığı gibi önemli bir soruyu gündeme getiriyor.

Aslında, Rusya-Ukrayna savaşıyla ilgili sahada ve siyaset sahnesinde yaşanan gerilim, Doğu Avrupa'daki gelişmeleri Filistin topraklarındaki çatışmayla ilişkilendirmeye giderek daha fazla itiyor. Çünkü ABD ve Batı ülkelerinin her iki bölgede de var olması, rakiplerinin bu savaşlara katılmaları için net bir davet anlamına geliyor. Eğer Rusya Avrupa'daki savaşın tarafı ise Gazze’deki savaşta rolü ne olacak? Ya da Hizbullah ve İsrail arasındaki cephede nasıl bir rol üstlenecek? Aksa Tufanı Operasyonu'na ilişkin bazı geç okumalar, Moskova'nın bu operasyona yakından ya da uzaktan müdahil olmuş olma ihtimalini sorgulasa da elbette net cevaplara ulaşamadı. Şu sıralar sorular, Rusya'nın Ukrayna savaşındaki hesapları ya da başta Çin olmak üzere diğer ülkeler arasında yeni bir uluslararası düzen inşa etme girişimleri bağlamında, savaşı uzatma ve ABD'yi bu savaşla meşgul etme konusundaki çıkarları üzerinde yoğunlaşıyor. Dolayısıyla, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin'in Gazze’deki savaşın patlak vermesinin bir nedeni olarak gördüğü ABD’nin Ortadoğu'daki başarısızlığı, ABD liderliğindeki liberal uluslararası düzenin parçalanmasına yol açıyor.

Gazze’deki savaştan nasıl çıkılacağı ve ‘ertesi günü’ belirsizliğini korurken Ortadoğu’da bu savaşın ortaya çıkardığı yeni bir soğuk savaş biçimiyle karşı karşıya olabiliriz.

Ancak Rusya ile ilgili soruların sorulması, kaçınılmaz olarak Çin ile ilgili sorular da sorulması anlamına geliyor. Pekin, Moskova’nın aksine çatışmaya doğrudan müdahil olmasına dair herhangi bir sinyal vermiyor. Putin geçtiğimiz hafta, Batılı ülkelerin Ukrayna’yı silahlandırmasına ve Rusya'ya saldırmasına izin vermesine karşılık, Moskova'nın dünyanın dört bir yanındaki ABD karşıtı grupları desteklemeye hazır olduğunu söylemişti. Bu da İran ile silah anlaşmaları yapmaya ya da bölgedeki İran yanlısı grupları doğrudan ya da Tahran üzerinden silahlandırmaya hazır olduğu şeklinde yorumlandı. Hizbullah'a yakın çevreler Moskova ile ilişkilerinin şu an her zamankinden daha güçlü olduğundan bahsediyor. Peki, bu Rusya'nın Hizbullah'a silah ya da teknoloji sağladığı anlamına mı geliyor? Her halükârda özellikle Ukrayna ve genel olarak Avrupa kıtasının güvenliği konusunda ABD ve Batı ülkeleri ile derinleşen çatışması çerçevesinde, Rusya'nın Gazze’deki savaşa müdahil olmuş olabileceğinden endişe duymak gerekiyor.

Son yıllarda İsrail, Körfez Arap ülkeleri ve İran'la birlikte bölgedeki varlığının kapsamını genişleten Çin ise Filistin'deki bölünmüşlüğün tarafları olan Fetih Hareketi (El Fetih) ve Hamas Hareketi arasında uzlaşı sağlayama çalışarak ve Filistinliler ile İsrail arasındaki çatışmayı çözmek için uluslararası konferans çağrısında bulunarak, savaşa diplomatik bir pencereden bakıyor.

svdfbgnh
Ürdün'ün ev sahipliğinde yapılan “Eylem Çağrısı: Gazze'ye Acil İnsani Müdahale” konulu Ölüdeniz Konferansı'na katılan ABD Dışişleri Bakanı Antony Blinken (ortada) sağında Arap Birliği Genel Sekreteri Ahmed Ebu Gayt ile, 11 Haziran 2024 (AFP)

Gazze Şeridi’ndeki savaşın büyük resmi böyle, ancak uluslararası ve bölgesel ittifakların karmaşıklığı ve çakışmaları çerçevesinde, uluslararası ve bölgesel safların daha açık dizildiği Soğuk Savaş dönemindeki durumun aksine, bugün bölgedeki ve dünyadaki tüm ülkeler ilişkilerini ve ittifaklarını mümkün olduğunca genişletmeye çalışıyor. Bu ise bölgedeki uluslararası rekabetin, özellikle de günümüzün iki büyük kutbu olan ABD ve Çin arasındaki rekabetin ek bir nedeni haline geliyor. Hem ABD hem de Çin, İsrail'den Körfez ülkelerine ve İran'a kadar bölgedeki diğer ülkelerle ilişkilere sahip. Dolayısıyla Gazze’deki savaştan nasıl çıkılacağı ve ‘ertesi günü’ belirsizliğini korurken, Ortadoğu’da bu savaşın ortaya çıkardığı yeni bir soğuk savaş biçimiyle karşı karşıya olabiliriz.

