Başkan Donald Trump liderliğindeki ABD yönetimi, ABD’nin Grönland üzerinde kontrol sağlaması gerektiğini defalarca vurgulayarak, bölgenin Amerikan ulusal güvenliği açısından önemine dikkat çekti.
Trump, pazar günü yaptığı açıklamada, ABD’nin Grönland’ı ‘bir şekilde’ ilhak edeceğini söyledi.
Bu durum, hem Avrupa Birliği (AB) hem de Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü’nü (NATO) zor bir konuma soktu. Geniş özerkliğe sahip olan Grönland, Danimarka’ya bağlı olsa da NATO üyesi değil; Danimarka ise NATO üyesi olduğu için, kutup adası, Danimarka’nın üyeliği dolayısıyla ittifakın savunma garantileri kapsamına giriyor.
Avrupa liderleri, Grönland’ın egemenliği ve toprak bütünlüğünü güçlü bir şekilde savunurken, adanın kendi işlerini belirleme hakkını desteklediklerini açıkladı. NATO ve Grönland da dün bölgenin savunmasını güçlendirmek için birlikte çalışacaklarını duyurdu. Ancak Trump’ın ilhak girişimine karşı net bir caydırıcı strateji veya müdahale yöntemi henüz belirlenmiş değil.
İngiliz gazetesi The Guardian, Trump’ın Grönland’ı ilhak girişimini engellemek için AB ve NATO’nun alabileceği başlıca seçenekleri şöyle sıraladı:
Arktik'te diplomasi ve güvenliğin güçlendirilmesi
ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio’nun çarşamba günü Danimarka ve Grönland dışişleri bakanlarıyla bir araya gelmesi bekleniyor. Ancak Danimarka’nın Washington Büyükelçisi Jesper Moller Sorensen ile Grönland'ın ABD'deki temsilcisi Jacob Isbosethsen, şimdiden ABD’li yasama organı üyeleri arasında destek toplamaya başladı.
Diplomatik girişimlerin bir bölümü, ABD’nin güvenlik endişelerini ele almaya odaklanacak. Bunun başında, 1951’de imzalanan ve 2004’te güncellenen ABD-Danimarka Savunma Antlaşması’nın, adadaki Amerikan askeri varlığının büyük ölçüde genişletilmesine olanak tanıdığı, yeni üslerin kurulmasını kapsadığı vurgulanacak.
Danimarka Başbakanı Mette Frederiksen’in açıkladığı gibi, Trump’ın Grönland’a yönelik olası bir saldırısı, pratikte bir NATO üyesinin diğerine karşı harekete geçmesi anlamına gelecek ve ‘NATO’nun sonu’ olarak nitelendirilecek.
Daha somut olarak, raporlara göre NATO’nun büyükelçileri geçen hafta Brüksel’de, Kuzey Kutbu’ndaki askeri harcamaların artırılması, daha fazla teçhizat konuşlandırılması ve kapsamlı, yoğun tatbikatlar yapılması gerektiği konusunda uzlaştı. Amaç, ABD’nin güvenlik endişelerini yatıştırmak.
Trump’ın ‘Grönland’ın Çin ve Rus gemileriyle dolu olduğu’ iddiasının belirgin biçimde abartılı olduğu düşünülse de, diplomatlardan alınan değerlendirmeye göre, Grönland’ın dış güvenliğini güçlendirmek için Batı’nın koordineli adımı, krizi çözmenin en az hasarla sonuçlanacak yolu olarak görülüyor.
Ekonomik yaptırımlar
Teorik olarak, 450 milyon nüfuslu bir pazar olan AB’nin, ABD üzerinde büyük ekonomik etkisi bulunuyor. AB, Amerikan askeri üslerini Avrupa’da kapatma veya Avrupalıların ABD Hazine tahvillerini satın almasını yasaklama gibi misilleme adımlarıyla baskı kurma potansiyeline sahip.
AB’nin ‘ekonomik baskı aracı’ olarak bilinen yaptırımı en yaygın seçenek olarak öne çıkıyor. Bu araç, Avrupa Komisyonu’na ABD menşeli mal ve hizmetlerin AB pazarına girişini engelleme, gümrük tarifeleri uygulama, fikri mülkiyet haklarını askıya alma ve Amerikan yatırımlarını dondurma yetkisi veriyor.
Ancak bu aracın etkinleştirilmesi, üye devletlerin onayını gerektiriyor; bu ise şu an için olası görünmüyor. Çünkü ülkeler, hem AB ekonomisine zarar vermek istemiyor hem de Trump’ın gümrük tarifesi tehditlerine rağmen Ukrayna konusunda ABD’nin desteğini korumaya özen gösteriyor.
