Rustem Mahmud
İran Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi Başkanı ve şu anda İran hükümetinin en üst düzey yetkilisi olan Ali Laricani, Dini Lider Ali Hamaney suikastının ardından verdiği uzun bir televizyon röportajında, ‘ABD ve İsrail'in kaos yaratmak ve İran'ı bölmek şeklindeki nihai planından’ bahsederek bu konuda uyarıda bulundu. Bu planı engelleyeceğine söz verdi ve İran'ın içinden veya dışından bu planı gerçekleştirmeye çalışan herkesi tehdit etti.
Eski Şah rejiminin Veliahtı Rıza Pehlevi’nin de aralarında olduğu birçok İranlı muhalif gücün ve liderin, özellikle de Pers milliyetçilerinin, mevcut rejime karşı bir tutum sergilemelerine rağmen aynı söylemi benimsemiş olmaları dikkati çekti. Onlar, iktidardakilere, mevcut politikalarına devam ederlerse ülkenin bölünme olasılığı konusunda uyarıyor ve teslim olup ülkeyi muhalefete bırakmamaları gerektiğini söylüyorlar. Onlar da İranlı milliyetlerini temsil eden İran muhalefet güçlerini tehdit etti.
Şarku’l Avsat’ın Al Majalla’dan aktardığı analize göre Hamaney'in ölümünün ardından yeni yöneticilerin, ‘İran'ın bölünmesi’ konusunda en radikal muhalefet güçlerinin yöneticileriyle aynı söylemi benimsemesi, bu bölünmenin öngörülebilir gelecekte, farklı pozisyon ve bakış açıları olsa da ülkedeki iç çatışmanın merkezinde yer alacağını gösteriyor.
Siyasi bölünmenin coğrafi kökleri
İranlı siyaset araştırmacısı Ramin Hamidani, Al Majalla’ya yaptığı uzun değerlendirmede, İran'da ‘siyasetin kökleri’ olarak gördüğü unsurları açıkladı ve öngörülebilir gelecekte çatışmaya yol açabilecek siyasi gerçekleri özetledi.
Hamidani şöyle devam etti:
“İran coğrafyası, yüzyıllarca devletin imparatorluk merkezinde, Tahran, Şiraz ve Meşhed şehirleri arasındaki üçgende yaşayan Pers halkının merkezi ikiliğine dayanırken, Beluç, Arap, Kürt ve Azeri halkları ülkenin coğrafi çevresine dağılmış durumda. Bu iç jeopolitik konumlandırma, ülkeye ilişkin iki çelişkili vizyonu tanımlamıştır. İdeolojisi, siyasi davranışları ve kurumsal hakimiyeti tamamen Fars olan merkezi iktidar güçleri, ‘bölünmeye karşı uyarıyı’ Fars halkını devletin yapılarına bağlamak ve meşruiyetini kabul ettirmek için kalıcı bir araç olarak gördü. İran'ı yöneten tüm rejimler, muhaliflerini Pers olmayan bölgeleri merkezden ayırarak İran'ı parçalamaya çalışmakla suçladı. Bu görüşün aksine, Kürt, Azeri, Arap ve Beluç milliyetçi hareketleri tarafından temsil edilen İran'daki Fars olmayan siyasi güçler, bu retoriği, iktidar otoritelerinin tüm yetkileri tekelleştirmek ve bölgelere bazı yerel yetkiler verecek her türlü ademi merkeziyetçi hükümeti reddetmek için kullandıkları işlevsel bir araç olarak sınıflandırdılar. Böylece diğer milletlerden üyeler, Fars milletinden üyelerle denge ve eşitlik hissi yaşayabilirler. Bu merkezi/totaliter politikaların, İranlılar arasındaki mesafeyi ve gerilimi ulusal düzeyde artırdığı için İran'ı parçalamak için en etkili araç olduğunu savunuyorlar.”
Yetkililerin, ana muhalefet güçleriyle ‘ülkenin coğrafi bütünlüğü’ gibi temel bir konuda anlaşmaya varmış olmaları ve her iki tarafın da herhangi bir siyasi ademi merkeziyetçilik biçimini kabul etmek istememeleri, keskin bir kutuplaşma riskini artırıyor.
Araştırmacı Hamidani, İran'ın merkezi olmayan siyasi güçlerinin karşı karşıya olduğu ve bu güçlerin gelecekteki ayrılma sorunu ve olasılığı konusunda birleşik bir siyasi söylem ve vizyon geliştirmesini engelleyen altı ana sorundan bahsetti. Hamdani’ye göre bu engeller, geri dönüşü olmayan bir noktaya ulaşabilecek iç ulusal bölünmenin artma olasılığını ve ihtimalini artırıyor. Bu faktörler değişmezse, ülkenin egemenliğinden ayrılmayı engelleyecek.