Fakat savaşı çevreleyen bu uluslararası sahne tek başına savaşın gelişimini ve geleceğini açıklamaya yetmiyor. Zira yerel aktörlerin, Hamas ve İsrail'in, özellikle de Sinvar ve Netanyahu'nun hesapları, çatışmanın geleceği üzerinde çok etkili ve hatta belirleyici. İran’ın Dini Lideri Ali Hamaney'in geçtiğimiz günlerde Hamas Hareketi’ne Biden'ın teklifini kabul etmemesi yönünde yaptığı dolaylı çağrıdan da anlaşılacağı üzere, İran'ın Hamas'ın önemli bir destekçisi olarak savaştaki varlığı, hatta onun tercihlerini yönlendirmesi göz ardı edilemez. Tüm bu aktörlerin, Gazze Şeridi'ndeki savaşta yaşanan gelişmelerin de kanıtladığı üzere, başta bölgedeki başlıca uluslararası aktör olan ABD olmak üzere, savaştaki başlıca ülkelerin çıkarlarını ve tedbirlerini dikkate aldıklarına hiç şüphe yok.

Gazze’deki savaş da dahil olmak üzere bölgedeki olayların çoğu, ABD’nin bölgedeki yeni mühendisliğinin bir parçası olarak, ABD-Suudi Arabistan anlaşması etrafında dönüyor.

Nihayetinde ister müttefikleri ister muhalifleri tarafından olsun, tüm yerel, bölgesel ve uluslararası hesaplar ABD ve onun yakın ve uzak hedefleri etrafında dönüyor. Hamas, İran ve Hizbullah, İsrail ile ABD arasındaki anlaşmazlıkların ve bu anlaşmazlıkların merkezinde yer alan ABD’nin bölgedeki önceliklerinin üzerine bahis oynuyorlar. Biden yönetimi, ABD'nin Doğu Avrupa, Pasifik ya da Çin Denizi gibi önemli uluslararası çatışma bölgelerine yeniden odaklanmasıyla ilgili jeopolitik nedenlerinin yanı sıra Gazze’deki savaşta İsrail'i desteklediği ve gönderdiği çok sayıda silahla on binlerce Filistinli sivilin ölümüne neden olduğu için seçimlerde ABD’lilerin kendisine yönelik tepkisini hafifletmek gibi sebeplerden ötürü üç aşamalı ateşkes anlaşmasının imzalanması için acele ediyor.

xscdvfbg
İsrailli rehinelerin aileleri, Blinken’ın Tel Aviv ziyaretine denk gelecek şekilde, rehinelerin derhal serbest bırakılması talebiyle protesto gösterisi düzenledi 11 Haziran 2024 (Reuters)

Öte yandan Gazze'deki ateşkes, Washington ile Riyad arasında bir savunma anlaşmasından oluşan ve Washington'ın İsrail'i Suudi Arabistan ile normalleşme anlaşması yoluyla bölgeye daha fazla entegre etme çabaları çerçevesinde Tel Aviv'in de katılabileceği, ancak Tel Aviv'in Riyad'ın talep ettiği gibi iki devletli bir çözüm ile ilgili somut adımlar atmasına bağlı olan, ABD himayesinde ‘bölgesel bir yapı’ inşa etmeye doğru ilerliyor. Dolayısıyla, Gazze’deki savaş da dahil olmak üzere bölgedeki olayların çoğu, ABD’nin bölgedeki yeni mühendisliğinin bir parçası olarak ABD-Suudi Arabistan anlaşması etrafında dönüyor. Bu sebeple, İran’ın Dini Lideri Ali Hamaney’in kısa süre önce Aksa Tufanı Operasyonu’nu, bölgedeki denklemleri değiştirmeye yönelik bir Amerikan projesini engellediğini söyleyerek övmesi kimseyi şaşırtmadı.

