عربي English Türkçe اردو فارسى
Logo
Son Haberler
DÜNYA

Güvenlik Konseyi İran yaptırımlarının uygulanmasını görüşme kararı aldı

Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, bugün (Perşembe) İran'a yönelik BM yaptırımlarının uygulanmasını sağlamak üzere özel bir komitenin yeniden kurulmasını görüşecek (Birleşmiş Milletler)
Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, bugün (Perşembe) İran'a yönelik BM yaptırımlarının uygulanmasını sağlamak üzere özel bir komitenin yeniden kurulmasını görüşecek (Birleşmiş Milletler)
TT
TT

Güvenlik Konseyi İran yaptırımlarının uygulanmasını görüşme kararı aldı

Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, bugün (Perşembe) İran'a yönelik BM yaptırımlarının uygulanmasını sağlamak üzere özel bir komitenin yeniden kurulmasını görüşecek (Birleşmiş Milletler)
Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, bugün (Perşembe) İran'a yönelik BM yaptırımlarının uygulanmasını sağlamak üzere özel bir komitenin yeniden kurulmasını görüşecek (Birleşmiş Milletler)

Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, perşembe günü İran'a yönelik yaptırımların ele alınacağı oturumun gündemini 11 oyla kabul etti. Rusya ve Çin karara karşı çıkarken Pakistan ve Somali çekimser kaldı. Böylece “Snapback” mekanizması kapsamında yeniden yürürlüğe giren Birleşmiş Milletler kararlarının uygulanmasının görüşülmesinin önü açıldı.

ABD'nin Birleşmiş Milletler Daimi Temsilcisi Jennifer Locuta, Washington'ın Rusya ve Çin'in itirazlarını “kesin bir şekilde” reddettiğini belirterek İran'a yönelik yaptırımların uygulanmasını izlemekle görevli 1737 sayılı karar komitesinin yeniden oluşturulduğunu ve “faaliyete geçtiğini” söyledi.

Locuta, Moskova ve Pekin'i, “Güvenlik Konseyi'nin kararlarının uygulanmasını baltalamak” ve İran'ı korumak amacıyla komitenin çalışmalarını engellemeye çalışmakla suçladı. İngiltere ise komitenin çalışmalarını sürdürmesini ve yeniden yürürlüğe girdiğini değerlendirdiği yaptırımların uygulanmasını destekledi.

Rusya ve Çin, yaptırımların yeniden yürürlüğe sokulmasının hukuka aykırı olduğunu savunuyor. Moskova ve Pekin'e göre 2231 sayılı karar Ekim 2025'te sona erdi. Dolayısıyla 1737 sayılı komitenin çalışmalarını sürdürmesinin veya İran dosyasının “nükleer silahların yayılmasının önlenmesi” gündemi altında tutulmasının hukuki bir dayanağı bulunmuyor.

Washington: İran yükümlülüklerini yerine getirmiyor

Locuta, İran'ın Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması kapsamında Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) ile imzaladığı kapsamlı güvence anlaşmasına “hâlâ uymadığını” söyledi.

UAEA Yönetim Kurulu'nun bu hafta söz konusu tutumu yeniden teyit ettiğini belirten Locuta, önceki Birleşmiş Milletler kararlarının yeniden yürürlüğe girmesinin ardından 1737 sayılı komitenin yeniden oluşturulduğuna dikkat çekti.

Komitenin İran'ın nükleer programına yönelik kısıtlamaların uygulanmasını izlemekle görevlendirildiğini belirten Locuta, Washington'ın Eylül 2025'te yeniden yürürlüğe girdiğini değerlendirdiği altı kararın uygulanmasını güvence altına almak için ortaklarıyla çalışmayı sürdüreceğini ifade etti.

Uranyum stoku

İngiltere'nin Birleşmiş Milletler Daimi Temsilcisi Sarah MacIntosh, İran'ın yüzde 60 oranında zenginleştirilmiş 400 kilogramdan fazla uranyum biriktirdiğini söyledi.

İran'ın, nükleer silaha sahip olmayan ülkeler arasında uranyumu bu seviyeye kadar zenginleştiren tek ülke olduğunu belirten MacIntosh, bu genişlemenin “inandırıcı herhangi bir sivil gerekçeden yoksun” olduğunu ifade etti.

MacIntosh, İran'ın Haziran 2025'ten bu yana UAEA müfettişlerinin nükleer tesislerine girişine izin vermediğini, bunun tek istisnasının Buşehr Nükleer Santrali olduğunu belirtti. Birleşmiş Milletler kuruluşunun, uranyum stoku da dahil olmak üzere nükleer tesislerin ve bunlarla bağlantılı malzemelerin durumunu doğrulayamadığını söyledi.

