Samir İlyas
İran ve Amerika Birleşik Devletleri arasındaki çatışma, savaşı yeniden başlatma ile her iki tarafın da kırmızı çizgilerine saygı duyan bir uzlaşmaya varılması seçenekleri arasında gidip gelirken, son haftalarda Rusya'nın çatışmayı sona erdirmek için arabuluculuk rolü oynaması olasılığı yeniden gündeme geldi. Mevcut arabulucuların sayısındaki ve yeteneklerindeki bolluğa rağmen, Rusya'nın İran ile stratejik ilişkisi ve ABD Başkanı Donald Trump yönetiminde Rus-Amerikan ilişkilerindeki kayda değer iyileşme, Moskova'ya her iki taraf için de onurlu bir uzlaşmaya varılmasını sağlamaya katılma fırsatı sunabilir. Savaşın başlangıcından bu yana Moskova ve Tahran arasındaki üst düzey temaslar kesintisiz devam etse de özellikle ABD'nin sıkılaştırdığı ekonomik yaptırımların İran'daki durum, ticari ilişkiler ve iki ülkenin stratejik planları ve ortak projeleri üzerindeki etkisi göz önüne alındığında, İran tarafının Rusya'nın “ne barış ne de savaş” durumunu sona erdirmede rol oynayabileceğine giderek daha fazla ikna olduğu aşikâr.
Rusya, İran rejimiyle olan ilişkisini sürdürmenin önemi göz önüne alındığında, savaşı sona erdirmek için başarılı bir arabuluculuğun küresel jeopolitik hedeflerine hizmet edeceği varsayımıyla hareket ediyor. Bu ilişki, Rusya'nın Güney Kafkasya, Hazar Denizi ve Orta Asya gibi hayati bölgelerde İran ile ortaklaşa kurduğu güvenlik ve ekonomik sistemlerin hassas dengesini korumak ve Rusya'nın Körfez ülkeleri ve Ortadoğu ile ilişkileri için hayati önem taşıyor.
Rusya, savaşın devamından sınırlı kazanımlar elde etse de (yüksek enerji fiyatları ve küresel ilginin Ukrayna'daki savaşından uzaklaşması gibi), savaşın siyasi olarak, taraflardan hiçbiri yenilgiye uğramadan bitirilmesi yönündeki çabalarının başarısı, Rusya'ya dünyadaki nüfuz alanlarını “Yalta 2” formülüne göre yeniden dağıtmak için Trump ve Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ile müzakere masasına oturma fırsatı verecektir. Bu formül, Kremlin ile Beyaz Saray arasındaki yakınlaşmanın arka planında son aylarda geniş çapta müzakere edildi.
Rusya'nın İran ile ilişkilerinin sınırlamaları
Son yıllarda İran içinde Rusya’ya bakış, Batı ile çatışma ve ülkenin ekonomik ve siyasi geleceği ile ilgili kendisine güvenme konusunda keskin bir bölünme ve önemli görüş ayrılıkları ortaya çıktı. Küresel rolünü genişletmeyi hedefleyen bir süper güç olan Rusya'nın, İran rejimiyle ilişkilerinde, bazen hedeflerde çelişkilere varan sınırlamalar bulunuyor. Bunların en önemlileri şunlar; ilk olarak, Rusya ve İran arasında geçen yılın ocak ayında her iki tarafça imzalanan kapsamlı bir stratejik ortaklık anlaşması bulunuyor. Bu anlaşma, her iki ülkenin parlamentoları tarafından Ekim 2025'te onaylanmasının ardından 20 yıllık bir süre için yürürlüğe girdi.
İran'ın, Trump'ın yeniden seçilmesinden sonra baskıdan kaçınmak amacıyla anlaşmaya varmak için çabalarını yoğunlaştırdığı görülse de ticaret, nükleer enerji, altyapı, siber güvenlik, medya ve terörle mücadele gibi kilit alanlarda daha fazla iş birliği öngören anlaşma, savaş durumunda karşılıklı savunma için açık bir madde içermiyordu.
Anlaşma, her iki tarafın da diğerine karşı herhangi bir saldırgana yardım etmeme, üçüncü taraflarca uygulanan tek taraflı yaptırımlara katılmama ve ortak tehditlerle mücadele etmek için daha geniş uluslararası koordinasyon yürütme taahhüdüyle sınırlıydı. Rus yetkililer de İran'a askeri destek vermemelerinin nedenini açıklamak için sıklıkla anlaşmanın hükümlerine, özellikle de savunma bölümüne atıfta bulunuyorlar.
