Tarık Raşid
Avrupalı liderler, İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana süren eski dünya düzeninin sona erdiğini ilan etmek ve bireysel uluslararası güç ve çıkarların hakim olduğu, ittifakları ve kolektif eylemi reddeden yeni bir düzenin ortaya çıkmaya başladığını duyurmak veya bu konuda uyarmak için adeta birbirleriyle yarıştılar.
Münih Güvenlik Konferansı'nda, komadaki bu dünya düzeni için ağıtlar yakıldı. Almanya'nın Münih kentinde düzenlenen ve çoğu Avrupa'dan olmak üzere dünyanın dört bir yanından 50'den fazla devlet ve hükümet başkanının katıldığı konferansın 62. oturumu gerçekleştirildi. Katılımcılar, Atlantik'in iki yakası arasındaki güvenin aşındığına tanıklık ederken bu anın bir dönüm noktası olduğu konusunda hemfikirdiler.
Avrupalı liderlerin üzerinde anlaştıkları en önemli noktalar, ABD'ye olan bağımlılıktan kurtulma ve Washington ile dostluk ve koordinasyondan ödün vermeden bağımsız bir rota çizmeye başlama gerekliliğiydi. Aynı zamanda, ABD’nin koruması altında kalmaktan ve kaçınılmaz coğrafi konumları nedeniyle birlikte yaşamaktan başka çareleri olmadığını kabul ettikleri Rusya'dan korkmaktan kurtulacakları bir nükleer şemsiye kurmayı da kararlaştırdılar.
2026 Münih Güvenlik Raporu'na göre G7 ülkelerinin vatandaşlarının sadece küçük bir yüzdesi, mevcut hükümetlerinin politikalarının gelecek nesilleri daha iyi bir konuma getireceğine inanıyor. Hem iç hem de dış siyasi yapılar, aşırı bürokratik ve vatandaşların ihtiyaçlarını karşılamak için reform veya uyum sağlayamayan yapılar olarak görülüyor.
Raporda, ABD Başkanı Donald Trump, mevcut kuralları ve kurumları kasıtlı olarak zayıflatan bir kampanya yürütmekle açıkça suçlanıyor. Trump'ın destekçileri için, Washington'ın ‘buldozer politikası’, kurumsal çıkmazları aşmanın ve uzun süredir devam eden sorunlara çözüm bulmanın bir yolu. Trump yönetiminin NATO'nun savunma harcamalarını artırması ve İsrail ile Hamas arasında ateşkes sağlanması için baskı yapması da bunu kanıtlıyor.
Bu yaklaşımın güvenlik, refah ve özgürlüğü teşvik eden politikalar uygulamaya koyma yeteneğini sorgulayan rapor, dünyanın koşullu anlaşmalarla yönetilen bir sistemin ortaya çıkmasına tanık olabileceği konusunda uyarıyor.
Ancak rapor, bu yaklaşımın güvenlik, refah ve özgürlüğü teşvik eden politikalar uygulamaya koyma yeteneğini sorguluyor ve dünyanın, özel çıkarların kamu çıkarlarının üzerinde olduğu ve ilkelere dayalı küresel kurallar ve iş birliğine başvurmak yerine bölgesel güçlerin hakim olduğu, duruma göre değişen anlaşmalarla yönetilen bir sistemin ortaya çıkmasına tanık olabileceği konusunda uyarıyor. Raporda, bu sistemin, yıkım politikasına umut bağlayanlara değil, yalnızca güçlü ve zenginlere hizmet edeceği için, savunucularına ters tepeceği belirtiliyor.
Şarku’l Avsat’ın Al Majalla’dan aktardığı analize göre ABD yönetiminin mevcut uluslararası düzenin temel direklerinden geri çekilmesinin, özellikle Avrupa, Hint Okyanusu ve Pasifik Okyanusu gibi hükümetlerin uzun süredir ‘Amerikan barışı’ şemsiyesine güvenen çeşitli bölgelerde yansımaları oldu. Küresel ticaret, kalkınma ve insani yardım başta olmak üzere birçok alan da bu durumdan etkilendi.