UAEA Genel Direktörü Rafael Grossi'nin mevcut durumu nükleer yayılmanın önlenmesi ve güvence anlaşmasına uyum açısından endişe kaynağı olarak değerlendirdiğini belirten MacIntosh, sorunun “azami aciliyetle” ele alınması gerektiğini aktardı.

İran'ın 2021'den bu yana Ek Protokol'ü uygulamadığını belirten MacIntosh, UAEA Yönetim Kurulu'nun Haziran 2025'te İran'ın kapsamlı güvence anlaşması kapsamındaki yükümlülüklerine uymadığı sonucuna vardığını söyledi.

Fransa da bazı ülkelerle yayımladığı ortak bildiride İran'ın yüzde 60 oranında zenginleştirilmiş 400 kilogramdan fazla uranyuma sahip olmasının ciddi bir endişe kaynağı olduğunu belirtti.

Fransa'nın Birleşmiş Milletler Daimi Temsilcisi Jérôme Bonnafont, söz konusu miktarın UAEA'nın tanımına göre 10'dan fazla “önemli miktara” denk geldiğini söyledi. Bonnafont, bu seviyede nükleer bir cihaz üretme ihtimalinin göz ardı edilemeyeceğini ifade etti.

UAEA'nın, müfettişlerin en hassas tesislere erişememesi ve Tahran'ın tam iş birliği göstermemesi nedeniyle İran'ın nükleer programının yalnızca barışçıl amaçlarla yürütüldüğünü artık teyit edemediğini belirten Bonnafont, Fransa'nın “Snapback” mekanizmasının geçen yıl eylül ayında 2231 sayılı karar uyarınca devreye sokulduğunu söyledi.

Bonnafont, yeniden yürürlüğe giren yaptırımların İran'ın nükleer silah geliştirme ve bunları taşıma kapasitesini sınırlandırmayı amaçladığını belirterek söz konusu yaptırımların İran'ın balistik füze programıyla bağlantılı kısıtlamaları da içerdiğini ifade etti.

Moskova yaptırımların yeniden yürürlüğe girmesine karşı

Rusya'nın Birleşmiş Milletler Daimi Temsilci Yardımcısı Anna Evstigneeva, yaptığı açıklamada 2231 sayılı kararın Ekim 2025'te sona erdiğini söyledi. Evstigneeva, Güvenlik Konseyi'nin bu tarihte İran dosyasını “nükleer silahların yayılmasının önlenmesi” gündemi altında ele almayı sona erdirmesi gerektiğini belirtti.

Yaptırımların yeniden yürürlüğe sokulmasına yönelik mekanizmanın “hukuki ve usule ilişkin nedenlerle” doğru şekilde işletilmediğini savunan Evstigneeva, bu nedenle 2015'te imzalanan nükleer anlaşmanın ardından faaliyetleri duran 1737 sayılı komitenin yeniden çalışmaya başlaması için herhangi bir dayanak bulunmadığını ifade etti.

Moskova ayrıca Birleşmiş Milletler Genel Sekreterliği'nin önceki yaptırımların yeniden yürürlüğe girdiği yönündeki değerlendirmelerine dayanılmasına da karşı çıktı.

Dosya yeniden Güvenlik Konseyi'nde

Oturum, UAEA Yönetim Kurulu'nun ABD, İngiltere, Fransa ve Almanya tarafından sunulan ve İran'ın güvence anlaşmasına uymadığını belirten kararı kabul etmesinin ardından düzenlendi.

Karar 23 oyla kabul edilirken Rusya, Çin ve Nijer karşı oy kullandı, 8 ülke ise çekimser kaldı.

Kararda Grossi'den İran'ın yükümlülüklerini yerine getirmediği yönünde Güvenlik Konseyi ve Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'na bilgi vermesi istendi.

UAEA'nın son raporunda, İran'ın daha önce açıkladığı zenginleştirilmiş uranyum stokları konusunda bir yılı aşkın süredir “bilgi sürekliliğini” kaybettiği ve Haziran 2025'teki saldırılarda hasar gören malzeme ve tesislerin durumunu artık doğrulayamadığı belirtildi.

İngiltere, İran'a müzakerelere dönmesi, UAEA ile tam iş birliği yapması ve nükleer programına ilişkin şeffaflığı yeniden tesis etmesi çağrısında bulundu. Londra, “uzun vadede tek çözümün müzakere edilmiş bir anlaşma” olduğunu belirtti.

