Xiaotong Yang
Kırk günlük ABD/İsrail-İran savaşının ardından İran ve ABD, iki haftalık bir ateşkes üzerinde anlaşmaya vardı. Ancak taraflar arasında halen var olan derin uçurum, bu ateşkesi kırılganlaştırıyor. Bu da esaslı uzlaşmadan çok, nefes almayı sağlayan bir ateşkes niteliğinde ve taraflara savaş yeniden başlamadan önce sadece kısa bir mola verme fırsatı sunuyor.
Pakistan’ın ev sahipliği yaptığı yirmi bir saatlik müzakere turu, anlaşmaya varılamadan sona erdi. Bu sonuç kimseyi şaşırtmadı. ABD Başkan Yardımcısı J.D. Vance, Washington’ın ‘son ve en iyi teklifini’ sunduğunu belirterek İslamabad’dan ayrılırken, müzakere süreci Pakistan'a göz ardı edilemeyecek bir diplomatik kazanç sağladı.
Öte yandan hem ABD Başkanı Donald Trump hem de Pakistan tarafından Çin'e atfedilen payın abartılı olduğu görülüyor. Çin'in rolü, Tahran'ı ateşkesi kabul etmeye ikna eden belirleyici bir teması olduğu yönündeki söylemlerle açıkça köpürtülüyor. Pekin’in bölgedeki istikrarı memnuniyetle karşıladığı doğru olsa da bunu somut taahhütlere dönüştürmeye gerçek bir istek göstermiyor.
İran’ın Pekin Büyükelçisi Abdulrıza Rahmani Fazli, defalarca kez barışı korumak için Pekin, Moskova, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi (BMGK) ve bölgesel güçlerin öncülüğünde ortak bir adım atılması çağrısında bulundu. Ancak Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Mao Ning, her seferinde doğrudan yanıt vermekten kaçındı.
Trump, Çin'e İran'ı silahlandırması halinde ciddi sonuçlarla karşılaşacağı uyarısında bulunarak, Çin mallarına yüzde 50 gümrük vergisi uygulamakla tehdit etti. Ancak bu suçlamanın herhangi bir dayanağı yok. Pekin'in ülke sınırları dışındaki bir çatışmada taraf tutabileceği varsayımı, Çin-ABD rekabetinin doğasına ilişkin bir yanlış anlamayı da ortaya koyuyor. Ayrıca, Trump yönetimi içinde Çin konusunda uzmanlaşmış personelin azlığı ve bu personelin kalitesindeki düşüş de açıkça ortada.
İran'ın savunma sisteminin belkemiğini insansız hava araçları (İHA) ve balistik füzelerin oluşturmasına ve Çin'in bu iki alanda belirgin bir teknolojik üstünlüğe sahip olmasına rağmen, Pekin bu alanlarla ilgili herhangi bir teknolojiyi Tahran'a aktarmaktan kaçındı. İran'ın kozları eriyip Tahran'ın manevra alanı daraldıkça, İran komşu Arap ülkelerindeki sivil altyapıyı sistematik olarak hedef almaya başladı; bu, küresel enerji arzını kesintiye uğratarak uluslararası toplumu savaşı durdurmak için müdahale etmeye zorlamaya yönelik bir bahis gibi görünüyor.
Bu gidişat, Pekin'i son derece zor bir duruma sokuyor. Çünkü bu saldırılar, Çin'in, İran ile çevredeki Arap ülkeleri arasındaki ilişkileri yeniden inşa etmek amacıyla yıllardır sürdürdüğü sabırlı diplomatik çabaları boşa çıkarıyor. Bu durum, söz konusu ülkelerde ağırlığı enerji sektöründe olan Çin'in köklü ekonomik çıkarlarını da zedeliyor.
Bu gidişat Pekin'i son derece zor bir duruma sokuyor. Zira bu saldırılar, Çin'in yıllardır İran ile Arap dünyası arasındaki ilişkileri yeniden inşa etmek amacıyla sürdürdüğü sabırlı diplomatik çabalarını boşa çıkarırken, söz konusu ülkelerde ağırlıklı olarak enerji sektöründe yoğunlaşan Çin'in köklü ekonomik çıkarlarını da zedeliyor.
Dünyanın en büyük petrol ve gaz ithalatçısı olan Çin’in, bölgedeki güvenlik ve istikrarın korunmasında doğrudan menfaati bulunuyor. Daha da önemlisi, Körfez İşbirliği Konseyi (KİK) ülkeleri Çin için İran’dan çok daha büyük önem taşıyor. Örneğin, Çin ile KİK ülkeleri arasındaki ticaret hacmi 257 milyar dolar iken, İran ile olan ticaret hacmi sadece 13,37 milyar dolardır. Bu fark, ‘gölge filolar’ aracılığıyla taşınan ve ‘küçük Çin rafinerileri’ olarak bilinen kuruluşlar tarafından satın alınan İran petrolü de hesaba katıldığında bile oldukça büyük kalıyor. Dolayısıyla Çin İran'a sempati duysa da Tahran'ın gerçekleştirdiği saldırılara ortak olmaktan korktuğu için ona silah sağlamayacak.