Tahran ve Moskova arasındaki stratejik ilişkiye rağmen, Rusya İran'ın nükleer silah edinmesini kategorik olarak reddediyor
İkinci olarak İran, Rusya'nın Batı’ya bakış ve çok kutuplu bir dünya inşa etme planlarında stratejik ortak olarak kabul ediliyor. Rusya, İran'ı yeni bir dünya düzeni kurmaya yönelik planlarıyla uyumlu ekonomik ve siyasi projelere entegre etmeye çalıştı. 2023 yazında İran, Şanghay İşbirliği Örgütü'ne tam üye olarak katıldı ve 2024 başından beri de BRICS grubunun tam üyesi.
Moskova'nın, Tahran'daki mevcut rejimin devrilmesiyle savaşın sona ermesini istemediğine şüphe yok, çünkü bunun bedeli onun açısından çok yüksek olacaktır. Suriye'de 2024 yılı sonunda Beşşar Esed rejiminin ve Venezuela'da bu yılın başında Nicolás Maduro rejiminin kaybedilmesi ile karşılaştırıldığında, İran'ın kaybı önemli ölçüde büyüktür. Bu durumda Rusya yeni dünya düzeni vizyonunda ve Batı'ya karşı düşmanlıkta bir ortağını kaybetmesinin yanı sıra, Trump'ın zafer kazanması, Rusya'nın Küresel Güney'deki mevcut müttefikleri arasında, ABD ve genel olarak Batı ile askeri veya ekonomik çatışma ve savaş durumunda Rus desteğine güvenilemeyeceği inancını derinleştirmektedir. Rusya ayrıca, müttefiklerini desteklemeye yönelik bir stratejiden yoksun ve bunun yerine kısa vadeli ilişkiler temelinde hareket eden bir ülke olarak da algılanabilir.
Üçüncüsü, Rusya, İran'ın çökmesini ve Güney Kafkasya, Orta Asya, Afganistan ve Hazar Denizinde bölgesel güç rolünü kaybetmesini istemiyorken, aynı zamanda İran'ın artan gücünden de endişe duyuyor. Moskova, uzun yıllardır İran'ı bu hayati bölgelerdeki jeopolitik çıkarlarını gözeten güvenilir bir ortak olarak görüyor. Bu denkleme göre, İran'ın yenilgisi, rejim değişikliği ve Rusya'ya düşman bir hükümetin göreve gelmesi veya başarısız bir devlete dönüşmesi, Orta Asya ve Güney Kafkasya'daki jeopolitik durumu önemli ölçüde etkileyecektir. Bu durum, güvenlik durumunun kötüleşmesi, uyuşturucu kaçakçılığının artması ve teröristlerin Orta Asya'ya ve ardından Rusya'ya geçme riskinin artması gibi büyük zorluklar yaratacaktır. Dahası, bu bölgelerdeki mevcut güvenlik sistemi çökerse, ABD veya Çin bu istikrarsızlığı Rusya'nın katılımı olmadan güvenlik yapıları kurmak için kullanabilir.
Dördüncüsü, Esed rejiminin çöküşünden sonra Rusya'nın Ortadoğu'daki siyasi rolünün devamı, bir yandan İran ve Körfez ülkeleri, diğer yandan İran ve İsrail arasındaki mevcut güç dengesini, herhangi bir tarafın gücü önemli ölçüde artmadan veya zayıflamadan korumaya bağlı. Bu denge, Rusya'nın bütün rakip taraflarla ortaklıklarını sürdürmesine ve aynı zamanda arabuluculuk rolü oynamasına imkan tanıyor. Rusya, herhangi bir tarafın kendisiyle iş birliği yapmayı reddetmekten, karşı tarafa olan Rus desteği artabileceği için kaçınacağına güveniyor olabilir.
Beşincisi, iki ülke arasındaki stratejik ilişkiye rağmen, Rusya İran'ın nükleer silah edinmesini kategorik olarak reddediyor. Rus ve Pers imparatorlukları, daha sonra da Sovyet ve İran imparatorlukları arasındaki tarihi çatışmalar göz önüne alındığında, Rusya, güney sınırında bulunan İran'ın nükleer bombaya sahip olmasına karşı çıkıyor. Rusya ayrıca, nükleer güç edinmek için bölgesel bir silahlanma yarışının patlak vermesinden de korkuyor.