Daha fazlasını oku

 
 
DÜNYA

İran’ın yer altındaki nükleer tesisi yeniden gündemde: UAEA erişemiyor, ABD vurmayı planlıyor

İran’daki Natanz nükleer tesisinin yakınında bulunan Cebel el-Fas’taki tünel girişleri, 30 Haziran 2026 (Reuters / Vantor)
İran’daki Natanz nükleer tesisinin yakınında bulunan Cebel el-Fas’taki tünel girişleri, 30 Haziran 2026 (Reuters / Vantor)
TT
TT

İran’ın yer altındaki nükleer tesisi yeniden gündemde: UAEA erişemiyor, ABD vurmayı planlıyor

İran’daki Natanz nükleer tesisinin yakınında bulunan Cebel el-Fas’taki tünel girişleri, 30 Haziran 2026 (Reuters / Vantor)
İran’daki Natanz nükleer tesisinin yakınında bulunan Cebel el-Fas’taki tünel girişleri, 30 Haziran 2026 (Reuters / Vantor)

Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) Genel Direktörü Rafael Grossi, İran’ın Natanz uranyum zenginleştirme tesisinin yakınındaki, yoğun şekilde tahkim edilmiş Cebel el-Fas bölgesinde yeni hareketlilik belirtileri tespit edildiğini açıkladı. Ajansın tünel kompleksine erişimi ise halen mümkün değil.

Grossi, perşembe günü Bloomberg TV’ye yaptığı açıklamada, uzaktan algılama görüntülerinin inşaat sahası çevresinde hareketlilik tespit ettiğini ancak burada yürütülen faaliyetlerin niteliğine ilişkin somut bir bilgi bulunmadığını söyledi. Grossi, “Bu inşaat sahasının çevresinde bazı hareketlilik belirtileri var” dedi ve UAEA müfettişlerinin henüz tünel kompleksine girmediğini belirtti.

Cebel el-Fas, Tahran’ın yaklaşık 220 kilometre güneyinde, Natanz kompleksinin yakınındaki Zagros Dağları’nda bulunuyor. Bölgenin geliştirilmesine, yaklaşık altı yıl önce İran’ın santrifüj üretim tesislerinden birine yönelik sabotaj saldırısının ardından başlandı.

xsdcfrg
UAEA Genel Direktörü Rafael Grossi, 7 Eylül 2026'da Viyana’daki merkezinde düzenlenen UAEA Guvernörler Kurulu’nun 1816. toplantısının açılışında konuşma yaparken (UAEA)

Grossi, Tahran’ın o dönemde tesisleri saldırılara karşı daha iyi koruma sağlamak amacıyla dağların içindeki tünellere taşımaktan söz ettiğini hatırlattı.

Batılı istihbarat servisleri, İran’ın Cebel el-Fas’in içinde uranyum zenginleştirmek amacıyla kullanılabilecek açıklanmamış bir nükleer tesis inşa ettiğinden şüpheleniyor. Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi (CSIS) uzmanları ise İsrail istihbaratının santrifüjlerin tesise taşındığı yönündeki bilgilerini doğrulayamadı veya yalanlayamadı.

Merkezin uydu görüntülerine dayanarak yaptığı bir analiz, bu yıl inşaat çalışmalarında belirgin bir artış yaşandığını ortaya koydu. Çalışmalar kapsamında tünel girişlerinin tahkim edilmesi, iç yolların asfaltlanması ve erişim noktalarının güçlendirilmesi yer aldı.

Merkez uzmanları, inşaat çalışmalarının devam etmesinin, söz konusu tesisin planlanan kullanım amacı uranyum zenginleştirmekse henüz zenginleştirme faaliyetlerini yürütmeye hazır olmadığını gösterdiğini belirtti.

Trump’tan tehditler

Grossi’nin açıklamaları, ABD Başkanı Donald Trump’ın bölgeye saldırı düzenleme tehditlerini yinelemesinin ardından geldi. Trump, Washington’ın bölgede yeni hareketlilik tespit ettiğini söyledi.

Trump, çarşamba günü düzenlenen bir Cumhuriyetçi Parti mitinginde “Cebel el-Fas’te bazı hareketlilikler olduğunu görüyoruz” dedi ve Tahran’ı yeni adımlar atmaması konusunda uyardı. Trump, “İran’a tavsiyem, bizi oyalamaya çalışmaması. Çünkü çok sert bir şekilde vurmak zorunda kalacağız” ifadelerini kullandı.

Trump daha önceki açıklamalarında da bölgeyi hedef almakla tehdit etmişti. CNN ise ABD ordusunun bölgeye yönelik saldırı planlarını hazır tuttuğunu bildirdi.

CNN’e konuşan konu hakkında bilgi sahibi bir kaynak, Cebel el-Fas’in Washington’ın değerlendirdiği hedef gruplarından biri olduğunu ve saldırı planlarında ABD cephaneliğindeki en büyük bombalardan bazılarının kullanılmasının öngörüldüğünü söyledi.