Hamdani, bu engelleri şu şekilde tanımladı:
"Dört Fars olmayan milletten her biri, topluluk birliği ve yerel coğrafyaya dayalı ortak bir iç alan yaratmalarını engelleyen büyük bir iç sorunla karşı karşıya. Ülkenin güneydoğusunda yoğunlaşan Beluçlar, çok geniş bir coğrafi alana yayıldılar, ancak demografik açıdan ciddi dezavantajlara sahip. Nüfusları iki milyonu geçmiyor. Bir asır boyunca iktidar otoriteleri, bu bölgelerde demografik değişiklikler yaratmaya çalışarak, bu halkların net bir jeopolitik vizyon oluşturmalarını engelledi. Aynı durum ülkenin güneybatısındaki Araplar için de geçerli. Petrol zenginliklerinin bölgelerinde yoğunlaşması, çeşitli İranlı yetkilileri sürdürülebilir bir demografik dengesizlik yaratmaya itmiş ve milyonlarca Arap olmayan İranlının Arap çoğunluklu bölgelere yerleşmesine izin verdi. Yukarıdaki iki koşul, ülkenin batısı ve kuzeyindeki Kürtler ve Azereiler için geçerli değilse de onlar iki farklı zorlukla karşı karşıya. Kürtler, Türkiye'den hiçbir muhalefet görmüyor, bu da onların belirgin bir (ayrılıkçı) politika geliştirmelerini engelliyor. Öte yandan Azeriler, Şii kimliklerinin hem kültürel hem de psikolojik olarak Persli meslektaşlarıyla özel bağlar kurması nedeniyle mezhepçiliğin pençesine düşmüş durumdadır ve bu da onların ayrılma olasılığına dayalı siyasi seçenekler geliştirmelerini engellemektedir. Bu dört faktörle, hükümet ve ana siyasi muhalefet güçleri, ülkenin coğrafi birliği konusunda temel bir konuda hemfikir ve tarafların hiçbiri ayrılmayı düşünmüyor.”
Kürt istisnası
İranlı siyasi güçleri, ülkeyi bölmek veya buna yol açacak herhangi bir siyasi program veya ideoloji izlemek istemediği iddialarını reddetse de İran siyasi tarihi etnik köken ve coğrafyaya dayalı iç bölünmelerle dolu bir geçmişe sahip. İran, 20. yüzyılın başlarında etnik grupların İran'dan ayrılıp başka ülkelere katılmak istemesi sonucunda ülkenin kuzey, güney ve batısındaki coğrafi topraklarının çoğunu kaybetmişti. Yüzyılın ortasında, İkinci Dünya Savaşı'nın başında İngiliz ve Sovyet işgali nedeniyle merkezi otoriteler güçlerini kaybettikten sonra, İran içindeki iki devlet, biri Kürt, diğeri Azeri, bağımsızlıklarını ilan etti. 1970'lerin sonunda Şah rejimi yıkılıp İran devrimi gerçekleştiğinde, birçok İran bölgesi merkezi otoriteden koparak yıllarca bu durumunu sürdürdü ve bazıları 1980'lerin ortalarına kadar içsel olarak yarı bağımsız kaldı.
Öte yandan mevcut rejim, ülkenin çevresindeki etnik gruplara karşı çok çeşitli ‘asimilasyon’ politikaları uygulamıştır. İranlı Kürt siyasetçi Berhani Macid Mukriani'ye göre bu politikalar aslında Pers olmayan etnik grupların isteklerini bastırmayı amaçlayan ‘zorlayıcı’ stratejilerdi.
Mukriani sözlerini şöyle sürdürdü:
“Yarım asırdan fazla bir süredir İranlı yetkililerin başlıca oyun olarak ulusal karışım ve eritme oyununu oynuyor. Bir yandan, tüm etnik grupların kültürlerini, dillerini ve kültürel potansiyellerini geliştirmelerini engellediler ve ardından merkezi Fars kültürünü kendilerine mal ettiler. Ayrıca dengeli kalkınma koşullarını ihlal ederek milyonlarca etnik azınlığı ‘Fars üçgeni’ olarak adlandırılan Tahran, Şiraz ve Meşhed şehirleri, on milyonlarca farklı etnik kimliğin yaşadığı metropoller haline gelirken, farklı etnik gruplardan milyonlarca memurun yerleştiği çevre bölgelerde ulusal uyum kayboldu.