Değişen uluslararası koşullara rağmen, Rusya, 2015'te P5+1 ülkeleri ile İran arasında imzalanan Ortak Kapsamlı Eylem Planı'nda (JCPOA) oynadığına benzer bir rol oynamayı hedefliyor
Altıncısı, savaşın anlık ekonomik faydalarına rağmen, İran'ın çöküşü veya ister Batı ile sert bir tutum sergilemesi isterse Batı'ya açılması yönünde olsun rejiminde bir değişiklik, Rusya açısından ağır ekonomik kayıplara neden olacak ve Rusya'nın güvendiği önemli jeopolitik projeleri sekteye uğratacaktır. Nitekim savaş, Uluslararası Kuzey-Güney Ulaşım Koridoru'nu sekteye uğrattı.
Moskova bu projeyi, İran'ın Basra Körfezi ve Arap Denizi'ndeki limanlarından Baltık Denizi'ne uzanan demiryolu, karayolu ve deniz yolları ağı üzerinden Rusya'ya giden ve gelen mallar için ek bir güzergâh olarak görüyor. Rus doğalgaz ihracatının durdurulmasının ardından Rusya ve İran 2025 sonbaharında, her iki ülkede üretilen sıvılaştırılmış doğalgazın İran kıyılarından dünyanın geri kalanına ihraç edilmesi için ortak bir merkez kurulması konusunda anlaşmışlardı. Bu proje de sekteye uğradı ve ABD'nin güney İran'a yönelik nokta saldırılarından sonra ek yatırımlar ve yıllarca sürecek çalışmalar gerektireceği kesin.
Rus yetkililerinin İran'da yeni nükleer santrallerin inşası konusunda ortak çalışmaların devam edeceğine dair güvencelerine rağmen, savaşın sonucu ve her iki tarafın öncelikleri gelecekte değişebilir. Rusya, Buşehr santralinde ikinci bir ünite inşa ediyordu, ancak ABD saldırılarından sonra personelleri geri çekildiler. Ekim ayında, iki taraf 25 milyar dolara kadar maliyetle Hürmüz nükleer santralinin inşası konusunda ön anlaşmaya vardı.
Rusya son yıllarda İran ekonomisine doğrudan yatırımlarını artırdı. İran'ın Rusya Büyükelçisi Kazım Celali'ye göre, geçen yılın haziran ayında Rusya, 2024-2025 mali yılı için İran ekonomisine yapılan doğrudan yabancı yatırımlarda 4,2 milyar dolar ile birinci sırada yer aldı. Büyükelçi ayrıca Rusya'nın İran'daki doğalgaz projelerine yapacağı yatırımların 8 milyar dolara ulaşacağını, “bunun 5 milyar dolarının belirli taahhütler için olduğunu ve kalan sözleşmeler konusunda da yakında anlaşmaya varılacağını” öngördü.
Arabuluculuk çabalarına rağmen, İranlı müzakerecilerin belirlediği bir koşul olan Tahran'a uygulanan Batı yaptırımlarının kaldırılmasından Rusya pek bir fayda sağlamayacak. İran'a yönelik yaptırımlar hafifletilirse, Tahran zamanla petrol ihracatını artırabilir, yatırım çekebilir ve uluslararası enerji piyasalarında daha güçlü bir rakip haline gelebilir. Bu durum Rus ihracatçıları üzerinde ek baskı oluşturacaktır, ancak gerçek etkisi üretim kapasitesine, yatırım koşullarına ve küresel talep seviyelerine bağlı olacaktır.
Rusya'nın rolünün sınırları
Rusya, arabuluculuk çabalarında daha aktif bir rol oynamak için hem İran hem de Amerika Birleşik Devletleri ile iyi ilişkilerine güveniyor. Savaşın ardından son aylarda Başkan Vladimir Putin ile İranlı mevkidaşı Mesud Pezeşkiyan arasında yapılan birkaç görüşme de dahil olmak üzere, Rus ve İranlı yetkililer arasında görüşmeler ve telefon görüşmeleri devam ediyor. Amerika Birleşik Devletleri başlangıçta Rusya'nın arabuluculuk çabalarını reddederken ve Başkan Donald Trump, Putin'den Rusya'ya bir iyilik yapıp Ukrayna'daki savaşı sona erdirmesini isterken, Trump son zamanlarda Rusya'nın İran ile arabuluculuk rolü oynamasına daha açık görünüyor. Şarku’l Avsat’ın al Majalla'dan aktardığı analize göre Trump'ın ara seçimlerdeki yenilgisinin, Moskova'nın arabuluculuğunu kabul etme konusunda onu daha istekli hale getirdiği muhtemel.
Washington ve Tahran'ın talepleri arasındaki önemli farklılıklar ve Trump'ın tam bir zaferde ısrar etmesine karşılık, İran'ın yaptırımların kaldırılması talepleri, ABD ile İsrail seçimlerinin sonuçlarından ve Avrupa'daki gelişmelerden kaynaklanan güç duygusu nedeniyle uzlaşmaya varmanın zorluğu göz önüne alındığında, Rusya'nın arabuluculuğuna giden yolun kolay olması uzak bir ihtimal.