Ancak tesisin derinliği ve çevresindeki granit kayaların yapısı, ABD’nin nükleer olmayan en ağır mühimmatının tesise nüfuz ederek içeride bulunabilecek unsurları imha etme kapasitesine ilişkin soru işaretleri doğuruyor.

CNN’e konuşan kaynaklar, ABD’nin İran’daki derin yer altı tesislerini hedef alma kabiliyetini sınadığını ve bu tesislere ulaşabilecek saldırı araçlarını geliştirdiğini belirtti.

Denetimsiz stok

Cebel el-Fas’teki hareketlilik, İsrail ve ABD’nin İran’ın nükleer tesislerine yönelik saldırılarının ardından UAEA müfettişlerinin Haziran 2025’ten bu yana İran’ın nükleer programının bazı bölümlerine erişememesiyle aynı döneme denk geliyor.

Grossi, bu hafta UAEA Guvernörler Kurulu toplantısında yaptığı açıklamada, ajansın o tarihten bu yana İran’ın silah yapımına yakın düzeyde zenginleştirilmiş uranyum stokunun durumunu doğrulayamadığını veya nerede bulunduğunu belirleyemediğini söyledi.

Ajansın doğrulama faaliyetlerinin durmasından önce kayda geçirdiği son miktar, yüzde 60 oranında zenginleştirilmiş 440,9 kilogram uranyumun yanı sıra daha düşük oranda zenginleştirilmiş 8 bin 599,6 kilogram malzemeydi.

sdds

Grossi, bilgi eksikliği ve tesislere erişim sağlanamamasının “nükleer yayılma açısından ciddi bir endişe kaynağı” oluşturduğunu söyledi. Grossi ayrıca ajansın Tahran’ın daha önce bildirdiği stoklara ilişkin “bilgi sürekliliğini” kaybetmesinin üzerinden bir yıldan fazla zaman geçtiğini belirtti.

İran, saldırıların ardından nükleer malzemelerde meydana gelmiş olabilecek değişikliklere ilişkin Güvence Anlaşması kapsamında sunması gereken raporu henüz UAEA’ya iletmedi. Tahran, siyasi süreçte ilerleme sağlanmadan önce iş birliği yapmayacağını ajansa bildirdi.

Grossi, İran’ın Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması’na (NPT) taraf olmasının ve Güvence Anlaşması kapsamındaki yükümlülüklerinin savaş veya siyasi anlaşmazlıklar nedeniyle askıya alınamayacağını vurguladı.

Dosya Güvenlik Konseyi’nin önünde

UAEA Guvernörler Kurulu, çarşamba günü Tahran’ın nükleer faaliyetleriyle bağlantılı yükümlülüklerini yerine getirmemesi nedeniyle İran’ın nükleer dosyasının Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’ne gönderilmesini onayladı.

35 ülkeden oluşan kurul, ABD, İngiltere, Fransa ve Almanya tarafından sunulan kararı 23 oyla kabul etti. Üç ülke karara karşı çıkarken sekiz ülke çekimser kaldı. Rusya, Çin ve Nijer karara karşı oy kullandı.

Kararda İran, nükleer güvencelere ilişkin yükümlülüklerine uymamakla ve açıklanmayan nükleer faaliyetler konusunda iş birliği yapmamakla suçlandı. Guvernörler Kurulu, Haziran 2025’te İran’ın açıklanmayan tesislerde bulunan uranyum izlerine ilişkin soruşturma kapsamında tam iş birliği yapmaması nedeniyle güvenceler ve nükleer silahların yayılmasının önlenmesine ilişkin yükümlülüklerini ihlal ettiği sonucuna varmıştı.

Tahran karara tepki gösterdi

İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Kazım Garibabadi, kararı kınayarak ABD ve Batılı ülkeleri İran’ın nükleer tesislerine yönelik saldırıların yol açtığı sonuçları Tahran’a karşı harekete geçmek için bahane olarak kullanmakla suçladı.

Garibabadi, X platformundan yaptığı açıklamada, “Güvence altındaki İran nükleer tesislerine saldırıyor, doğrulama sürecinin doğal işleyişini engelliyor, ardından da bu engellemeyi Guvernörler Kurulu’nda karar almak için bahane olarak kullanıyorlar” ifadelerini kullandı.

Batılı ülkelere seslenen Garibabadi, “Bu adımlarla politikalarınızın ve uygulamalarınızın başarısızlığını telafi edemeyecek ve Güvenlik Konseyi’nde hiçbir sonuç elde edemeyeceksiniz” dedi.