Hamas Hareketi’nin Gazze’deki lideri Yahya Sinvar'ın özellikle de esir kartını elinde tuttuğu sürece, elinde kalanlarla savaşmaya devam etme isteğine ilişkin kendi hesaplarıyla kesiştiğinde İran'dan gelen sinyalleri aldığına şüphe yok. İşte şimdi Washington ona ABD vatandaşı olan rehineler için arada İsrail olmadan müzakere etme teklifinde bulunuyor. Sinvar’ın sadece iki seçeneği var. Ya İsrail, uluslararası tarafların garantörlüğünde kalıcı bir ateşkesi kabul edecek ya da savaşmaya devam edecek. Şimdiye kadar bu iki seçenek dışında üçüncü bir seçeneği kabul etmeye istekli görünmedi. Sinvar'ın tutumunun, özellikle Hamas’ın Doha'daki lider kadrosuna uygulanan baskı çerçevesinde bir bütün olarak Hamas'ın tutumu olup olmadığı da tartışmalı bir konu. Ancak İran Hamas'ın ana şemsiyesi olmaya devam ediyor. Bu da Hamas'ın genel tutumunu anlamada önemli bir unsur.

Netanyahu'nun siyasi ve şahsi hesapları, Washington ile ilişkilerinin sınırları ve koşulları da dahil olmak üzere savaştaki seçeneklerini belirlemede önemli rol oynuyor.

İsrail'e ve özellikle Netanyahu'ya gelince; Netanyahu, iki devletli bir çözümü kabul etmeye hazır değil. Çünkü böyle bir durum onu hükümetinin düşmesi ve aşırı sağın yeri doldurulamaz desteğini kaybetmesi tehdidiyle karşı karşıya bırakacaktır. Yani ya hem Filistinlilerle savaşı hem de İsrail içindeki siyasi çatışmayı kazanarak ikisi de kazanacak ya da ikisini birden kaybedecek. Tecrübeli bir siyasetçi olan Netanyahu, İsrail'deki siyasi ve demografik geleceğin özellikle savaş sonrasında aşırı sağcı eğilimlerden yana olduğunu çok iyi biliyor. Bu nedenle önceliklerinin, görev süresi sona ermekte olan Biden yönetimiyle ilişkileri pahasına da olsa aşırı sağcı akımların kendisine olan desteğini sürdürmek olması gerektiğini bilen Bibi (Netanyahu), İsrail sağının değirmenine su taşıyan Donald Trump'ın seçimleri kazanması üzerine de bahis oynuyor olabilir. Nihayetinde Netanyahu'nun siyasi ve şahsi hesapları, Washington'la ilişkinin sınırları ve koşulları da dahil olmak üzere savaştaki seçeneklerini belirlemede önemli rol oynuyor. İsrail sağının anlatısı, Biden'ın İsrail'e yardım etmek yerine, onu bölgeye yönelik projesinin bir parçası olarak kullandığı yönünde ve bu da elbette Netanyahu ve danışmanları tarafından çok iyi biliniyor.

Tüm bu üst üste binen uluslararası, bölgesel ve yerel sahneler açısından Gazze’deki savaştan çıkış yolunu hayal etmek daha da zorlaşıyor. O halde bölge uzun bir ‘yıpratma savaşına’ mı hazırlanmalı? Nihayetinde böyle bir savaşın bedelini öncelikle Filistinli siviller, ikinci olarak da Lübnan'da, Suriye'de, hatta biraz daha uzaktaki Irak'ta olsun, uzun savaşlara alışkın olan ‘Bereketli Hilalin’ halkları ödeyecek.



Çin, ABD ve Rusya'dan nükleer riskleri azaltmak için diyalog taahhüdü

Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve ABD Başkanı Donald Trump, Çin'in Shenzhen kentindeki Kylin Shangguan Devlet Konukevi'nde, Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi kapsamında düzenlenen üçlü görüşme öncesinde aile fotoğrafı çektirdi (AP)
Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve ABD Başkanı Donald Trump, Çin'in Shenzhen kentindeki Kylin Shangguan Devlet Konukevi'nde, Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi kapsamında düzenlenen üçlü görüşme öncesinde aile fotoğrafı çektirdi (AP)
TT

Çin, ABD ve Rusya'dan nükleer riskleri azaltmak için diyalog taahhüdü

Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve ABD Başkanı Donald Trump, Çin'in Shenzhen kentindeki Kylin Shangguan Devlet Konukevi'nde, Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi kapsamında düzenlenen üçlü görüşme öncesinde aile fotoğrafı çektirdi (AP)
Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve ABD Başkanı Donald Trump, Çin'in Shenzhen kentindeki Kylin Shangguan Devlet Konukevi'nde, Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi kapsamında düzenlenen üçlü görüşme öncesinde aile fotoğrafı çektirdi (AP)

Çin, ABD ve Rusya, liderlerinin Çin'in güneyindeki Shenzhen kentinde gerçekleştirdiği eşi benzeri görülmemiş üçlü zirvenin ardından perşembe günü “Barış Bildirisi” yayımladı. Kremlin ve Çin devlet medyasında yer alan ortak bildiride üç ülke, nükleer riskleri azaltmak ve nükleer silahların yayılmasını önlemek amacıyla diyalog yürütme taahhüdünde bulundu.

Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, ABD Başkanı Donald Trump ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, perşembe günü gerçekleştirdikleri zirveyi tamamladı. Görüşmede Şi, “nükleer savaşı önlemek için” her türlü çabanın gösterilmesi gerektiğini vurgularken Trump, nükleer cephaneliklerin azaltılması konusunun ele alınmasını önerdi. Putin ise Ukrayna'daki savaşın sona erdirilmesinde üç ülkenin “ortak çıkarı” bulunduğunu belirtti.

Şarku’l Avsat’ın Fransız Haber Ajansı AFP'den aktardığı habere göre ortak bildiride, “Üç lider, nükleer bir savaşta kazananın olamayacağını ve böyle bir savaşın asla yaşanmaması gerektiğini bir kez daha teyit etti” ifadelerine yer verildi.

Üç ülke ayrıca, ortak bildiride belirtildiği üzere rafine petrol ürünlerinin üretimini ve tedarikini artırmayı planladıklarını duyurdu.

Bildiride, Birleşmiş Milletler'in küresel sorunlarla daha etkin mücadele edebilmesi ve uluslararası barış ile güvenliği koruma yönündeki temel görevini yerine getirebilmesi için BM reformunun ilerletilmesi konusunda da taahhütte bulunuldu.

Şi, Trump ve Putin ile gerçekleştirdiği görüşmeyi “olumlu, yapıcı ve verimli” olarak nitelendirdi.

Yaklaşık 1 saat 20 dakika süren zirvenin ardından Trump, yerel saatle 18.45'te (TSİ 10.45) Shenzhen Havalimanı'ndan kalkan uçağıyla kentten ayrıldı.

Zirvenin açılışında üç lider, nükleer silahlardan Ukrayna'daki savaşa kadar geniş bir yelpazeye yayılan önemli başlıkları ele aldı.

Tarihi bir dönüm noktası

Çin Devlet Başkanı Şi, zirveyi “tarihi bir dönüm noktası” olarak nitelendirdi. Çin'in resmi haber ajansı Xinhua'nın aktardığı açıklamasında Şi, “Nükleer bir savaşta kazanan olamaz ve böyle bir savaş asla yaşanmamalıdır” dedi.

Trump ise görüşmenin açılışında, “Bugün gerçekten tarih yazıyoruz” ifadelerini kullandı.

ABD, Rusya ve Çin'in nükleer silah stoklarının azaltılmasını görüşmek için “benzersiz bir konumda” olduğunu belirten Trump, üç ülkenin bu konuda müzakerelerde bulunabileceğini söyledi.

Trump, zirvenin başında yaptığı açıklamada, “Rusya ile Ukrayna arasında devam eden savaşı da ele alacağız” dedi.

Putin de Ukrayna'daki savaşa ilişkin olarak, “Ülkelerimizin, Ukrayna'daki çatışma da dahil olmak üzere bölgesel anlaşmazlıkların çözümünde birçok açıdan ortak çıkarları bulunuyor” diye konuştu.

Rus lider, uluslararası barış ve güvenliğin korunmasında “ortak sorumluluk” taşıdıklarını vurguladı. Görüşmelerde ekonomik ilişkilerin yanı sıra gıda ve enerji güvenliğinin de gündeme geleceğini belirten Putin, bu alanların Ortadoğu ve Ukrayna'daki savaşlardan ciddi şekilde etkilendiğine dikkati çekti.

Sizinle tanıştığıma memnun oldum

Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, perşembe günü Çinli ve ABD'li mevkidaşlarıyla açık ve samimi bir atmosferde verimli bir toplantı gerçekleştirdiğini söyledi. Putin, Trump'ın Ukrayna'daki savaşı sona erdirmeye içtenlikle bağlı göründüğünü ifade etti.

Shenzhen'de düzenlenen üçlü zirvede BM reformu, güvenlik meseleleri ve nükleer silahların yayılmasının önlenmesinin ele alındığını belirten Putin, Rusya ile ABD arasındaki ilişkilerin iyileşebileceğini kaydetti. Trump yönetiminin Moskova'ya yönelik yaklaşımının iyimserlik yarattığını da sözlerine ekledi.