Öte yandan AB pek çok alanda Amerikan teknoloji şirketlerine bağımlı durumda. Eski üst düzey Birleşmiş Milletler (BM) yetkilisi Jean-Marie Guehenno’nun da belirttiği gibi, “Veri koruma, yapay zekâ, yazılım güncellemeleri, hatta savunma alanında bile Avrupa, Amerikan iş birliğinden bağımsız hareket edemiyor.”
Grönland'a yatırım
Grönland ekonomisi büyük ölçüde Danimarka’dan aldığı yıllık desteğe bağımlı durumda. Geçen yıl bu destek yaklaşık 4 milyar Danimarka kronu (yaklaşık 530 milyon euro) olarak gerçekleşti. Bu miktar, bölgenin kamu harcamalarının yaklaşık yarısını karşılıyor ve gayri safi yurtiçi hasılasının (GSYİH) yaklaşık yüzde 20’sine tekabül ediyor.
Trump’ın ‘milyar dolarlık yatırım’ vaatleri, AB tarafından sağlanabilecek benzer bir destekle dengelenebilir. Bu girişim, adanın ABD’nin ekonomik nüfuzundan uzak kalmasını amaçlıyor.
Eylül ayında Avrupa Komisyonu tarafından yayımlanan bir taslak öneri, AB’nin Grönland’a yönelik taahhütlerini iki katına çıkararak Danimarka’nın yıllık hibesiyle eşit seviyeye getirebilmesini öngörüyor. Ayrıca ada, AB’nin uzak ve bağlı bölgeler için ayırdığı fonlardan 44 milyon euroya kadar finansman talep edebilir.
Washington, Brüksel’in sunduğundan daha fazla teklif etse bile, Grönland halkı bağımsızlık kazandıktan sonra ABD’li şirketlerin taleplerine kapılarını açmakta tereddüt edebilir ve kendi sosyal güvenlik sistemlerini kaybetmek istemeyebilir.
Asker gönderme
Tüm bu süreç zaman alacak. Üstelik, Trump’ın Grönland üzerindeki hedeflerinin, anlaşmalar yoluyla mı yoksa Kuzey Kutbu’nda güvenliğin güçlendirilmesiyle mi gerçekleşeceği de belirsizliğini koruyor. ABD Başkanı, New York Times’a verdiği demeçte, adanın ABD mülkiyetinde olmasının, ‘başarı için psikolojik olarak gerekli’ olduğunu ifade etmişti.
Avrupa merkezli Bruegel araştırma merkezinin yayımladığı bir çalışmada, ekonomistler Moreno Bertoldi ve Marco Buti, AB hükümetlerine “Grönland’ı ABD’nin genişleme girişimlerine karşı proaktif şekilde koruma” çağrısında bulundu ve şu ifadeyi kullandı: “AB, hızlı konuşlanma kapasitesine sahip ve bu potansiyel mutlaka kullanılmalı.”
İki ekonomist, Danimarka ve Grönland ile koordinasyon halinde, Avrupa güçlerinin adaya konuşlandırılmasının ‘AB’nin Grönland toprak bütünlüğüne bağlılığının göstergesi’ olacağını belirtti. Bu adım, ABD’nin adayı ilhakını tamamen engellemese de süreci oldukça karmaşık hale getirebilir.
Bertoldi ve Buti, “Silahlı bir çatışmaya gerek olmayacak, ancak ABD’nin müttefik güçlerini kontrol altına alması, ülkenin itibarını zedeleyecek, uluslararası imajını sarsacak ve ABD kamuoyu ile Kongre üzerinde ciddi etkiler yaratacak” değerlendirmesinde bulundu.
Almanya hükümetinden bir sözcü geçen hafta, Washington’un Grönland’ı ele geçirmesi durumunda Avrupa’nın caydırıcı bir plan üzerinde çalıştığını açıkladı. Geçen yıl ise Fransa Dışişleri Bakanı Jean-Noel Barrot, Fransız askerî birliğinin adaya konuşlandırılma olasılığını gündeme getirmişti.
AB’nin hızlı konuşlanma kapasitesi sayesinde, farklı üye ülkelerden yaklaşık 5 bin asker kısa süre içinde adaya sevk edilebiliyor ve bu adım, krize hızlı müdahale imkânı sunuyor. Uzmanlar ve bazı siyasetçiler, böyle bir adımın ABD’nin hesaplarını değiştirebileceğini vurguluyor.
Almanya Yeşiller Partisi Avrupa Parlamentosu üyesi Sergey Lagodinsky, “Hiç kimse ABD ile AB arasında bir savaşın arzu edilir veya kazanılabilir olduğunu düşünmüyor. Ancak ABD’nin AB’ye karşı alacağı herhangi bir askerî adım, savunma iş birliği, piyasalar ve dünya genelinde ABD’ye duyulan güven üzerinde yıkıcı etkiler yaratır” ifadelerini kullandı.
Tüm bu gelişmeler, Trump’ın Grönland politikalarını yeniden gözden geçirmesine yol açabilir.