İran’ın Viyana’daki uluslararası kuruluşlar nezdindeki temsilciliği de kararın “nükleer silahların yayılmasının önlenmesi sisteminin daha fazla aşınmasına ve nihayetinde çökmesine” katkıda bulunacağı uyarısında bulundu.

Tahran, bu hafta dağıtılan diplomatik bir notada Batılı ülkeleri UAEA’yı “savaş aracına” dönüştürmekle suçlamış ve Haziran 2025’te başlayan saldırıları örnek göstermişti. Söz konusu saldırılar, İran’ın nükleer yükümlülüklerini yerine getirmediğine ilişkin önceki kararın kabul edilmesinden bir gün sonra başlamıştı.

İran temsilciliği ayrıca UAEA’yı bilgilerin gizliliğini korumamakla suçladı. Temsilcilik, geçmişte hassas bilgilerin sızdırıldığını ve bu bilgilerin daha sonra İran’ın iddiasına göre güvence altındaki nükleer tesislere yönelik sabotaj faaliyetlerini kolaylaştırmak için kullanıldığını belirtti.

Antlaşmadan çekilme tehdidi

Kararın kabul edilmesi Tahran’da sert tepkilere yol açtı. Bazı siyasetçiler, nükleer programın geliştirilmesinin hızlandırılmasından İran’ın NPT üyeliğini yeniden değerlendirmesine kadar uzanan bir dizi adım atılması çağrısında bulundu.

İran Meclisi Ulusal Güvenlik ve Dış Politika Komisyonu üyesi milletvekili Ruhullah Necabet, Tahran’ın karara karşılık nükleer programının “teknik gelişimini” hızlandıracağını söyledi.

Necabet, “Tehdit ve dosyanın Güvenlik Konseyi’ne gönderilmesi yolunun hiçbir faydası yok” dedi. İran’ın taviz vermeyeceğini belirten Necabet, Tahran’ın tutumunun “daha ciddi ve kararlı” olacağını ifade etti.

Necabet ayrıca Meclis’in UAEA ile iş birliğinin askıya alınmasına ilişkin yasa da dahil olmak üzere daha önce kabul edilen yasalarla yetinmeyeceğini ve Guvernörler Kurulu’nun adımları karşısında sessiz kalmayacağını söyledi.

İran Meclisi Başkanlık Divanı üyesi Ali Rıza Selimi ise NPT’den çekilmenin Tahran’ın verebileceği yanıtlardan biri olabileceğini belirtti.

sdfrgt
Natanz nükleer tesisi (sağ üstte) ve güneyindeki Cebel el-Fes’te devam eden inşaat çalışmalarını gösteren, 15 Haziran 2026’da çekilmiş uydu görüntüsü (AP / Planet Labs)

Selimi, “İran kesinlikle karşılık verecek ve ciddi karşılık seçenekleri hazırladık. Pişman olacakları bir şey yapmamaları gerekiyor” dedi.

“Seçeneklerimizden biri NPT’den çekilmek olabilir. Sonuna kadar seyirci kalmayacağız” ifadelerini kullandı.

İran Meclisi Ulusal Güvenlik ve Dış Politika Komisyonu üyesi İbrahim Rızai de oylama öncesinde yaptığı açıklamada, İran’ın NPT üyeliğinin “hiçbir fayda sağlamadığını” söylemiş ve UAEA’yı hassas tesisler ve İranlı bilim insanlarına ilişkin bilgileri istihbarat servislerine aktarmakla suçlamıştı.

‘Hürmüz’ karşılık seçenekleri arasında

Milletvekili Ali Rıza Abbasi, perşembe günü tehditlerin kapsamını genişleterek İran’ın NPT üyeliğini yeniden değerlendirmesinin gündeme alınacağını söyledi.

Abbasi, “Bundan sonra Hürmüz Boğazı’nda onlara karşı misilleme yaptırımları uygulayacağız ve onları büyük ölçüde pişman edeceğiz” dedi.

Abbasi, UAEA’yı ve müfettişlerini İranlı bilim insanları ve nükleer tesislere ilişkin bilgileri ABD ve İsrail’e aktarmakla suçladı. UAEA raporlarının yaptırımların yanı sıra nükleer tesislere yönelik sabotaj ve saldırıların önünü açtığını savundu.

İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu ise çarşamba günü İran’ın askeri kapasitesini yeniden inşa etmesi veya nükleer programını ilerletmesi halinde İsrail’in yeniden harekete geçmeye hazır olduğunu söyledi.

