Şerbil Berakat
Gözler, Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Liderler Zirvesi kapsamında Çin’in Shenzhen kentinde düzenlenecek üçlü zirveye çevrildi. Zirvede Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, ABD Başkanı Donald Trump ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin bir araya geliyor.
Bu görüşme fikri geçtiğimiz eylül ayında, Çin ve ABD liderleri arasında Washington’da yapılacak zirvenin hazırlıkları sırasında şekillenmeye başladı. Üç büyük gücün liderlerinin, uluslararası sistemin çözülmeye başladığı ve yeni düzenin hatlarının belirginleştiği dönemde bir araya gelecek olması, buluşmanın kısa sürede tarihî “Yalta Konferansı” ile karşılaştırılmasına yol açtı.
Tersine çevrilmiş Kissinger üçgeninden uzaklaşma
“Şenzhen Zirvesi”, Trump yönetiminin, ikinci başkanlık döneminin başında uygulamaya koymaya çalıştığı “tersine çevrilmiş Kissinger üçgeni” diplomasisinden uzaklaşmasının önemli dönüm noktasını oluşturuyor. ABD Başkanı, 1970'lerde Henry Kissinger'ın Çin ile Sovyetler Birliği arasındaki ayrışmadan yararlanarak Pekin'i Moskova'dan uzaklaştırmayı başarmasının aksine, Moskova'yı Pekin'den uzaklaştırmayı hedeflemişti.
Ancak Trump'ın bu yaklaşımı hayata geçirme girişimleri, Çin ile Rusya arasındaki ortaklığın sağlamlığına ve iki ülkenin stratejik iş birliğini derinleştirmesine takıldı.
Öte yandan Trump, Ukrayna'daki savaşı sona erdirme vaadini de yerine getiremedi. Bu başarısızlıkta, Kiev yönetiminin Rusya'nın şartlarını içeren bir çözümü reddetmesi ve Avrupa'nın Ukrayna'ya verdiği güçlü destek etkili oldu. Söz konusu çözüm ise Trump yönetimi içinde, özellikle damadı Jared Kushner ve özel temsilcisi Steve Witkoff gibi dış politika danışmanları tarafından destekleniyordu.

Ayrıca Çin'e gümrük tarifeleri üzerinden baskı kurma girişimleri de ters tepti. Pekin yönetimi, kritik mineralleri bir koz olarak kullanarak karşılık verdi.
Bu gelişmelerin ardından Trump yönetimi söz konusu stratejiden uzaklaşmaya başladı. Washington, Moskova'yı kendi safına çekme hedefinden vazgeçmeden, bunun yerine Çin ile gerilimi düşürme yoluna gitti. Bu yaklaşım, Avrupa'daki geleneksel ortakları ikinci plana iten; Putin ile güvenlik ve siyasi mutabakatlar ile kazançlı ekonomik anlaşmaları öne çıkaran jeopolitik bir bakış açısına dayanıyor.
Pekin ile yumuşama, Moskova'nın yalnızlığını sona erdirme
Bu çerçevede Trump ile Şi arasında Pekin ve Washington'da gerçekleştirilen iki zirve, dünyanın en büyük iki ekonomisinin maliyetli bir çatışmaya sürüklenmesini önleyen ticari yumuşama süreciyle sonuçlandı. Bu gelişme, küresel ekonominin karmaşık sorunlarla karşı karşıya olduğu bir dönemde yaşandı.
Bu süreç boyunca ABD ve Çin tarafları, Tayvan meselesi de dâhil olmak üzere siyasi anlaşmazlıkları gündemin geri planında tutmaya ve ilişkilerini “yapıcı stratejik istikrar” çerçevesinde sürdürmeye çalıştı.
Washington Zirvesi'nde İran krizi konusunda sağlanan uzlaşı da iki ülkenin ortak çıkarlar üzerinden ilerleme ve anlaşmazlıkları asgari düzeyde tutma isteğini açıkça ortaya koydu. Taraflar, Tahran'ın nükleer silaha sahip olmaması ve uluslararası deniz ulaşım güzergâhlarında geçişlere ücret uygulamaması gerektiği konusunda mutabık kaldı.
Aynı dönemde Trump yönetimi, Kiev'in Rusya'nın şartlarını içeren bir anlaşmayı reddetmesi üzerine Moskova'ya daha fazla yakınlaşma politikası izledi.
