Gazze savaşının üçüncü aşaması: Özel operasyonlar, baskınlar ve Gazze Şeridi'nin ikinci bir Batı Şeria'ya dönüştürülmesi

Gazze Şeridi'nin kuzeyindeki Cibaliye Mülteci Kampı’nda yıkılan binaların enkazının yanından geçerken küçük bir çocuğun elini tutan Filistinli bir adam, 3 Haziran 2024 (AFP)
Gazze Şeridi'nin kuzeyindeki Cibaliye Mülteci Kampı’nda yıkılan binaların enkazının yanından geçerken küçük bir çocuğun elini tutan Filistinli bir adam, 3 Haziran 2024 (AFP)
TT

Gazze savaşının üçüncü aşaması: Özel operasyonlar, baskınlar ve Gazze Şeridi'nin ikinci bir Batı Şeria'ya dönüştürülmesi

Gazze Şeridi'nin kuzeyindeki Cibaliye Mülteci Kampı’nda yıkılan binaların enkazının yanından geçerken küçük bir çocuğun elini tutan Filistinli bir adam, 3 Haziran 2024 (AFP)
Gazze Şeridi'nin kuzeyindeki Cibaliye Mülteci Kampı’nda yıkılan binaların enkazının yanından geçerken küçük bir çocuğun elini tutan Filistinli bir adam, 3 Haziran 2024 (AFP)

Salim er-Reyyis

İsrail Yayın Kurumu'na (IBA) bağlı Makan televizyon kanalı İsrail ordusunun, 7 Ekim 2023 tarihinde başlayan Gazze Şeridi'ne yönelik savaşın dokuzuncu ayına girilmesinden bir hafta sonra savaşın üçüncü aşamasının birkaç hafta içinde başlayacağını duyurduğunu bildirdi. Öte yandan hatırlanacağı üzere ABD Başkanı Joe Biden, savaşın sona erdirilmesi, esir takası, yerinden edilmiş kişilerin Gazze Şeridi'nin kuzeyine geri dönmesi ve Gazze’nin yeniden inşasını içeren ateşkes için üç aşamalı bir teklif sunmuştu.

Başkan Biden İsrail'in teklifi koşulsuz olarak kabul ettiğini açıklarken, siyasi analistler, teklifin İsrail’in Gazze’de ateşkes için sunduğu bir öneri olduğunu ve teklifin İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu'nun ofisi tarafından hazırlandığını söylediler. Teklifin duyurulmasını Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nde (BMGK) Gazze Şeridi’ndeki savaşı sona erdirme kararı ve Hamas’ın 11 Haziran'da yanıt verdiği ateşkes teklifine destek talep edilen karar tasarısı kabul edilmesi izledi. Hamas birkaç gözlemde bulunduktan ve başta Gazze Şeridi’nde ateşkes ilan edilmesi, İsrail ordusunun Gazze Şeridi'nden tamamen geri çekilmesi ve durumun 7 Ekim öncesine döndürülmesine dair açık bir şartın yer almasını talep ettikten sonra teklifi onayladığını açıkladı. Siyasi analistler, İsrail’in bu şartları kabul etmesinin imkânsız olduğunu düşünüyorlar.

Gazze Şeridi’nde yaşayan iki milyon 300 binden fazla Filistinlinin sekiz ay içinde 50 binden fazla ölü ve 85 binden fazla yaralıya mal olan savaşın seyrine ve geçirdiği aşamalara dönecek olursak siyasi analistler, savaşın yaklaşık üç hafta süren ilk aşamasında, Gazze Şeridi’nin çeşitli şehirleri, kampları ve mahallelerinin büyük bir bölümünü etkileyen havadan, karadan ve denizden gerçekleştirilen bombardımanlarla başladığına, ardından İsrail ordusunun tümenleri ve tugayları tarafından kara saldırılarının gerçekleştirildiği ikinci aşamaya geçildiğine dikkati çektiler.

Bugüne kadar devam eden ikinci aşama, Gazze Şeridi'nin bölünmesinin, kuzeyin orta ve güney kesimlerinden ayrılmasının, 700 binden fazla Gazzelinin Gazze Şeridi’nin orta ve güney kesimlerine kaçmak zorunda kalmasının ve yerinden edilmiş kişilerin geri dönüşünün engellenmesinin yanında İsrail'in Gazze Şeridi ile Mısır arasındaki Refah Sınır Kapısı da dahil olmak üzere Gazze Şeridi'ndeki tüm sınır kapılarını yeniden işgal ve kontrol etmesine ve Philadelphia (Salahaddin) Koridoru olarak bilinen Mısır ile Gazze arasındaki sınır şeridinin kontrolünü ele geçirmesine neden oldu.

Bugüne kadar devam eden ikinci aşama, Gazze Şeridi'nin bölünmesine, kuzeyin orta ve güney kesimlerinden ayrılmasına, 700 binden fazla Gazzelinin Gazze Şeridi’nin orta ve güney kesimlerine kaçmak zorunda kalmasına ve yerinden edilmiş kişilerin geri dönüşünün engellenmesine neden oldu.