Zirve, üç liderin yeni bir nüfuz paylaşımına yönelerek, örneğin Ukrayna'nın geleceğiyle ilgili kararları Kiev veya Avrupa'ya danışmadan alma ihtimaline ilişkin kaygıları da beraberinde getirdi.

Üçlü zirve öncesinde Şi, Çin devlet medyasına göre bu yıl üçüncü kez bir araya geldiği Trump ile ikili görüşme gerçekleştirdi.

Şi, ABD'li mevkidaşına Çin-ABD ilişkilerinin genel olarak istikrarlı olduğunu ve olumlu yönde ilerlediğini söyledi. Trump ise iki liderin Ukrayna'daki savaşın sona erdirilmesine yardımcı olmak istediğini belirtti.

Trump ile Putin de zirve öncesinde bir araya geldi. Bu görüşme, iki liderin Ağustos 2025'ten bu yana gerçekleştirdiği ilk buluşma oldu. 80 yaşındaki ABD Başkanı Trump, 74 yaşındaki Putin'i arkadaş olarak nitelendirirken Rus lider de İngilizce “Sizinle tanıştığıma memnun oldum” karşılığını verdi.

Putin ile 73 yaşındaki Şi ise çarşamba günü bir araya geldi. Şi, bu görüşmenin iki lider arasında gerçekleştirilen 50'nci buluşma olduğunu söyledi.

Nükleer silahsızlanma gündemi

Washington yönetimi, Orta Doğu'daki savaşın yanı sıra ABD ile Rusya arasında nükleer silahların sınırlandırılmasını öngören Yeni START Antlaşması'nın şubat ayında süresinin dolmasının ardından nükleer silahsızlanma konusunun da zirvede ele alınacağını açıklamıştı.

Pekin yönetimi, daha önce yaptığı açıklamalarda, Çin'in nükleer silah stokuna ilişkin görüşmelere katılmadan önce ABD ve Rusya'nın çok daha büyük nükleer cephaneliklerini azaltması gerektiğini savunmuştu.

Trump, zirvenin açılışında yaptığı konuşmada, “Dünyanın açık ara en büyük üç nükleer gücü olan ABD, Rusya ve Çin, dünyadaki nükleer silahların sayısını azaltmanın ve bir gün kullanılma riskini sınırlandırmanın yollarını görüşmek için benzersiz bir konumda” dedi. Trump, nükleer silahların azaltılmasının son derece zor bir mesele olduğunu da kabul etti.

Trump, daha önce Shenzhen'den Fox News kanalına yaptığı açıklamada, “Bizim 4 bin nükleer silahımız var. Rusya'nın 3 bin 800 nükleer silahı bulunuyor. Çin'in ise şu anda 400 ya da 500 silahı var ancak bu sayıyla bizi yakalayacak” ifadelerini kullanmıştı.

Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) zirvesine katılan diğer liderler arasında Japonya Başbakanı Sanae Takaichi, Güney Kore Devlet Başkanı Lee Jae-myung, Kanada Başbakanı Mark Carney ve Avustralya Başbakanı Anthony Albanese de yer aldı.

Tokyo yönetimi, Japonya ile Rusya arasındaki ilişkilerin son dönemde gerildiği bir süreçte Takaichi'nin çarşamba günü Putin ile görüştüğünü açıkladı.

Çin'e başbakanlık görevine gelmesinden bu yana ilk ziyaretini gerçekleştiren Takaichi, perşembe günü yaptığı açıklamada Pekin ile “yapıcı ve istikrarlı bir ilişki” kurmayı hedeflediğini söyledi. Takaichi, geçen yıl Tayvan çevresinde olası bir çatışma yaşanması halinde Tokyo'nun askeri müdahalede bulunabileceğine ilişkin açıklamalarıyla Çin ile ilişkilerin gerilmesine yol açmıştı.

Şi, perşembe günü Trump'a, Tayvan meselesinin Washington ile Pekin arasındaki ilişkilerde gerilime neden olmaması için bu konuda doğru olanı yapmayı sürdürmesi çağrısında bulundu. Çin devlet medyasının aktardığına göre Şi, Tayvan konusunun ikili ilişkiler üzerindeki olumsuz etkilerinin önlenmesi gerektiğini vurguladı.

Şarku’l Avsat’ın Xinhua'dan aktardığı habere göre Trump, ABD'nin Tayvan'ın bağımsızlığını desteklemediğini Şi'ye iletti.