İran Devrim Muhafızları Ordusu Sözcüsü Hüseyin Muhabbi, Tahran’ın Netanyahu’nun tehditlerini ciddiye almadığını belirterek İran’ın İsrail’i tehditlerini gerçekleştiremeyecek kadar “küçük” gördüğünü söyledi.

İsrail Savunma Bakanı Yisrael Katz da perşembe günü İran’ın İsrail’e yönelik olası bir saldırısı konusunda uyarıda bulunarak bunun İran’a “daha önce hiç maruz kalmadığı ağır zararlar” verecek “güçlü bir karşılıkla” karşılanacağını söyledi.

Katz, karşılığın İran’ın “savaş ve terör makinesi” için kaynak ve kapasite sağladığını öne sürdüğü başlıca enerji tesislerini de kapsayacağını belirtti. Katz, Tahran’ın karşı karşıya olduğu ekonomik ve askeri baskılar nedeniyle İsrail’e saldırma yoluna başvurabileceğini de ifade etti.

DÜNYA

İran’ın yaptırım oyunu: Çin’e petrol, karşılığında milyarlarca dolarlık mal

Tahran’da, üzerinde ABD karşıtı bir reklam panosu bulunan yaya üst geçidinin yakınındaki caddede ilerleyen araçlar (AFP)
Tahran’da, üzerinde ABD karşıtı bir reklam panosu bulunan yaya üst geçidinin yakınındaki caddede ilerleyen araçlar (AFP)
TT
TT

İran’ın yaptırım oyunu: Çin’e petrol, karşılığında milyarlarca dolarlık mal

Tahran’da, üzerinde ABD karşıtı bir reklam panosu bulunan yaya üst geçidinin yakınındaki caddede ilerleyen araçlar (AFP)
Tahran’da, üzerinde ABD karşıtı bir reklam panosu bulunan yaya üst geçidinin yakınındaki caddede ilerleyen araçlar (AFP)

İran, petrol satışlarına yönelik yaptırımları aşmak ve aralarında askeri teçhizatın da bulunduğu milyarlarca dolarlık Çin malı satın almak için takasa benzer bir mekanizma kullandı.

Şarku’l Avsat’ın Reuters’tan aktardığı habere göre gizli mekanizma, İran petrolünün Çin’den yapılacak ithalatın finansmanında kullanılmak üzere tahsis edilen bakiyelerle takas edilmesine dayanıyor. Bu yöntem, Washington’ın İran’ın nükleer programı nedeniyle ekonomik ve askeri baskıyı artırdığı bir dönemde Tahran’a önemli bir finansman kanalı sağladı.

Dünyanın en büyük ham petrol ithalatçısı olan Çin de bu düzenleme sayesinde İran petrolünü indirimli fiyatlarla almaya devam ederken İran’a ihracat yapan banka ve şirketlerin yaptırım riski doğurabilecek doğrudan işlemlerden uzak durmasını sağladı.

ABD, İran petrolü satın alan veya petrolün taşınmasını kolaylaştıran bazı küçük ölçekli Çinli kuruluşlara yaptırım uyguladı. Ancak küresel ekonomi üzerinde daha ağır sonuçlar doğurabilecek en sert yaptırım adımlarını atmaktan kaçındı.

Washington, İran’la savaşı sona erdirmeye ve Hürmüz Boğazı’nı yeniden açmaya yönelik çabaları kapsamında ekonomik baskıyı artırdı. ABD Hazine Bakanı Scott Bessent, ağustos ayında ülkelere İran’la ticari ilişkilerini sürdürmeleri halinde dolar merkezli finansal sistemden dışlanma riskiyle karşı karşıya kalacakları uyarısında bulundu.

Reuters, altı aydır devam eden savaş kapsamında ABD’nin İran’a uyguladığı deniz ablukasının bu takas mekanizması üzerindeki etkisini belirleyemediğini bildirdi.

Ajans geçen hafta, 14 Temmuz’da deniz ablukasının yeniden uygulanmasından bu yana hiçbir İran ham petrol sevkiyatının Hürmüz Boğazı’ndan geçerek Çin’e ulaşamadığını bildirmişti.

Çin ve İran, Batı’nın tek taraflı ve hukuka aykırı olarak nitelendirdikleri yaptırımlarını defalarca kınarken çıkarlarını koruyacaklarını taahhüt etti. İki ülke uzun süredir ekonomik ve siyasi ortaklık yürütüyor ancak uluslararası kısıtlamalara rağmen aralarındaki ticaretin nasıl sürdürüldüğüne ilişkin kamuoyuna çok az bilgi verdiler.

scdfvgthy
İran Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan, geçen pazartesi Bişkek'te düzenlenen Şanghay İşbirliği Örgütü'nün 26. zirvesinde Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ile ayaküstü sohbet ederken

Kaynakların tamamı İran’ın söz konusu mekanizmayı Çin’den ilaç, araç ve iletişim ekipmanı satın almak için kullandığını belirtti. Üretici şirketler İran’la doğrudan işlem yapmıyordu ve bu şirketlerin yaptırımları ihlal ettiğine ilişkin herhangi bir işaret bulunmuyor.