Filistinli siyasi analist Dr. Sufyan Ebu Zaide, yakın gelecekte siyasi bir anlaşmaya varılamaması halinde üçüncü aşamayı Gazze Şeridi'nin ikinci bir Batı Şeria'ya dönüşmesi olarak tanımlıyor. Dr. Ebu Zaide, Hamas Hareketi ve İsrail arasında bir anlaşmaya varılamaması halinde Gazze'nin Batı Şeria'nın Cenin, Tulkarim ve Nablus bölgelerindekine benzer bir duruma dönüşeceğini, yani İsrail'in uzun süreli askeri operasyonlara girişmeksizin, özellikle de Hamas’ın elinde İsrailli rehineler olduğu sürece yoğunlaştırılmış operasyonlarla bombardımanlara, işgale ve suikastlara devam edeceği değerlendirmesinde bulundu.

Filistinli İsrail uzmanı İsmet Mansur da üçüncü aşamanın şekli konusunda Dr. Ebu Zaide ile aynı düşünüyor. Mansur, İsrail ordusunun Gazze Şeridi’ndeki savaşın üçüncü aşamasında son bir buçuk yıldır Batı Şeria’nın çeşitli şehirlerinde yürüttüğü operasyonlara ve saldırılara benzeyen askeri faaliyetlerde bulunmasını öngörüyor. İsrail'in üçüncü aşamada kendi kontrolünü dayatmak ve Gazze Şeridi üzerinde tam güvenlik kontrolü elde etmek istediğini belirten Mansur, “İsrail, Gazze Şeridi'nin yönetimini Filistinliler ya da uluslararası örgütler gibi başka bir oluşuma devretse bile Netzarim Koridoru, Philadelphia Koridoru ve muhtemelen Refah Sınır Kapısı’ndan geri çekilmeyecektir” ifadelerini kullandı.

xcdfgs
Gazze Şeridi’nde hareket eden İsrail tankları (Reuters)

Mansur, İsrail'in savaşın ikinci aşamasında yeniden işgal ettiği söz konusu noktalarda güvenlik kontrolünü dayatmak ve burada konuşlu kalmak konusundaki ısrarının nedeninin, güvenlik kontrolünü dayatmak için bu noktalara ihtiyaç duymasına ve başta Hamas ve askeri kanadı İzzettin el-Kassam Tugayları olmak üzere Filistinli örgütlerin altyapısına yönelik neredeyse her gün düzenlediği saldırılar olduğunu söyledi.

Netanyahu'nun Gazze Şeridi’ndeki savaşı uzatmak için öne sürdüğü bahaneler

Savaşın mevcut aşamasında bir anlaşmaya varılabileceğine şüpheyle yaklaşan Filistinli siyasi analist Dr. Ebu Zaide, “Hamas'ın ifade ettiği çekincelerden sonra Biden’ın teklifinde yer alan anlaşmayı kabul edeceğine şüpheliyim. İsrail hükümetinin de teklifi olduğu gibi kabul edeceğine dair şüphelerim var. Netanyahu'nun Hamas ile bir anlaşmaya varmamak için bahaneler uyduracağına inanıyorum. Bu da savaşın üçüncü aşamasının, Batı Şeria'daki duruma benzer şekilde, İsrail ordusunun dayatmaya niyetli olduğu şekilde devam edeceğini düşünmeye itiyor” diye konuştu.

Hamas, İsrail ordusunun Philadelphia Koridoru’ndan çekilmesini, Gazze Şeridi'nin kuzeyini diğer şehirlerden ve kamplardan ayıran Nitzarim ekseni de dahil olmak üzere İsrail ordusu tarafından Gazze Şeridi içinde inşa edilen tüm askeri yapıların sökülmesini, Gazzelilerin evlerine dönmesini ve durumun 7 Ekim öncesine dönmesini istiyor. İsrail uzmanı Mansur'a göre İsrail, bu talepleri kabul etmeyecek.

Dr. Sufyan Ebu Zaide: İsrail uzun süreli askeri operasyonlara girişmeksizin, yoğunlaştırılmış operasyonlarla bombardımanlara, işgale ve suikastlara devam edecek.

Mansur, değerlendirmesini şöyle sürdürdü:

İsrail hükümetinin, ordunun Gazze Şeridi’nden tamamen geri çekilmesi ve diğer koşullar da dahil olmak üzere Hamas'ın talep ettiği ve talep etmekte ısrar ettiği şartları kabul etmesi mümkün değil. Çünkü İsrail hükümeti için bu, Gazze'deki güvenlik tehdidinin savaştan önceki haline dönmesi demek.

İsrail'in üçüncü aşamada taviz vermeyeceği güvenlik meselesine odaklandığını vurgulayan Mansur, “Anlaşma olsun ya da olmasın İsrail, savaşı şimdi ya da uzun bir süre sonra durdurabilir, ama Hamas liderlerini ve direnişçilerini takip etme hakkını elinde tutacaktır. Ayrıca direnişe karşı istihbarat bilgisi alır almaz yoğun bir saldırı başlatacak şekilde güvenlik kontrolünü dayatacaktır” dedi.

Hamas'ın durumun asla eskisi gibi olmayacağını farkında olduğunu ve bunu bildiğini ifade eden İsrail uzmanı Mansur, “Bundan dolayı Hamas'ın kendisini her zaman takip edileceği bir duruma adapte edebilir ve tüm çalışmalarını yeraltına, İsrail'in gözünden uzağa taşıyabilir. İsrail, Gazze’den çekilse bile Hamas'a liderleri ve üyelerine güvenlik garantisi vermeyi kabul etmeyecektir” diye konuştu.