Şi, Trump ve Putin ile yapılacak üçlü zirve öncesinde Çin’in merkezi bir rol üstlenmesini bekliyor

Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve ABD Başkanı Donald Trump, Trump’ın Çin’in Shenzhen kentine varışı sırasında (Reuters)
Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve ABD Başkanı Donald Trump, Trump’ın Çin’in Shenzhen kentine varışı sırasında (Reuters)
TT

Şi, Trump ve Putin ile yapılacak üçlü zirve öncesinde Çin’in merkezi bir rol üstlenmesini bekliyor

Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve ABD Başkanı Donald Trump, Trump’ın Çin’in Shenzhen kentine varışı sırasında (Reuters)
Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve ABD Başkanı Donald Trump, Trump’ın Çin’in Shenzhen kentine varışı sırasında (Reuters)

ABD Başkanı Donald Trump, Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği Forumu’na (APEC) üye ülkelerin liderlerine ev sahipliği yapan Çin’in Shenzhen kentindeki havalimanının pistinde Çin Devlet Başkanı Şi Cinping tarafından sıcak bir şekilde karşılandı. Bu jestin, bugün Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in de katılımıyla gerçekleşecek ve dünyanın en büyük üç nükleer gücünü bir araya getirecek ilk zirve öncesinde sıcak bir atmosfer oluşturma çabasının parçası olduğu değerlendirildi.

ABD medyası, bu jestin dikkatle planlanmış göründüğünü bildirdi. Şi, başkanlık uçağı Air Force One’ın dışında Trump’ı kucaklayarak karşıladı ve iki lider arasındaki yakınlığı ve özel kişisel ilişkiyi gözler önüne serdi. Aynı gün akşam saatlerinde ise Trump, akşam yemeği öncesinde Şi’nin yanlarında durduğu sırada Putin ile tokalaştı. Şi’nin iki konuğun arasında yer alması, fotoğrafta Çin’i merkeze taşıdı.

Ancak üç lideri bir araya getiren bu kutlama havasındaki görüntü, siyasi yakınlaşma veya ilişkilerini zorlayan ihtilaflı konularda uzlaşma sağlandığı anlamına gelmiyor. Tokalaşmaların ve gülümsemelerin ardında uluslararası sistemin geleceği, İran savaşı, Ukrayna’daki savaş, küresel ticaret, ileri teknoloji ve nükleer silahların sınırlandırılması gibi konularda farklı stratejik çıkarlar rekabet ediyor. Bu nedenle toplantının önemi yalnızca gerçekleşmesinden değil, her liderin diğer iki lidere vereceği mesajların niteliğinden ve kişisel diplomasinin sembolik görüntülerin ötesine geçen uzlaşılar sağlayıp sağlayamayacağından kaynaklanıyor.

CNN, toplantıyı, 70 yaşını aşmış, dünya nükleer silahlarının yaklaşık yüzde 90’ına sahip üç liderin olağanüstü buluşması olarak nitelendirdi. Uluslararası arenada iki savaşın ve iç içe geçmiş krizlerin yaşandığı bir dönemde gerçekleşen görüşmenin kesinleşmiş bir gündeminin de bulunmadığına dikkat çekti.

Çatışan çıkarlar

Üç lider zirveye aynı önceliklerle katılmıyor. Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, her şeyden önce ülkesinin göz ardı edilemeyecek bir uluslararası aktör konumunu pekiştirmeyi ve Ukrayna savaşının başlamasından bu yana Batı’nın uyguladığı yaptırımlara rağmen Rusya’nın hâlâ ABD ve Çin ile aynı masaya oturabilecek kapasitede olduğunu göstermeyi amaçlıyor.

APEC Zirvesi marjında böyle bir toplantı düzenlenmesi fikrini ilk ortaya atan da Putin oldu. Görece bir izolasyon ve ekonomik-siyasi baskı altında geçen yılların ardından ABD ve Çin liderlerinin yanında yer alması, herhangi bir anlaşmaya varılmadan önce bile siyasi ve sembolik bir kazanım anlamına geliyor.

Trump ise zirveye, özellikle yönetiminin karşı karşıya olduğu iç siyasi zorlukların gölgesinde, uluslararası bir başarı olarak sunabileceği diplomatik bir atılım gerçekleştirme arzusuyla katılıyor. Şarku’l Avsat’ın Wall Street Journal’dan aktardığına göre ABD’li ve yabancı yetkililer, Trump’ın ara seçimlerin ardından uluslararası alanda somut sonuçlar elde edebileceğini göstermek amacıyla dış politikada daha fazla risk almaya hazır olmasını bekliyor. Washington Post ise ziyareti, Şi ve Putin ile kişisel ve gayriresmi diplomasiye dayalı bir girişim olarak nitelendiriyor.

cdvfgh
Çin’in Shenzhen kentinde düzenlenen Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği Forumu (APEC) liderler toplantısı karşılama yemeği öncesinde çekilen toplu fotoğraf (EPA)