Washington yönetimi, Rusya Maliye Bakanı'nı eylül ayının başında Kuzey Carolina eyaletinin Asheville kentinde düzenlenen G20 Maliye Bakanları toplantısına davet ederek Moskova'nın diplomatik tecridini kısmen sona erdirdi. Ardından Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov'un Atlanta'ya gerçekleştirdiği ziyaret ve G20 Dışişleri Bakanları toplantısına katılması geldi. Bu gelişmeler, Putin'in aralık ayında Miami'de düzenlenecek zirveye davet edilmesinin önünü açtı.
Zirvenin ortaya çıkaracağı sonuçların önemli bir bölümü Çin'in tutumuna ve hesaplarına bağlı. Zira Şi, İran savaşından çıkış yolu arayan Trump ve Ukrayna'da hedeflerine ulaşmak isteyen Putin'in aksine, acil siyasi baskılarla karşı karşıya değil.
Ekim ayında ABD'nin Moskova'ya açılımı ekonomik alana da taşındı. Trump, Putin ile Rusya'dan ABD ve dünya piyasalarına büyük miktarda dizel yakıt tedarik edilmesi konusunda anlaşmaya vardıklarını duyurdu. Bu sevkiyatlara yönelik yaptırımlar da geçici olarak askıya alındı. Bununla da yetinmeyen ABD Başkanı, enerji, doğal gaz ve diğer sektörleri kapsayan büyük yatırım fırsatları ve ekonomik anlaşmalardan söz etti. Washington ile Moskova, Amerikan şirketlerinin Rusya pazarına yeniden dönmesinin yollarını da görüşmeye başladı.
Trump için can simidi mi?
ABD'nin bu stratejik yön değişikliği sırasında Trump ve Cumhuriyetçi Parti'nin ara seçimlerde aldığı ağır yenilgi, başkanın siyasi hesaplarını karmaşıklaştırdı. Trump, gelecek yıl ocak ayında resmen göreve başlayacak yeni Kongre'deki Demokrat çoğunlukla zorlu yasama mücadelelerine hazırlanıyor.
İç politika gündeminin Demokratların giderek artan kısıtlamalarıyla karşılaşması beklenirken Trump, uluslararası arenadaki nüfuzunu kanıtlamak amacıyla dış politikaya daha fazla öncelik verebilir. ABD tarihinde, seçim yenilgilerinin ardından dış politika faaliyetlerini yoğunlaştıran başkan örnekleri bulunuyor.
Cumhuriyetçilerin 1986 seçimlerinde Kongre'deki çoğunluğu kaybetmesinin ardından Ronald Reagan, Moskova ile müzakere sürecini sürdürerek 1987'de Nükleer Silahların Orta Menzilli Füzelerinin Ortadan Kaldırılmasına İlişkin Antlaşma'nın imzalanmasına öncülük etti. Benzer şekilde Demokratların 1994 ara seçimlerinde yenilgiye uğramasının ardından Bill Clinton, 1995'te Bosna Savaşı'nı sona erdiren Dayton Anlaşması'yla sonuçlanan arabuluculuk çabalarını yönetti. Ayrıca 1998'de Hayırlı Cuma Anlaşması'yla sonuçlanan Kuzey İrlanda barış sürecini destekledi.

Bu nedenle “Shenzhen Zirvesi”, Trump'ın seçim yenilgisinin ardından uluslararası alanda bir diplomatik atılım gerçekleştirme ve başarı elde etme kapasitesinin sınanacağı önemli bir durak niteliği taşıyor.
Çin'in hesapları
Ancak zirvenin ne gibi sonuçlar doğuracağı büyük ölçüde Çin'in tutumuna ve hesaplarına bağlı. Şi, İran savaşından çıkış yolu arayan Trump ve Ukrayna'da hedeflerine ulaşmaya çalışan Putin gibi acil siyasi baskılarla karşı karşıya değil.
Çin iç siyaseti açısından bakıldığında zirve, Çin Komünist Partisi Merkez Komitesi'nin beşinci genel kurul toplantısını tamamlamasından birkaç hafta sonra gerçekleşiyor. Söz konusu toplantıda, 2027'nin ikinci yarısında yapılması planlanan 21. Parti Kongresi'nin hazırlık süreci başlatıldı. Kongrede Şi'nin yeniden parti genel sekreterliğine seçilmesi bekleniyor.
Pekin siyasi istikrarından görece emin olsa da ekonomik tablo daha karmaşık görünüyor. Şarku’l Avsat’ın al Majalla'dan aktardığı analize göre Çin ekonomisi, çeşitli sorunlarla mücadele ettiği ve Çin yönetimi ihracata bağımlılığı azaltmak amacıyla iç tüketimi artırmaya çalıştığı bir dönemde Washington ile sert bir ticari çatışmaya girmek istemiyor.