Üçüncü aşama yaklaşıyor

İsrail ordusu tarafından yapılan açıklamaya göre ikinci aşamadaki operasyonlar önümüzdeki birkaç hafta içinde sona erecek ve üçüncü aşamaya geçilecek. Fakat bunun nedeni Gazze Şeridi'ndeki savaşın sona ermesi değil. Daha ziyade İsrail'in 11 Haziran'da Hizbullah'ın askeri komutanı Talib Abdullah Ebu Talib'i öldürmesinin ardından Hizbullah’ın İsrail’e yönelik saldırılarının arttığı Filistin'in kuzeyinde ve Lübnan’ın güney sınırında askeri faaliyetlerin tırmanacağı anlaşılırken üçüncü aşamanın ikinci aşamadan daha az asker ve araç gerektiriyor olması.

Filistinli siyasi analist Dr. Ebu Zaide’ye göre İsrail'in Gazze Şeridi'nde üç hatta iki ordu tümeni bulunduramayacak olması da şu an Gazze'ye yönelik savaşın üçüncü aşamasına geçilmesine elverişli faktörlerden biri. Bunun nedeni kuzey cephesindeki tırmanış ve ordunun bu tümenlere ve onları oraya taşıyacak askeri araçlara ihtiyaç duyması. Bunun da Gazze'ye yönelik savaşın üçüncü aşamasının başlamasını hızlandıracağını düşünen Dr. Ebu Zaide, “Kuzey cephesi sakinleşse ve savaş başlamasa bile İsrail, en geç üç ya da dört hafta içinde Refah'tan çekilip üçüncü aşamaya geçecektir” ifadelerini kullandı.

İsrail şu an Gazze Şeridi'ni ortadan ikiye bölen Netzarim Koridoru’nda faaliyet gösteren 99. Tümeni, bir çözüme ya da anlaşmaya varılana ya da Hamas birkaç adım geri atıp Gazze'nin gelecekte herhangi bir güvenlik tehdidi oluşturmamasını sağlayana kadar burada tutmaya kararlı görünüyor. Ancak Dr. Ebu Zaide, 99. Tümeni’nin geri çekilmesi için gereken şartların yakın gelecekte gerçekleşmeyeceğini, çünkü ne İsrail’in ne de Hamas’ın tutumlarından taviz verdiğini vurguladı.

İsrail'in iddiasına göre Mısır'ın Sina bölgesine açılan ve Hamas'ın silah ve patlayıcı kaçakçılığında kullandığı yeni tünellerin kazılmaması için İsrail ordusu şu an yerin altına ve üstüne sensörler ve izleme cihazları yerleştirdiği Philadelphia Koridoru’nu koruyor. Mayıs ayının ilk haftasından bu yana kapalı olan Refah Sınır Kapısı meselesi üzerindeki anlaşmazlık ise devam ediyor. Öte yandan Mısır, hem Hamas'ı hem de İsrail'i Refah Sınır Kapısı'nın Filistin tarafı idaresini Filistin Yönetimi'ne devretmeye ikna etmeye çalışıyor. Ancak her iki taraf da Filistin Yönetimi’nin Gazze Şeridi’nin idaresine geri dönmesini reddediyor. İsrail, sınır kapısını kontrol etmeye ve kapalı tutmaya devam ederken Hamas sınır kapısının Filistin tarafı idaresinde görevli personelinin yeniden iş başı yapması ve önceki aşamada olduğu gibi hiçbir değişiklik yapılmadan sınır kapısının faaliyetlerinin devam etmesinde ısrar ediyor.

İsrail'in Gazze Şeridi'ni bölmeye ve ordusunu Gazze’nin orta ve güney kesimlerindeki ana eksenlerde yoğun olarak konuşlandırmaya devam etmesi bekleniyor. Çünkü bu eksenler baskınlarda, tutuklamalarda ve hatta rehine kurtarma operasyonlarında en önemli rolü oynayacak. Tıpkı İsrailli özel bir timin 8 Haziran’da Refah’tan gelen yerinden edilmiş kişiler kılığında iki araçla Nuseyrat Mülteci Kampı’na gelerek gerçekleştirdikleri rehine kurtarma operasyonu gibi. İsrail ordusu, Netzarim Koridoru’nun güneybatısının yakınlarında özel timi askeri olarak destekledi ve Netzarim Koridoru’nun batı bölgesine çekilmesi sırasında güvenliğini sağlamak için karadan, denizden ve havadan bombardımanlar düzenledi. Gazze’deki Sağlık Bakanlığı tarafından yapılan açıklamaya göre İsrail’in düzenlediği rehine kurtarma operasyonunda 274 Filistinli öldürüldü. İsrail tarafından yapılan açıklamaya göre ise operasyonda Hamas'ın elindeki İsrailli dört rehine kurtarıldı.



Devrim Muhafızları, Hürmüz Boğazı'nda iki petrol tankerinin daha deniz mayınlarına çarparak alev aldığını duyurdu

Önceki gün İran'ın Bender Abbas kenti açıklarında, Hürmüz Boğazı'nda sisin arasından görünen konteyner gemileri (AP)
Önceki gün İran'ın Bender Abbas kenti açıklarında, Hürmüz Boğazı'nda sisin arasından görünen konteyner gemileri (AP)
TT

Devrim Muhafızları, Hürmüz Boğazı'nda iki petrol tankerinin daha deniz mayınlarına çarparak alev aldığını duyurdu

Önceki gün İran'ın Bender Abbas kenti açıklarında, Hürmüz Boğazı'nda sisin arasından görünen konteyner gemileri (AP)
Önceki gün İran'ın Bender Abbas kenti açıklarında, Hürmüz Boğazı'nda sisin arasından görünen konteyner gemileri (AP)

Devrim Muhafızları Ordusu, Hürmüz Boğazı'nda iki petrol tankerinin deniz mayınlarına çarpması sonucu infilak ettiğini duyurdu. Açıklamada, tankerlerin ABD'li askeri yetkililerin gözetiminde ve savaş uçaklarının desteğiyle, izinsiz olarak belirlenen güney rotasından geçmeye çalıştıkları sırada mayınlara çarptıkları belirtildi.