Buna karşılık Şi, gelişmeleri yönetme ve zirvenin seyrini belirleme konusunda en istekli lider olarak öne çıkıyor. Pekin yönetimi bu fırsatı, Shenzhen kentini Silikon Vadisi ile rekabet edebilecek küresel bir teknoloji merkezi olarak tanıtmak için kullandı. Şi ve Putin de iki ülke arasındaki ortaklığın gücünü vurgulamaya özen gösterdi. Bu durum, üç lider arasındaki ilişkilerin niteliği bakımından önemli bir farklılığa işaret ediyor. Trump ile Putin yüz yüze yedi, Trump ile Şi ise sekiz kez görüştü. Ancak Çin ve Rusya liderleri arasındaki ilişki çok daha köklü. İki lider, Şi’nin 2013’te iktidara gelmesinden bu yana 40’tan fazla kez bir araya geldi.

Bu durum, Trump’ı masadaki diğer iki liderle aynı ölçüde yakın bir ortaklığa sahip olmayan tek taraf haline getiriyor. Bu durumun müzakerelerdeki dengeyi ve olası uzlaşıların niteliğini etkilemesi beklenebilir.

Rusya-Ukrayna savaşı dosyası ise üçlü bir uzlaşıya yönelik her türlü girişimin önündeki en büyük engel olmayı sürdürüyor. Trump yönetimi, savaşın zirvenin gündemine alınıp alınmayacağı konusunda çelişkili mesajlar verdi. İlk aşamada üst düzey bir ABD’li yetkili, başkanın bu konuyu görüşmeyeceğini belirtirken, Trump pazartesi günü yaptığı açıklamada Rus ve Çinli mevkidaşlarıyla savaşı ele almayı beklediğini duyurdu.

Zirve, büyük güçlerin Avrupa ülkelerini sürecin dışında bırakarak Ukrayna konusunda uzlaşmaya varabileceği endişesini de beraberinde getiriyor. Bu durum, İkinci Dünya Savaşı’nın ardından Avrupa’nın geleceğine ilişkin düzenlemelerin küçük ülkelere eşit temsil hakkı tanınmadan galip güçler tarafından ele alındığı 1945 Yalta Konferansı’nı yeniden gündeme taşıdı.

Çip savaşı

Çin’in görkemli karşılamasına rağmen Trump, zirveye mutlak bir güç konumundan katılmıyor. Washington ile Pekin arasındaki teknoloji rekabeti, ABD yönetimi içindeki görüş ayrılıklarını ortaya koyarken Trump’ı, Amerikan teknolojik üstünlüğünü korumak ile Çin’le istikrarlı ilişkileri sürdürmek arasında zor bir tercihle karşı karşıya bırakıyor.

Birkaç gün önce ABD Ticaret Bakanlığı, gelişmiş yarı iletkenlerin ihracatına yönelik kısıtlamaları sıkılaştırdı. Bu kapsamda, yurt dışındaki veri merkezlerinin Çin, Rusya ve İran’daki şirketlere yüksek miktarda bilgi işlem kapasitesi satmadan önce lisans alması zorunlu hale getirildi.

Ancak karar, ABD yönetiminin kendi içinde de görüş ayrılıklarını ortaya çıkardı. Karara ilişkin duyuru metninde Hazine Bakanlığı ile Ulusal Güvenlik Konseyi’nin düzenlemenin hazırlanmasında rol oynadığına işaret edilirken Ticaret Bakanı Howard Lutnick’in karara karşı çıktığı belirtildi.

Pekin ise sert bir dille karşılık verdi. Çin Ticaret Bakanlığı, gelişmeden duyduğu ‘derin rahatsızlığı’ dile getirerek Washington’ın kısıtlamaları sürdürmekte ısrar etmesi halinde karşı önlemler alacağı uyarısında bulundu.

Nvidia şirketiyle ilgili gelişmeler de tabloyu daha karmaşık hale getirdi. Şirketin eski CEO’su Jensen Huang’ın, ABD’li yetkililerin Çin istihbarat ajanı olarak nitelendirdiği bir kadınla ilişkisine dair haberler geniş çaplı tartışmalara yol açtı.

Bu gelişmeler ışığında kapsamlı bir ticaret anlaşmasına varılması ihtimali sınırlı görünüyor. İki ülke arasında önceki APEC zirvesinde sağlanan ticaret ateşkesi, 10 Ocak’ta sona erecek. Washington ise Pekin’in Amerikan tarım ürünlerini satın alma ve nadir toprak elementlerinin ihracatını artırma konusundaki taahhütlerini tam olarak yerine getirmediğini belirtiyor.