Bunun yanı sıra Trump’ın Çin’e yapacağı beklenen ziyaretin hazırlıkları kapsamında ABD’nin müttefiki olan ve Çin’in kendi topraklarının ayrılıkçı bir parçası olarak gördüğü Tayvan’a yönelik milyarlarca dolarlık silah satışını erteleyerek, Pekin’e nihayet bir taviz verdi.
Çin'in İran'ı silahlandırmaya yönelik herhangi bir adımı, ABD'yi Tayvan'a yönelik stratejik belirsizlik politikasından vazgeçmeye ve Çin anakarasıyla çatışma çıkması halinde adayı savunma konusunda net bir taahhütte bulunmaya itebilir.
Çin, 1950'de Kore Savaşı'na müdahil olduktan sonra Tayvan'ı geri alma planından vazgeçmek zorunda kalmıştı. O dönemde ABD, Tayvan Boğazı'na bir uçak gemisi göndermiş ve Pekin'in birleşme hedefini gerçekleştirmesini engellemişti.
Bu tarihi emsal çerçevesinde Çin’in aynı senaryoyu tekrarlayıp temel çıkarlarını tehdit edebilecek bir dış savaşa girme riskini alması ihtimal dışında.
Çin’in aynı senaryoyu tekrarlayıp temel çıkarlarını tehdit edebilecek bir dış savaşa girme riskini alması ihtimal dışında.
Çin ile İran arasında gerçekleşen telefon görüşmesinde yaşananlar, etrafta dolaşan söylemlerdeki kadar dramatik olmayabilir. Savaştan yorgun düşen İran’ın, nefesini toplayıp kayıplarını telafi edebileceği kısa bir ateşkese ihtiyacı vardı. Şarku’l Avsat’ın al Majalla’dan aktardığı analize göre dolayısıyla, Pekin’in onu nazikçe ikna etmesi, ateşkes kabul etmesi için yeterli olmuş olabilir.
Bu görüşü, Trump’ın geri adımlarıyla alay etmek için takılan lakabı ‘TACO’ (Trump Always Caves Out, yani Trump her zaman geri adım atar) ile uyumlu olarak, ‘Fars medeniyetini yok etme’ tehdidinin anlamsızlığını fark edip son anda geri adım atarak uçurumun kenarından uzaklaştığına dair söylentiler de destekliyor.
Bu anlatıma göre Trump, İran ve ABD ile olan yakın ilişkilerinden yararlanarak, itibarını koruyacak bir çıkış yolu bulmak için Pakistan'ı arabulucu olarak kullandı. Bu yorum, dikkat çekici bir olaya dayanıyor. Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif, iki haftalık ateşkesi sosyal medya aracılığıyla ilan ettiğinde, mesajına yanlışlıkla ‘Draft -Pakistan's PM message on X’ ifadesiyle başladı. Bu da metnin aslen ABD'den geldiğini ve perde arkasından olayı yöneten gizli elin Pekin değil, Washington olabileceğini düşündürdü.
Çin'in yakmadığı ve söndüremeyeceği bir yangın
Mevcut veriler çerçevesinde, Çin'in savaşı sona erdirmek için arabuluculuk yapmasının getirileri, maliyetinden daha büyük görünüyor. Çatışma, sınırların ötesine yayılma ve kontrolden çıkma tehdidi oluşturarak bölgedeki Çin'in ekonomik çıkarlarına zarar verebilir. Bununla birlikte Pekin, halen herhangi bir somut taahhütte bulunmaktan kaçınıyor.
Çin’in Pakistan ile ortaklaşa ortaya koyduğu Ortadoğu'da barış ve istikrarı yeniden tesis etmeye yönelik beş maddelik girişimden 26 telefon görüşmesine kadar, Çin'in hamleleri büyük ölçüde sembolik görünüyor.
Bu hamleler, bu düzeni kuran ve daha sonra birçok kişinin gözünde onu baltalamaya başlayan ABD'nin aksine öncelikle Pekin'in, İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra ortaya çıkan kurallara dayalı uluslararası düzeni korumak istediğine dair bir sinyal gönderiyor. Bunun yanında Çin'i, kendi yakmadığı bir yangını söndürmek için tüm ağırlığını koymamakla suçlamak oldukça güç.
Müzakerelerin başarısız olması, İran ve ABD'nin barış vizyonları arasındaki uçurumu bir kez daha ortaya koydu. İsrail'in müzakereyi reddetmesi ve her an kırılgan ateşkesi bozma tehdidinde bulunması nedeniyle, Çin'in yapabilecekleri de son derece sınırlı kalıyor.
*Bu analiz Şarku’l Avsat tarafından Londra merkezli al Majalla dergisinden çevrilmiştir.