Açıklamada, iki tankerin daha önce patlayan iki tankerin yakınında infilak ettiği kaydedildi. Devrim Muhafızları Deniz Kuvvetleri, pazar gününden bu yana toplam altı tankerin alev aldığını ve battığını bildirdi.

Öte yandan, İngiltere merkezli iki denizcilik kuruluşu, pazartesi günü Hürmüz Boğazı'ndan çıkmaya çalışan bir petrol tankerinin kimliği belirsiz bir cisimle hedef alındığını duyurdu. Saldırı sonucu geminin makine dairesinde yangın çıkarken, olayda can kaybı yaşanmadı.

İngiltere Deniz Ticaret Operasyonları Kurumu (UKMTO), bir petrol tankerinin güvenlik yetkilisinin, geminin Hürmüz Boğazı'ndan çıkış yaptığı sırada kimliği belirsiz bir cisimle hedef alındığını ve bunun sonucunda makine dairesinde yangın çıktığını bildirdiğini açıkladı.

Kurum, olayda yaralanan olmadığını ve tüm mürettebatın güvende olduğunun teyit edildiğini belirtti.

İngiliz deniz güvenliği şirketi Vanguard da Panama bayraklı ON PHOENIX adlı petrol tankerinin Umman kıyılarından yaklaşık 3 deniz mili (5,6 kilometre) açıkta hedef alındığını bildirdi.

Şirket, cismin geminin makine dairesine isabet etmesi sonucu yangın çıktığını, mürettebatın ise güvende olduğunu kaydetti.

Şubat 2026'nın sonlarında Orta Doğu'da ABD-İsrail ile İran arasında savaşın başlamasından bu yana Tahran yönetimi, küresel petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) sevkiyatı açısından kritik öneme sahip Hürmüz Boğazı'ndaki deniz trafiğine sıkı kısıtlamalar getirdi. İran, kendi izni olmadan boğazdan geçmeye çalışan gemileri düzenli olarak hedef alıyor.

Buna karşılık ABD, İran limanlarına deniz ablukası uygulamaya başladı ve petrol tankerlerinin boğazdan geçişine destek verdi. Savaş öncesinde dünya genelindeki petrol sevkiyatının yaklaşık beşte biri Hürmüz Boğazı üzerinden gerçekleştiriliyordu.


Trump’ın Asya ziyareti… Ekonomik krizlerle dolu bir gündem

ABD Başkanı Donald Trump ve Çinli mevkidaşı Şi Cinping, Beyaz Saray’da daha önce gerçekleştirilen bir görüşmede (Reuters)
ABD Başkanı Donald Trump ve Çinli mevkidaşı Şi Cinping, Beyaz Saray’da daha önce gerçekleştirilen bir görüşmede (Reuters)
TT

Trump’ın Asya ziyareti… Ekonomik krizlerle dolu bir gündem

ABD Başkanı Donald Trump ve Çinli mevkidaşı Şi Cinping, Beyaz Saray’da daha önce gerçekleştirilen bir görüşmede (Reuters)
ABD Başkanı Donald Trump ve Çinli mevkidaşı Şi Cinping, Beyaz Saray’da daha önce gerçekleştirilen bir görüşmede (Reuters)

ABD Başkanı Donald Trump’ın gerçekleştirmesi beklenen Asya turu, geleneksel bir diplomatik ziyaretin sınırlarını aşarak ABD ile dünyanın en büyük üretim ve teknoloji merkezleri arasındaki ticari ilişkilerin geleceğine yönelik ekonomik bir sınava dönüşüyor. Trump’ın Filipinler’de gerçekleştireceği görüşmeler ve Çin’in Shenzhen kentinde düzenlenecek Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi arasında piyasalar, Washington’ın ticari gerilimleri yatıştırmak için bir fırsat penceresi açıp açmayacağını ya da küresel tedarik zincirlerini yeniden şekillendirmek amacıyla gümrük tarifeleri ve teknoloji kısıtlamalarını kullanmayı sürdürüp sürdürmeyeceğini anlamaya çalışıyor.

17-19 Kasım tarihleri arasında gerçekleştirilmesi planlanan ziyaret, son derece hassas bir döneme denk geliyor. Bölge ekonomileri, Çin’de tüketimin zayıflamasından yapay zekâ hisselerindeki dalgalanmalara ve finansman maliyetlerindeki artışa kadar farklı baskılarla karşı karşıya bulunuyor. Açıklanan programda Trump ile Çin Devlet Başkanı Şi Cinping arasında yapılacak görüşmenin yanı sıra Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in de katılması beklenen üçlü bir toplantı yer alıyor. Ancak bu görüşmelerin ekonomik sonuçları konusunda henüz farklı ihtimaller gündemde.

Zirvenin önemi, toplam 21 ekonomiden oluşan üyelerinin küresel ticaretin yarısından fazlasını temsil etmesinden kaynaklanıyor. Ancak ortak çıkarların geniş kapsamlı olması, gümrük tarifeleri, yarı iletkenler, enerji ve sanayi sübvansiyonları konusundaki anlaşmazlıkların aşılması için artık yeterli olmuyor.