Kaynaklar ayrıca mekanizmanın geçen yıl en az bir kez İran’a milyonlarca dolar değerinde hava savunma ekipmanı tedarik edilmesine yönelik sözleşmeler kapsamında kullanıldığını aktardı.

Kaynaklar, Çinli üretici şirketlerle yapıldığı iddia edilen işlemlere ilişkin ayrıntı vermedi. Reuters da bu işlemlerin gerçekleştiğini bağımsız olarak doğrulayamadı.

Eylül 2025’te, ABD Başkanı Donald Trump’ın ilk başkanlık döneminde ABD’nin İran ile dünya güçleri arasında 2015 yılında imzalanan nükleer anlaşmadan çekilmesinin ve Tahran’ın anlaşmanın bazı hükümlerine uymayı bırakmasının ardından İran’a yönelik diğer yaptırımların yanı sıra başlıca konvansiyonel silahların çoğunun ihracatına ilişkin Birleşmiş Milletler yasağı yeniden yürürlüğe konuldu.

İran ve Çin, Avrupa ülkelerinin yaptırımları “snapback” mekanizması yoluyla otomatik olarak yeniden yürürlüğe sokma girişiminin hukuki ve usuli açıdan “kusurlu” olduğunu belirtti.

Reuters’ın takasa benzer ticari düzenlemeye ilişkin sorularını yanıtlayan Çin Dışişleri Bakanlığı, “tarif ettiğiniz durumdan haberdar olmadığını” bildirdi.

Bakanlık açıklamasında “Çin, uluslararası hukuka dayanmayan ve Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi tarafından yetkilendirilmeyen tek taraflı yaptırımlara her zaman karşı çıkmıştır” ifadelerine yer verdi.

ABD’li bir yetkili ise Trump yönetiminin Avrupa Birliği de dahil olmak üzere ekonomik ortaklarıyla birlikte “İran’ı nükleer hedeflerini ilerletmesi için ihtiyaç duyduğu maddi araçlardan mahrum bırakmak” amacıyla çalıştığını söyledi.

Uluslararası bankacılık kanallarından kaçınma

Söz konusu düzenleme, İran’ın Çin’den mal ve hizmet satın alırken ödemeleri uluslararası bankacılık kanalları üzerinden doğrudan şirketlere aktarmadan kullandığı çeşitli mekanizmalardan biri.

Batılı bir yetkili ve konu hakkında bilgi sahibi iki kişi, Çin devletine ait petrol ticaret şirketi Zhuhai Zhenrong adına hareket eden bir alıcının en azından bu yıla kadar her ay yüz milyonlarca doları Çin merkezli ve “Zhoushen” olarak bilinen, niteliği belirsiz bir finans kuruluşuna yatırdığını söyledi.

Kaynaklara göre bu mevduatlar, İran Ulusal Petrol Şirketi ile bağlantılı Hong Kong’da kayıtlı bir şirketle üzerinde anlaşmaya varılan alımları karşılıyordu. Söz konusu bilgiler istihbarat birimleri tarafından derlenen ve kaynakların incelediği belgelerde yer aldı.

sdfgthy
İran Dışişleri Bakanı Arakçi, cuma günü Kırgızistan’da düzenlenen Şanghay İşbirliği Örgütü Dışişleri Bakanları Toplantısı kapsamında Çinli mevkidaşı Vang Yi ile görüşürken (İran Dışişleri Bakanlığı)

Ardından Zhoushen, parayı Çinli ihracatçılara ve İran’daki altyapı projelerini yürüten şirketlere, büyük olasılıkla diğer Çinli finans kuruluşları üzerinden aktarıyordu.

Kaynaklar, Zhoushen üzerinden işlem gören İran petrol gelirlerinin yaklaşık yüzde 70’inin altyapı projelerine tahsis edildiğini, geri kalan kısmın ise İran’a mal sağlayan şirketlerin alacaklarını ödemek için kullanılan özel amaçlı bir kuruluşun hesaplarına aktarıldığını belirtti.

Karar alma mekanizmasına yakın iki İranlı kaynak, daha önce kamuoyuna açıklanmayan bu kuruluşun varlığını doğruladı. Kaynaklar, geçen yıl bu kuruluş üzerinden 2 milyar ila 2,5 milyar dolar arasında para aktığını tahmin etti.