Şi’nin, özellikle gelecek ay Florida’da düzenlenecek G20 Zirvesi’nde Trump ile yeniden bir araya gelmelerinin beklenmesi nedeniyle beklemeyi ve Trump’ın önümüzdeki dönemde atacağı adımları gözlemlemeyi tercih etmesi muhtemel görünüyor.

Kuzey Kore

Belirsizlik yalnızca Ukrayna ve ticaret konularıyla sınırlı değil. Kuzey Kore dosyası da hâlâ gündemdeki olası başlıklardan biri olmayı sürdürüyor. Trump, Çin’de bulunduğu sırada Kuzey Kore lideri Kim Jong-un ile görüşebileceğinin sinyalini verirken ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, başkanın böyle bir görüşmeyi siyasi bir taviz olarak değerlendirmediğini vurguladı.

cdfrvgth
Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, Çin’in Shenzhen kentinde düzenlenen Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği Forumu (APEC) akşam yemeği öncesinde ABD Başkanı Donald Trump ile Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in arasında duruyor. (AP)

Bu dosyalar ışığında Beyaz Saray beklentileri düşük tuttu. ABD’li yetkililer, toplantı sırasında kapsamlı bir nükleer anlaşmaya varılmasını beklemiyor. Gerçekçi sonuçların, silahların sınırlandırılmasına yönelik üçlü görüşmelerin başlatılması niyetinin açıklanması, bazı uluslararası krizlerde koordinasyon sağlanması ve üç lider arasındaki temasların sürdürülmesiyle sınırlı kalabileceği değerlendiriliyor. Mevcut gerilimler göz önüne alındığında, diyaloğun sürdürülmesi konusunda anlaşmaya varılması bile başlı başına önemli bir sonuç olabilir. Bu durum, özellikle liderlerin ticari ve askerî anlaşmazlıkların daha geniş çaplı bir çatışmaya dönüşmesini önlemeyi başarması halinde daha da önem kazanacak.


Trump, Şi ve Putin zirvesinin gündeminde kritik anlaşmazlık konuları

Çin’in Şhenzhen kentinde düzenlenen APEC Zirvesi’ne katılan liderler, Çin-ABD-Rusya zirvesi öncesinde dün toplu fotoğraf çektirdi (AP)
Çin’in Şhenzhen kentinde düzenlenen APEC Zirvesi’ne katılan liderler, Çin-ABD-Rusya zirvesi öncesinde dün toplu fotoğraf çektirdi (AP)
TT

Trump, Şi ve Putin zirvesinin gündeminde kritik anlaşmazlık konuları

Çin’in Şhenzhen kentinde düzenlenen APEC Zirvesi’ne katılan liderler, Çin-ABD-Rusya zirvesi öncesinde dün toplu fotoğraf çektirdi (AP)
Çin’in Şhenzhen kentinde düzenlenen APEC Zirvesi’ne katılan liderler, Çin-ABD-Rusya zirvesi öncesinde dün toplu fotoğraf çektirdi (AP)

Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, ABD'li mevkidaşı Donald Trump'ı dün, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin'in de katılımıyla gerçekleştirilecek “tarihi” üçlü zirve öncesinde, Şhenzhen kentinde dikkat çekici bir törenle karşıladı. Uluslararası alandaki önemli anlaşmazlık konularında uzlaşma sağlanması beklentilerinin öne çıktığı zirve öncesinde, Avrupa'nın büyük güçlerin kendi çıkarları doğrultusunda ve Avrupa'nın menfaatleri aleyhine anlaşmalar yapabileceğine yönelik endişeleri de gündeme geldi.

Zirve öncesinde çeşitli ikili görüşmeler gerçekleştirildi. Bunların en önemlilerinden biri, Şi Cinping ile Vladimir Putin arasında yapılan görüşme oldu. İki lider, Rusya-Çin ortaklığının güçlü olduğunu ve başta Ukrayna savaşı olmak üzere uluslararası meselelerde görüşlerini eşgüdüm içinde yürüttüklerini vurguladı. Kremlin ise üç liderin yayımlayacağı ortak bildirinin hazırlanması için yoğun istişarelerin sürdüğünü ifade etti.

Şarku’l Avsat’ın aldığı bilgiye göre zirvenin gündeminde Ukrayna ve İran'daki savaşlar, Washington ile Pekin arasındaki ticari ve teknolojik rekabet ile nükleer silahların sınırlandırılması konuları öne çıkıyor. Üç liderin öncelikleri ve stratejik çıkarları arasındaki farklılıklar ise görüşmelerin seyrini belirleyecek temel unsurlar arasında yer alıyor.