Anlaşma yokluğu

Singapur’daki Hinrich Vakfı’nın ticaret politikaları biriminin başkanı Dr. Deborah Elms, ABD, Çin ve Rusya arasındaki rekabetin, daha az hassas ekonomik konularda bile APEC bünyesinde uzlaşmayı zorlaştırdığı görüşünde. Bu değerlendirme, diyaloğun sürdürülmesinin bile somut bir başarı sayılabileceğine işaret ederken kapsamlı ticaret anlaşmalarının yapılmasının daha karmaşık hale geldiğini ortaya koyuyor.

67k8o
Çin Devlet Başkanı’nın ziyareti sırasında Washington’da dalgalanan ABD ve Çin bayrakları (AFP)

Gümrük tarifeleri, şirketlerin hesaplamalarını en fazla etkileyen unsur olmayı sürdürüyor. ABD Yüksek Mahkemesi’nin şubat ayında Trump’ın bir dizi gümrük vergisini iptal etmesinin ardından Washington, zorla çalıştırmayla mücadele gerekçesiyle 60 ekonomiye yüzde 12,5’e varan yeni gümrük vergileri uygulamak için başka hukuki araçlara yöneldi. Çelik, otomobil ve kereste sektörlerine yönelik vergiler de yürürlükte kalmaya devam etti.

Bu durum, Asyalı şirketlerin yalnızca ABD pazarına giriş maliyetlerindeki doğrudan artışla değil, gelecekte uygulanacak ticaret kurallarına ilişkin sürekli belirsizlikle de karşı karşıya olduğu anlamına geliyor. Söz konusu belirsizlik, üreticileri daha yüksek üretim maliyetlerine yol açsa bile genişleme planlarını ertelemeye veya yatırımlarını birden fazla ülkeye dağıtmaya yöneltebilir.

ABD Dış İlişkiler Konseyi’nin kıdemli araştırmacısı Joshua Kurlantzick, ABD’deki ara seçimlerin sonuçlarına rağmen Trump’ın gümrük vergisi politikasından geri adım atmaya hazır olduğuna dair bir işaret vermediğini belirtiyor. Bu değerlendirme, müzakerelerde belirli sektörlere yönelik sınırlı tavizler verilse bile korumacı yaklaşımın sürmesi ihtimalini güçlendiriyor.

Çin ise görüşmelere, iç talepteki zayıflığı telafi etmek amacıyla teknoloji ve otomobil ihracatına giderek daha fazla bel bağladığı bir dönemde katılıyor. Ekim ayına ait veriler, sanayi üretimindeki büyümenin yüzde 4,8’e gerilediğini, perakende satışların ise yalnızca yüzde 0,4 arttığını gösterdi. Bu durum, dış pazarların korunmasını Pekin açısından yalnızca ticari bir hedef değil, ekonomik bir zorunluluk haline getiriyor.

Pekin güçlü bir konumda

ING Bank’ın Büyük Çin Bölgesi Baş Ekonomisti Lynn Song, Çin ekonomisinin daha fazla iç desteğe ihtiyaç duyduğuna dikkat çekiyor. Ancak ihracatın güçlü seyrini sürdürmesi, hükümetin teşvik politikalarına duyulan aciliyeti azaltabilir ve büyümeyi ABD'nin uygulayabileceği yeni kısıtlamalara karşı daha hassas hale getirebilir.

Buna karşılık Çin, teknoloji tedarik zincirleri ve sanayi hammaddelerindeki konumu sayesinde, özellikle yapay zekâ altyapısına yönelik küresel talebin artmasıyla birlikte müzakerelerde önemli bir pazarlık gücüne sahip. Bu nedenle, zirvede doğrudan çözüme kavuşturulmasalar bile gelişmiş çipler ve ihracat kontrollerinin ziyaretin ekonomik sonuçlarını etkileyen başlıca gündem maddeleri arasında yer alması bekleniyor.

Filipinler ve Güneydoğu Asya ülkeleri de ekonomik rekabetin bir başka sahası olarak öne çıkıyor. Trump’ın programında bölgesel görüşmelerin yanı sıra ABD ile Tayland arasında bir ticaret anlaşmasının imza töreni de bulunuyor. Bu adım, Washington’ın Çin ile karmaşık ilişkilerini sürdürürken ikili bağlarını güçlendirme arayışına işaret ediyor.

Aynı zamanda diğer ülkeler de ABD pazarına bağımlılıklarını azaltmak için adımlar atıyor. Kanada Başbakanı Mark Carney, Filipinler ile serbest ticaret anlaşmasına yönelik müzakerelerin tamamlandığını ve ASEAN ülkeleriyle daha kapsamlı bir anlaşma üzerinde çalışıldığını açıklayarak ticaret ortaklarını çeşitlendirme stratejisi doğrultusunda hareket ettiklerini duyurdu.

Bu gelişmeler, ABD’nin korumacı politikalarının çifte bir sonuca yol açabileceğini gösteriyor: Bazı yatırımların ABD’ye geri dönmesi ve aynı zamanda Washington’ın tek merkez olmadığı bölgesel ticaret ağlarının kurulmasının hızlanması.

The Economist dergisinden Nick Marro, Kapsamlı Bölgesel Ekonomik Ortaklık (RCEP) anlaşmasının Asya ekonomileri arasındaki ticaretin derinleştirilmesi için fırsatlar sunduğunu, ancak uygulama ve anlaşmazlıkların çözümüne yönelik mekanizmalarının sınırlı olması nedeniyle jeopolitik gerilimlere karşı tam koruma sağlamadığını belirtiyor.