Mukriani şöyle devam etti:
“Bu politikalar, Kürt çoğunluğun yaşadığı bölgelerde Kürt milliyetçiliğini ve bilincini tam olarak sindiremedi. Kürt milliyetçi partiler, Kürtler arasında oldukça etkili olmaya devam ederek, İran devleti ile olan bağlarını ve gelecekle ilgili özlemlerini şekillendirdiler. Bu durum, özellikle bu partilerin çoğunun silahlı olması ve halk arasında zengin bir mücadele geçmişine sahip olması nedeniyle, onlara siyasi ve sembolik bir güç kazandırması nedeniyle daha da geçerli. Bunun yanında ülkenin batısındaki Kürt bölgelerinin zorlu dağlık coğrafyası, İranlı yetkililerin kontrolünden çıkan Kürt bölgelerini kolayca geri kazanmalarını engelliyor.”
Mevcut rejimin düşüşünün ardından ülkenin çeşitli bölgelerinde ortaya çıkabilecek kaos ortamı, herhangi bir iktidar gücünün düzeni etkili ve hızlı bir şekilde yeniden tesis etmesini zorlaştıracak ve bu da bölünmeyi gerçeğe dönüştürecek.
Her iki konuda da İranlı Kürt siyasi güçler, Batılı güçlerle, özellikle de ABD ile güçlü siyasi bağlar ve ilişkiler içindeler ve bunu açıklamaktan utanmayan veya korkmayan tek İranlı güçler olarak öne çıktı. Ancak, İran Kürtlerinin karşı karşıya olduğu iki temel sorun, siyasi güçlerinin coğrafyaya dayalı herhangi bir ulusal proje geliştirmesini engelleyebilir. Türkiye, Kürt-Suriye durumuyla başa çıkmak için kullandığı politikaların aynısını izleyecektir. İran Kürt coğrafyasında lehçeye dayalı bölünmeler de söz konusu. Üç dil grubuna ayrılırlar: Batı Azerbaycan eyaletinin sakinleri Kurmanci lehçesiyle Kürtçe konuşuyor, Kürdistan eyaletinin Kürtleri Sorani lehçesiyle Kürtçe konuşuyor ve Kirmanşah ve İlam eyaletlerinin sakinleri Kürtçenin Laki ve Lur lehçelerini konuşuyor. Buna mezhepsel bölünmeler de eklenmektedir. İran Kürtlerinin üçte birini oluşturan Kirmanşah eyaleti Kürtleri Şii Müslümanlarken, İran'ın geri kalan Kürtleri Sünni Müslümanlar.
Uluslararası vizyon eksikliği
İranlı siyasi güçler, özellikle de Fars olmayan etnik grupların isteklerini temsil edenler, İran'ı coğrafi olarak bölmeyi amaçlayan bir programın izlenmesi ve geliştirilmesinin, uluslararası güçlerin, özellikle de ABD'nin bu tür önerileri kabul etmemesi veya bu konuda bir vizyonu olmaması durumunda bir tür ‘siyasi intihar’ olacağını biliyor. Bu, İran'ı çevreleyen çeşitli bölgesel güçlerin paylaştığı uluslararası bir yaklaşım.
Ancak İranlı milliyetçi partiler, ülkenin geleceğini belirlemede kararlı bir rol oynayabilecek iki başka faktöre de güveniyorlar. Mevcut rejimin düşüşünü, kendilerini Pers milliyetçiliğinin temsilcileri olarak gören ve ‘milliyetçi partiler’ olarak adlandıran partilerle bir anlaşmaya varmak için bir fırsat olarak görüyorlar. Bu partiler son derece zayıf, kendi aralarında bölünmüş ve genellikle birbirlerine düşmanca davranıyorlar. Yakın gelecekte, İran içinde aktif olan güçler, yani mevcut rejimin kalıntıları ile çatışacaklar. Bu durum, İran egemenliği altında kalmaları için bir koşul olarak, bölgelerindeki Pers olmayan milletlerin ‘federal’ siyasi ademi merkeziyetçiliğini kabul etmelerine dayalı olarak, onlarla geniş bir siyasi uzlaşma sağlanmasına yardımcı oluyor. Eski Veliaht Prens Rıza Pehlevi'nin hareketi gibi bazı merkezi güçler tarafından prensipte kesin bir reddedilme, Halkın Mücahitleri Örgütü (HMÖ) tarafından ise açık bir kabul olsa da bu güçlerin İran içindeki göreceli ağırlığı tam olarak bilinmiyor.
Mevcut rejimin düşüşünün ardından ülkenin çeşitli bölgelerinde ortaya çıkabilecek kaos ortamı, herhangi bir iktidar gücünün düzeni etkili ve hızlı bir şekilde yeniden tesis etmesini zorlaştıracak ve bu da bölünmeyi öngörülebilir bir gelecekte bölgesel ve uluslararası meşruiyet kazanabilecek bir gerçeklik haline getirecek.