Kaynaklara göre fonları iki kuruluş yönetiyor: Biri Çin Ticaret Bakanlığı adına hareket eden bir şirket, diğeri ise İran Merkez Bankası ile bağlantılı bir kuruluş.

İran tarafıyla bağlantılı şirket, Merkez Bankası ithalatçıların kuruluşta bulunan fonları kullanmasına izin verdiğinde Çinli muhatabına bildirimde bulunuyor. Ardından ödemeler tedarikçilere aktarılıyor.

Reuters, Çin’deki şirket kayıtlarında “Zhoushen” adlı bir finans kuruluşuna rastlamadı. Kaynaklardan biri ise söz konusu kuruluşun yalnızca bir elektronik tabloda var olabileceğini söyledi.

İnkâr edilebilirlik

Zhuhai Zhenrong, İran’la yaptığı iddia edilen işlemler nedeniyle ABD yaptırımlarına tabi. Bir kaynak, İran Ulusal Petrol Şirketi’nin Çinli şirkete gönderdiği ve ödenmemiş bakiyenin teyit edilmesini isteyen Temmuz 2025 tarihli bir mektubu gördüğünü söyledi. Kaynağa göre bu belge iki şirket arasındaki ticari ilişkinin varlığına işaret ediyor.

Reuters belgenin gerçekliğini doğrulayamadı. İki şirketin yanı sıra İran Merkez Bankası ve Çin Ticaret Bakanlığı da yorum talebine yanıt vermedi.

Çin Dışişleri Bakanlığı, söz konusu düzenlemeden “haberdar olmadığını” belirtirken Pekin’in uluslararası hukuka dayanmayan veya Güvenlik Konseyi tarafından yetkilendirilmeyen tek taraflı yaptırımlara karşı olduğunu yineledi.

Kaynaklar, mekanizmanın en az 2021’den bu yana yürürlükte olduğunu ve başlangıçta İran’a ilaç ve Kovid-19 aşıları sağlamak için kullanıldığını söyledi. Washington’ın Tahran’la iş yapan şirketlere yönelik yaptırımlarını sıkılaştırmasıyla mekanizmanın önemi arttı.

Exeter Üniversitesi’nde uluslararası politika alanında öğretim görevlisi olan Andrea Ghiselli, Çin’in bu tür düzenlemeleri ABD baskısına direnmek ancak bankalarını ve şirketlerini uluslararası finans sisteminden dışlanma riskiyle karşı karşıya bırakmamak amacıyla kullandığını söyledi.

Ghiselli, “İnkâr edilebilirlik imkânını korumak istiyorlar” dedi.

DÜNYA

İran tanker savaşını genişletiyor, Trump savaşın ara seçimlerin ardından sona ermesini bekliyor

İran tanker savaşını genişletiyor, Trump savaşın ara seçimlerin ardından sona ermesini bekliyor
TT
TT

İran tanker savaşını genişletiyor, Trump savaşın ara seçimlerin ardından sona ermesini bekliyor

İran tanker savaşını genişletiyor, Trump savaşın ara seçimlerin ardından sona ermesini bekliyor

ABD ile İran arasındaki çatışma giderek büyüyen bir tanker savaşına dönüşürken ABD Başkanı Donald Trump, savaşın kasım ayında yapılacak ara seçimlerin ardından sona ermesini beklediğini açıkladı.

İran Devrim Muhafızları Ordusu çarşamba günü yaptığı açıklamada, Körfez'de iki ABD gemisi ile 8 petrol tankerine saldırdığını duyurdu. Devrim Muhafızları, saldırıların ABD'nin 5 İran petrol tankerini hedef alan saldırısına misilleme olarak gerçekleştirildiğini bildirdi.

İngiltere Deniz Ticaret Operasyonları Kurumu (UKMTO), “Arap (Basra) Körfezi'nin kuzeyi ve Umman Körfezi'nde” çok sayıda ticari gemide, bölgede devam eden askeri faaliyetler kapsamında “yangın çıktığını” açıkladı.

Deniz trafiğinde ilave karmaşaya yol açabilecek bir adım atan Devrim Muhafızları, Tahran ile koordinasyon sağlanmadan gemilerin girişinin yasak olduğu “yasak bölgenin” kapsamını genişlettiğini duyurdu.

Devrim Muhafızları Sözcüsü Hüseyin Muhabbi, söz konusu bölgenin “Çabahar taraflarından, yani İran'ın güneyinden başlayarak Umman Denizi'nin bir bölümünü ve Hürmüz Boğazı'na giden güzergâh boyunca Arap Denizi'nin bir bölümünü kapsadığını” söyledi.