Durum yönetimi senaryoları

Olası senaryolar açısından ilk ihtimal, bazı gümrük vergileri veya ticari alımlar konusunda uzlaşmaya varılması ya da müzakere kanallarının açık tutulması yoluyla sınırlı bir yumuşama yaşanması. Ancak bu durumda temel kısıtlamaların kaldırılması beklenmiyor. Böyle bir gelişme, Asya borsaları üzerindeki baskıyı hafifletebilir ve şirketleri ertelenen yatırımlarını yeniden başlatmaya teşvik edebilir. Ancak ticari riskleri tamamen ortadan kaldırmaz.

İkinci senaryo olan mevcut durumun devam etmesi ise geniş çaplı bir tırmanıştan kaçınılırken gümrük vergileri ve teknoloji kısıtlamalarının yürürlükte kalması anlamına geliyor. Bu durumda şirketler üretim merkezlerini çeşitlendirmeyi sürdürecek. Güneydoğu Asya’daki bazı ekonomiler yatırımların bölgeye kaymasından yararlanabilecek olsa da kendileri de ABD politikalarındaki değişikliklere karşı kırılgan olmaya devam edecek.

DFRGTHY
ABD ve Çin bayrakları (Reuters)

Üçüncü senaryo ise özellikle çiplere yönelik kısıtlamaların genişletilmesi veya ticaret müzakerelerinin başarısızlıkla sonuçlanması halinde yeni bir tırmanış yaşanması. Bu durum teknoloji maliyetlerinin artmasına, tedarik zincirlerinin aksamasına ve yatırımcıların risk alma iştahının azalmasına yol açabilir. Ayrıca ihracata dayalı para birimleri ve hisse senetleri üzerinde ilave baskı oluşturabilir.

Daha kapsamlı bir uzlaşma ihtimali de göz ardı edilemez. Ancak bunun gerçekleşmesi, anlaşmazlık konusu olan birden fazla başlıkta uygulanabilir anlaşmalara varılmasını gerektiriyor. Analistlerin şu ana kadar ortaya koyduğu temkinli beklentiler ise böyle bir gelişmeyi desteklemiyor.

Sonuç olarak Trump’ın ziyaretinin ekonomik başarısı, açıklanan anlaşmaların veya diplomatik fotoğrafların sayısıyla değil, şirketlerin ve yatırımcıların karşı karşıya olduğu belirsizliği azaltma kapasitesiyle ölçülecek. Ziyaretin politikalarda köklü bir değişiklik olmadan sona ermesi halinde en önemli mesaj, Asya ekonomilerinin ticari kısıtlamaların küresel ekonomik tablonun kalıcı bir parçası haline gelebileceği yeni bir döneme hazırlık amacıyla ticaret ortaklarını giderek çeşitlendirmeye yönelmesi olacak.


Yükseliş coşkusundan kayıpların kâbusuna... Yapay zekâ devlerini sarsan haftalar

Tayvan’ın Taipei kentinde, hisse senedi endekslerini gösteren bir ekran (EPA)
Tayvan’ın Taipei kentinde, hisse senedi endekslerini gösteren bir ekran (EPA)
TT

Yükseliş coşkusundan kayıpların kâbusuna... Yapay zekâ devlerini sarsan haftalar

Tayvan’ın Taipei kentinde, hisse senedi endekslerini gösteren bir ekran (EPA)
Tayvan’ın Taipei kentinde, hisse senedi endekslerini gösteren bir ekran (EPA)

Kasım ayı, Wall Street için sıradan bir ay olmadı. Birkaç hafta içinde ABD seçimlerinin ardından yaşanan siyasi şok, teknoloji hisselerindeki sert dalgalanmalar ve yapay zekâ projelerinin finansmanına ilişkin giderek artan endişeler iç içe geçti. Bu süreçte, aralarında Çin adına casusluk yaptığı şüphesiyle gündeme gelen Alice Huang ile ilişkilerinin ortaya çıkmasının ardından istifa eden Nvidia CEO’su Jensen Huang hakkındaki gelişmeler de gündeme damgasını vurdu.

Yaşananların sonucunda, bu teknolojiyi üç yıldır geniş çaplı kazançların kaynağı olarak gören yatırımcılar açısından yapay zekâ yatırımlarının haritasını yeniden şekillendiren bir dalgalanma ortaya çıktı. Bu kazançlardan çip üreticilerinden bulut bilişim hizmeti sağlayıcılarına, veri merkezleri, enerji ve uzmanlaşmış ekipman şirketlerine kadar yapay zekâyla bağlantılı çok sayıda şirket yararlanmıştı. Ancak yatırımcılar artık sektörü, tüm şirketlerin yükselişini garanti eden tek bir yatırım alanı olarak değerlendiremiyor.

Dalgalanmalar, kasım ayındaki işlem günlerinden birinde zirveye ulaştı. Yatırımcılar, Nasdaq endeksinde işlem gören hisselerin toplam piyasa değerinden yaklaşık 2,5 trilyon doları sildi. Bu, endeksin yaklaşık iki yıldır yaşadığı en kötü işlem günü oldu. Nvidia da yalnızca bir hafta içinde piyasa değerinin 573 milyar dolarını kaybetti. Bu, tek bir şirketin bir haftada yaşadığı en büyük değer kaybı olarak kayıtlara geçti.