Öte yandan önde gelen bazı Çinli uzmanlar ve akademisyenler, Demokratların Kongre'de çoğunluğu elde etmesinin Pekin üzerindeki baskıyı artıracağını ve Trump'ın Çin'e diplomatik ya da ticari tavizler verme kapasitesini sınırlayacağını öngörüyor.
Çin açısından zirvenin sağlayacağı kazanımların önemli bölümü, Trump'ın İran savaşından çıkış arayışı ve Putin'in Ukrayna'daki hedefleriyle karşılaştırıldığında, Şi'nin acil siyasi baskılardan uzak olması nedeniyle kendi hesaplarını ne ölçüde hayata geçirebileceğine bağlı.
Trump ve Putin, uluslararası sistemi ortaklaşa yönetmenin yollarını aramaktan ziyade, kendi krizlerine çözüm bulmaya odaklanırken Şi, zirveye çok daha farklı bir perspektiften yaklaşıyor.
Fudan Üniversitesi Uluslararası Çalışmalar Enstitüsü Dekanı Wu Xinbo, Demokratların Kongre'deki çoğunluklarını Tayvan meselesinde Trump üzerinde güçlü baskı kurmak için kullanabileceklerini düşünüyor. Bu baskının özellikle askıya alınmış silah satışlarının yeniden başlatılması yönünde yoğunlaşması bekleniyor. Söz konusu satışlar arasında Trump'ın müzakere kozu olarak dondurduğu 14 milyar dolarlık paket de bulunuyor.
Tsinghua Üniversitesi Güvenlik ve Strateji Merkezi Kıdemli Araştırmacısı Sun Chenghao ise Kongre'nin elektronik çipler ve yapay zekâ teknolojilerinin ihracatına yönelik denetimleri sıkılaştırılmasını, Beyaz Saray'ın şirketlere verdiği lisans ve muafiyetlerin yeniden gözden geçirilmesini talep edebileceğini öngörüyor.
Bu koşullar altında Çin, Trump'ın Kongre baskısını dengelemesine yardımcı olmaktan bazı kazanımlar elde edebilir. Ancak böyle bir yaklaşım, iki ülke arasındaki stratejik rekabeti etkilemeyecek, Trump'a sınırlı ve taktiksel bir diplomatik başarı kazandırmanın ötesine geçmeyecektir.

Bu ihtimal, Pekin'in özellikle İran meselesinde ABD Başkanı'na istediğini verebilme kapasitesine ve Trump'ın da ticaret konusunda Çin'e sunabileceklerine bağlı.
Trump ile Putin arasında Ukrayna savaşını ele almak üzere ikili bir görüşme hazırlıkları sürerken Pekin, şu ana kadar bu konunun üçlü zirvenin gündemi dışında tutulmasını başardı. Çin, ev sahipliğinin Kiev veya Avrupa ülkeleri aleyhine bir ABD-Rusya mutabakatına zemin oluşturmasını istemiyor. Ayrıca kendisinin dayatma ya da uygulanmasını garanti etme araçlarına sahip olmadığı bir uzlaşmanın tarafı hâline gelmekten de kaçınıyor.
Öte yandan Çin yönetimi, Rusya ile ilişkilerde inisiyatifin kendi elinde kalması için yoğun çaba harcıyor. İki ülke arasındaki tarihsel hassasiyetler, Orta Asya'daki nüfuz alanlarının kesişmesi ve Kuzey Kore konusunda farklılaşan hesapları, olası bir krizi her zaman gündemde tutuyor. Pekin, özellikle Moskova'nın Çin teknolojisine giderek daha fazla bağımlı hâle gelmesi nedeniyle Rusya'yı rakip olarak görmese de bu dosyayı büyük bir ihtiyatla yönetiyor ve hesaplanmamış adımlardan kaçınıyor.
Bazı analistler, Moskova'nın Ukrayna'daki hedeflerine ulaşamamasının Çin'e bağımlılığını artırabileceğini ve iki ülke arasındaki güç asimetrisini derinleştirebileceğini düşünüyor. Güç dengesindeki bu bozulma, çatışma ihtimalini azaltabilir. Zira Pekin'le karşı karşıya gelmek, Rusya açısından son derece maliyetli bir maceraya dönüşebilir.
Bununla birlikte Çin, Putin'in savaştan ne açık bir zaferle ne de belirgin bir yenilgiyle çıkacağı orta yolu tercih edebilir. Böylece Rusya daha zayıf ve Çin'e daha bağımlı hâle gelirken istikrarını koruyabilir ve kaosa sürüklenmesinin önüne geçilebilir.