Rus arabulucunun başarılı olabilmesi için her iki tarafa da sunacağı teşviklere veya baskı yapabilmesi için kozlara ihtiyacı olacaktır. Ancak Kremlin, taraflardan herhangi birini taviz vermeye ikna edecek kaynaklara veya yeterli baskı kozuna sahip değil.
Ayrıca, tarihsel deneyimler, İran elitinin Rusya hakkındaki görüş ayrılıkları ve Moskova'nın savaşı reddeden açıklamalar ile yetinmesi, İran'ın arabuluculuğu kolaylaştırmak için taviz verme konusundaki hevesini azaltabilir.
Değişen uluslararası koşullara rağmen, Rusya, İran'ın yaptırımların kademeli olarak kaldırılması, askeri nükleer programının sürekli izlenmesiyle barışçıl bir nükleer enerji programına sahip olma hakkının garanti altına alınması karşılığında Rusya'ya yüzde 20 oranında zenginleştirilmiş uranyum teslim ettiği 2015’te P5+1 ve İran arasındaki imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı'nda (JCPOA) oynadığına benzer bir rol oynamayı hedefliyor.
Açıkça görülüyor ki, Rusya'nın Washington ve Tahran arasında arabuluculuk yapma ve aralarındaki uçurumu kapatma konusundaki emelleri ile gerçek sonuç alma kabiliyeti arasında önemli bir fark var
Rusya'nın sınırlamaları, mevcut koşullar ve savaşın karmaşıklığı göz önüne alındığında, Rusya'nın bu aşamada gerçekçi olarak umabileceği en fazla şey, İran'ı askeri nükleer programından vazgeçmeye ve yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyumunu teslim etmeye ikna etmek, karşılığında ise barışçıl nükleer programlarda eskisi gibi iş birliğine devam etmek ve Tahran'ın gelecekteki Amerikan veya İsrail saldırılarını püskürtme kapasitesini artıracak modern uçaklar ve hava savunma sistemleri sağlamaktır. Buradaki tartışma S-400 sistemleri ve Suhoy Su-35 uçakları etrafında dönüyor. Ancak, Rusya'nın S-300 sistemlerinin İran'a teslimatını yıllarca geciktirdiği geçmişteki deneyimler, İran liderliğinin böyle bir girişime olan istekliliğini azaltabilir.
Son olarak İran, savaşın gelecekte yeniden başlaması durumunda Rusya'nın, Suriye ve Venezuela'daki müttefiklerinde olduğu gibi, pragmatik çıkarlarını önceliklendireceğinden endişe ediyor. Zira Rusya'nın çatışmanın ilk iki yılında olduğu gibi, Ukrayna'daki savaşını sürdürmek için insansız hava araçları, füzeler ve topçu birlikleri konusunda İran’a artık çok ihtiyacı bulunmuyor.
Rusya'nın Trump’a baskı yapmak için de kozu yok ve aksine, Ukrayna ve Avrupa'yı Rusya'ya taviz vermeye zorlamak için mevcut yaklaşımını sürdürebilmesi için onu kızdırmaktan kaçınmak istiyor.
Trump büyük olasılıkla Tahran'ı taviz vermeye zorlamak için baskı uygulamasını bekleyerek Rus arabuluculuğunu kabul edecektir. Moskova, İran'ı pozisyonlarını değiştirmeye ikna edemezse, Kremlin'in Beyaz Saray için potansiyel bir arabulucu olarak değeri sınırlı olacaktır.
Açıkça görülüyor ki, Rusya'nın Washington ve Tahran arasında arabuluculuk yoluyla sonuç elde etme konusundaki emelleri ile gerçek sonuç alma kabiliyeti arasında büyük bir uçurum var; bu arada, İran'ın ezici bir yenilgiye uğramasını veya Batı'ya yönelmesini engelleme gibi temel hedeflerini de koruması gerekiyor. Zira bu durum, son çeyrek yüzyılda yaptığı muazzam siyasi ve ekonomik yatırımlarını, keza Washington'un egemen olduğu bir bölgesel düzenin kurulmasını engellemeye ve Rusya'nın uluslararası arenadaki konumunun güçlendirmeye yönelik yaptığı yatırımları kaybetmesine neden olacaktır.
*"Bu analiz Şarku’l Avsat tarafından Londra merkezli al Majalla dergisinden çevrilmiştir."