Wall Street Journal (WSJ) kapsamlı haberinde, Nasdaq endeksinin 6 Ekim’de rekor seviyede kapanış yapmasından bu yana piyasaları sarsan olaylar zincirini ele aldı. Gazete ayrıca, yatırımcıların, yapay zekâyla bağlantılı hisselerin büyük bölümünü satın alma eğiliminden, sektörün öncülük ettiği devasa harcamaları haklı çıkaracak getirileri şirketlerin elde edip edemeyeceğini sorgulama aşamasına nasıl geçtiğini ortaya koydu.

Toplu bahis ters tepti

Piyasadaki kırılganlığın ilk işaretlerinden biri, hedge fonlarının yatırımlarının sınırlı sayıdaki yapay zekâ hissesinde yoğunlaşması oldu. Morgan Stanley’in 5 Kasım’da Miami’de düzenlediği üst düzey yatırımcı konferansında yatırımcı Anthony Botza, fonların artık aynı şirketlerin peşinden gittiği ve büyük ölçüde birbirine benzeyen pozisyonlar oluşturduğu uyarısında bulundu.

Botza, bankanın sunduğu ve hedge fonu müşterilerinin yapay zekâyla bağlantılı donanım hisselerine yönelik net risk pozisyonlarının yaz aylarında portföylerinin yaklaşık yüzde 40’ına ulaştığını gösteren verilere dikkat çekti. Bu oran daha sonra gerilemiş olsa da Botza, yatırımların bu ölçüde aynı yönde yoğunlaşmasının, fonların tercihlerinin ve performanslarının birbirinden farklı olması gereken stratejileriyle çeliştiğini belirtti.

ergthy
New York Borsası işlem salonunda Dow Jones endeksini gösteren ekran (Reuters)

Botza’nın uyarısı dikkat çekiciydi. Zira çok sayıda yatırımcının aynı anda satış kararı alması, özellikle portföylerin aynı hisselere yoğunlaştığı durumlarda, olumsuz herhangi bir gelişmeyi geniş çaplı bir satış dalgasına dönüştürebilir.

Goldman Sachs verilerine göre, yılın ilk yarısında hisse senedi seçimine dayalı stratejiler izleyen hedge fonlarının elde ettiği ilave getirilerin yaklaşık yüzde 85’i yapay zekâyla bağlantılı pozisyonlardan kaynaklandı. Bankanın mayıs ayında hazırladığı fonların en çok tercih ettiği hisseler listesine eklenen 12 şirketten yedisi de yapay zekâ altyapısı alanında faaliyet gösteriyordu.

Ancak yükseliş döneminde kazançları artıran bu yatırım tercihi, piyasanın yön değiştirmesiyle birlikte bir risk kaynağına dönüştü. Yatırımcıların risk pozisyonlarını azaltmaya başlamasıyla çip, bilişim ve veri merkezlerine yönelik harcamalarla en yakından bağlantılı hisseler giderek daha fazla baskı altında kaldı.

Borçlar zayıf noktaları ortaya çıkarıyor

Endişeler yalnızca hisse senetlerinin değerlemeleriyle sınırlı kalmadı, borç piyasalarına da yayıldı. Borçlanma maliyetlerinin yükselmesi ve yatırımların ne zaman getiri sağlayacağının belirsizliğini koruması, şirketlerin devasa projelerini finanse etmeyi sürdürme kapasitesine ilişkin soru işaretlerini artırdı.

Yapay zekâyla bağlantılı şirketler, eylül ayında toplam 13 milyar dolar değerinde yüksek getirili tahvil ihraç ettikten sonra bu piyasadaki faaliyetler keskin biçimde geriledi. Yatırımcılar kredi risklerini üstlenmek karşılığında daha yüksek getiri talep etmeye başlarken, Solv şirketinin verilerine göre veri merkezlerini işleten büyük teknoloji şirketleriyle bağlantılı temerrüde karşı sigorta maliyetleri ekim ayında rekor seviyelere ulaştı.

Yapay zekâ alanında bulut bilişim hizmetleri sunan ve Nvidia’nın önde gelen müşterileri arasında yer alan CoreWeave, bu baskının açık örneklerinden biri oldu. Şirketin 15 Ekim’de 2031 vadeli tahvillerinden birinin getirisi, benzer vadeli ABD Hazine tahvillerinin getirisini 10 puandan fazla aştı. Bu seviye, piyasa aktörlerinin bir tahvili temerrüde düşmüş gibi değerlendirmeye başladığı sembolik eşik olarak kabul ediliyor.

xsdcfvghy
Japonya’nın Akihabara bölgesindeki Dospara Akihabara mağazasında sergilenen Nvidia’ya ait GeForce RTX serisi ekran kartları (Reuters)

Sorunun temelinde, uzmanlaşmış altyapı şirketlerinin kapasitelerini genişletmek için sürekli finansmana ihtiyaç duyması, buna karşılık veri merkezlerine yapılan devasa yatırımların beklenen getirilerinin henüz tam olarak netleşmemesi yatıyor. Bu yatırımların getiri sağlaması, yatırımcıların öngördüğünden daha uzun sürebilir.

Harcamaların yavaşlaması veya finansman maliyetlerinin yükselmesi durumunda, borçlanmaya ve yatırımların kesintisiz sürmesine bağımlı şirketler daha fazla zarar görecek. Yapay zekâ alanındaki büyümenin önemli bir bölümünü finanse eden büyük teknoloji şirketleri ise faaliyet alanlarının çeşitliliği ve mevcut gelir kaynakları sayesinde daha fazla hareket alanına sahip.