İran savaşı konusunda ise Pekin'in Tahran'ı uzlaşmayla sonuçlanacak tavizler vermeye ikna etmede belirleyici bir rol oynayabilmesi, Moskova'nın bu girişime destek vermeye ne ölçüde hazır olduğuna bağlı.
Ancak Moskova ile Pekin'in hesapları birbiriyle örtüşmüyor. İki ülke, İran'ın en büyük ortakları olarak Tahran üzerindeki nüfuz konusunda örtülü bir rekabet yürütüyor.
Moskova'nın Pekin'in Ukrayna savaşına ilişkin tutumunu değiştirme çabaları sürerken, İran dosyası da iki taraf arasındaki pazarlık ağının bir parçasına dönüşmüş durumda. Rusya, Çin'in Tahran'da diplomatik bir atılım gerçekleştirmesine ve Trump'a tavizler vermesine, Ukrayna dosyasında karşılığını almadan izin vermek istemiyor. Hatta Moskova, Pekin'in hareket alanını daraltmak için İran üzerindeki nüfuzunu kullanabilir.
Bu durum, Şi'nin önceki görüşmelerde Trump'a veremediği tavizleri, istese bile “Shenzhen Zirvesi”nde sunabilecek yeterli manevra alanına sahip olmadığını gösteriyor.
Bununla birlikte Pekin, Trump ile Kuzey Kore lideri Kim Jong-un arasında bir görüşmenin gerçekleşmesini kolaylaştırabilecek nüfuza sahip. ABD Başkanı bu olasılığa daha önce birçok kez ilgi göstermişti. Ancak Çin Dışişleri Bakanlığı, böyle bir görüşmeye ilişkin herhangi bir bilgiye sahip olmadıklarını açıkladı. Bu açıklama, fikrin henüz taraflar arasında eşgüdümlü bir girişime dönüşmediğine işaret ediyor.
Pekin'in ayrıca Trump'ın Çin'i nükleer silahların sınırlandırılmasına yönelik ABD-Rusya müzakerelerine katılmaya davet etmesini resmî düzeyde ihtiyatla karşılaması bekleniyor. Aynı tutumun, Trump'ın zirve öncesinde Manila'da ASEAN Zirvesi kapsamında “Quad” ülkelerinin liderleriyle yaptığı görüşmede deniz karakol uçaklarının ortak tatbikatına ilişkin açıklamasına da yansıması bekleniyor.
Yalta 2.0 değil
“Shenzhen Zirvesi”ni “Yalta Konferansı” ile karşılaştırmanın cazibesine kapılmamak zor. Ancak iki buluşma arasındaki farklılıklar, benzerliklerden çok daha fazla.
Yalta'da, dünya savaşını kazanmış üç ülkenin liderleri, askerî bir ittifakın parçası olarak nüfuz alanlarını paylaşmak ve savaş sonrasında kurulacak uluslararası düzenin hatlarını belirlemek üzere bir araya gelmişti.
Şhenzhen'de ise herhangi bir ittifaka veya ortak uluslararası projeye sahip olmayan üç büyük gücün liderleri, öncelikleri ve hesapları arasındaki belirgin farklılıklara rağmen buluşacak.
Trump ve Putin, uluslararası sistemi ortaklaşa yönetebilecekleri bir formül aramaktan ziyade kendi krizlerine çözüm bulmaya çalışıyor. Şi ise zirveye çok daha farklı bir perspektiften yaklaşıyor.
Çin lideri açısından bu zirve, zor durumdaki iki dosta sunulmuş bir siyasi jestten öteye geçmeyebilir. Şi, iki lidere Çin'de bir araya gelme fırsatı tanırken, Pekin de Washington ile Moskova'yı aynı masa etrafında buluşturabilme kapasitesini sergileyerek siyasi kazanım elde edecek.
Ancak Şi, ülkesinin çıkarlarına hizmet etmeyen uzlaşmaların yükünü üstlenmeye veya hesaplarının Rusya ve ABD'nin çıkarlarıyla kesiştiği konularda taviz vermeye niyetli değil.
Dolayısıyla Çin açısından en önemli kazanım, zirvenin ortaya koyabileceği mutabakatlardan ziyade, zirvenin bizzat gerçekleştirilmiş olması olabilir.
*"Bu analiz Şarku’l Avsat tarafından Londra merkezli al Majalla dergisinden çevrilmiştir."