Bu farklılık hisse senetlerinin performansına da yansıdı. Nvidia’nın hisseleri ay boyunca yaklaşık yüzde 20, Micron’un hisseleri yüzde 12, Dell Technologies’in hisseleri ise yüzde 19 değer kaybetti. Bulut bilişim şirketi Nebius yılbaşından bu yana piyasa değerinin yaklaşık dörtte birini yitirirken, CoreWeave hisseleri ay boyunca yüzde 3,2 geriledi.

Seçimler durumu daha da karmaşık hale getiriyor

3 Kasım’da yapılan ABD seçimleri, endişelere yeni bir unsur ekledi. Çok sayıda hedge fonu, Demokrat adayların veri merkezlerinin hızlı genişlemesine karşı mücadele etme vaatleri nedeniyle seçim öncesinde piyasanın gerileyeceği yönünde pozisyon almıştı. Demokratların geniş kapsamlı bir üstünlük elde etmesiyle sonuçlanan seçimler, yapay zekâ sektörünün dayandığı devasa projelerin geleceğine ilişkin soru işaretlerini beraberinde getirdi.

Olası riskler arasında düzenleyici kısıtlamaların artırılması, elektrik temininde yaşanabilecek sorunlar, tedarik zincirlerindeki darboğazlar ve veri merkezlerinin inşası ile işletilmesi için gerekli borçlanma maliyetlerinin yükselmesi bulunuyor. Şirketlerin yeni bilişim kapasitesi oluşturmak için yarıştığı bir dönemde bu faktörler, projelerin hayata geçirilmesini geciktirebilir veya maliyetlerini artırabilir.

Altimeter Capital’in kurucusu Brad Gerstner de yapay zekâ hisselerindeki risk pozisyonunu azaltmış ve CoreWeave’deki yatırımından çıkmıştı. Gerstner, bu kararında düzenlemeler, enerji, tedarik zincirleri ve finansman maliyetleriyle ilgili risklere dikkat çekmişti.

Çin’in rekabeti de ABD’li şirketler açısından ilave bir meydan okuma olarak öne çıkıyor. Düşük maliyetli yapay zekâ ürünlerinin ortaya çıkması, Amerikan şirketleri üzerinde baskı oluşturabilir ve kâr marjlarını koruma kapasitelerini azaltabilir. Bu durum, teknolojik yarışın sürdürülebilmesi için ne ölçüde harcama yapılması gerektiğine ilişkin tartışmaları da beraberinde getiriyor.

Hedge fonları dalgalanmaların bedelini ödüyor

Ekim ayı sonuçları, sektöre yoğun yatırım yapan yatırımcılar açısından tablonun ne kadar hızlı tersine dönebileceğini ortaya koydu. Goldman Sachs verilerine göre teknoloji alanında uzmanlaşmış hedge fonları, ay boyunca yüzde 12,6 değer kaybetti.

Dikkat çeken örneklerden biri, yatırımcılarına bir önceki aya kadar yaklaşık yüzde 68 kazanç elde ettiğini bildiren Farra fonu oldu. Fon, ekim ayında yaklaşık yüzde 33 kaybederek yıl başından bu yana elde ettiği kazancı yüzde 13 civarına düşürdü.

erf5gty6
New York Borsası’nda çalışan uzman bir yatırımcı (Reuters)

Buna karşılık, daha öngörülebilir nakit akışlarına sahip şirketlere odaklanan ve genellikle popüler yatırım eğilimlerinden uzak duran Lakewood Capital fonu, müşterilerine bildirdiği üzere ekim ayında yüzde 4 kazanç sağladı. Bu farklılık, yalnızca yapay zekâ sektörüne yatırım yapmanın değil, yatırım stratejisinin ve şirket seçiminin de giderek daha fazla önem kazandığını gösteriyor.

Bununla birlikte, piyasadaki dalgalanma yatırımcıların bu teknolojiye yönelik beklentilerinden vazgeçtiği anlamına gelmiyor. Yatırımcıların önemli bir bölümü yapay zekâyı hâlâ uzun vadeli bir dönüşüm olarak görüyor. Ancak harcamalarını gelire ve kâra dönüştürebilecek şirketleri belirleme konusunda artık daha seçici davranıyor. Hatta bazı yatırımcılar, satış dalgasını sektörden çekilmek yerine fiyatları gerileyen hisseleri satın almak için bir fırsat olarak değerlendirdi.

Bu çerçevede yatırımcılar, Claude modelinin geliştiricisi Anthropic’in beklenen halka arzını, piyasanın yapay zekâ şirketlerine yönelik iştahını ölçmek açısından yeni bir sınav olarak görüyor. Bu süreçte şirketlerin değerlemeleri, finansman olanakları ve sürdürülebilir getiri elde etme kapasitelerine ilişkin soru işaretleri de artıyor.

Böylece yapay zekâ alanındaki yatırım denklemi birkaç hafta öncesine kıyasla önemli ölçüde değişti. Sektörle bağlantılı hisselerin büyük bölümünün birlikte yükseldiği dönemin ardından yatırımcılar artık daha farklılaşmış bir piyasayla karşı karşıya. Bu piyasada kazançlar, her şirketin yatırımlarının karşılığını kanıtlama, finansmanını güvence altına alma ve teknolojinin sunduğu vaatleri somut finansal sonuçlara dönüştürme kapasitesine göre şekilleniyor.