Raporda, Washington'ın kademeli olarak geri çekilmesi, Ukrayna'ya verdiği desteğin sallantıda olması ve Grönland hakkındaki açıklamalarının Avrupa'nın güvensizlik duygusunu beslediği ve ABD'nin Avrupa güvenliğine yaklaşımının güvence verme, şart koşma ve zorlamanın harmanlanması olduğu vurgulandı.
Bu karışık sinyallerle karşı karşıya kalan Avrupa ülkeleri, ABD ile iyi ilişkiler sürdürmek ve daha fazla bağımsızlık için hazırlık yapmak arasında bir denge kurmaya çalışıyor. Avrupalılar, Washington'ın Çin'in nüfuzunu sınırlama çabalarının ciddiyetine şüpheyle yaklaşırken son dönemdeki bazı politikalarının bu hedefle çeliştiğini düşünüyor. Hatta Washington’ın müttefiklerine destek vermektense Pekin ile anlaşmalara öncelik vereceğinden korkuyorlar.
Raporda, Trump yönetiminin, Washington’ın kendisinin oluşturulmasına katkıda bulunduğu küresel ticaret kurallarını, Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) kurallarına aykırı geniş kapsamlı gümrük vergileri uygulayarak açıkça terk ettiği ve Çin pazar bozucu uygulamalarına devam ederken, ‘Önce Amerika’ ilkesine hizmet eden ikili anlaşmalar yapmak için ekonomik baskı uyguladığı, ABD’nin birçok uluslararası kuruluştan çekilmesinin, bu kuruluşlar için varoluşsal krizlere yol açtığı iddia ediliyor.
Bu değişiklikler, küresel düzene karşı çıkan birçok tarafı, ABD'ye bağımlılıktan kurtulmanın yollarını aramaya itti. Raporda, bunun özellikle Avrupa'da yeniden keşif için maliyetli yatırımlar gerektirse de, uluslararası kuralların ve normların yaygın olarak yok edilmesi politikalarından daha fazla halkın beklentilerini karşılayabileceği sonucuna varılıyor.
Marco Rubio'nun uzlaşmacı konuşması
Ancak, ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio'nun konferanstaki konuşmasında kullandığı dil, geçen yılki konferansta Avrupalıları şok eden ABD Başkan Yardımcısı J.D. Vance'in kullandığı dilden daha uzlaşmacı görünüyordu. Vance, Avrupalıları medyaya aşırı kısıtlamalar getirerek ifade özgürlüğünü kısıtlayan ülkeler haline gelmek üzere oldukları ve kıtanın kapılarını yasadışı göçe karşı, Avrupa'ya yönelik asıl tehdidin Rusya'dan değil, Trump yönetiminin zayıf ve çürümüş olarak tanımladığı kıtanın içinden geldiğini iddia etti. Rubio ise ironik bir şekilde Avrupalılara Çin ile görüşmeleri sürdürmelerini, ancak ulusal çıkarlarından ödün vermemelerini tavsiye etti. Avrupa'nın bu tavsiyeye ihtiyacı yoktu, zira Trump'ın izinden giderek Pekin'e yakınlaşmaya başlamıştı. Önce Amerika politikasını benimseyen Trump'ın Nisan ayında Çin lideri Şi Cinping ile görüşmesi bekleniyor.
Rubio, ABD ve Avrupa'nın ortak bir tarih ve kaderi paylaştığını doğruladığında Avrupalı liderler rahat bir nefes aldı, ancak aynı zamanda iklim değişikliği ve kitlesel göç karşıtı grupların ortak refahı tehdit ettiği konusunda uyarıda bulundu. Yasadışı göçün tehlikelerini ayrıntılı olarak anlatan Rubio, göçün bir kriz oluşturduğunu ve Batı'daki toplumları istikrarsızlaştırdığını söyledi. Vance'in daha önce yaptığı, Batı'nın bu politikaların sonucu olarak kültürel bir çöküşle karşı karşıya olduğu yönündeki açıklamayı tekrarladı.
Rubio ve Trump yönetimi, Avrupa'nın kültürel ve ekonomik çöküşünü hızlandırdığı için liberalleri suçluyor.
Rubio ve Trump yönetimi, liberalleri Avrupa'nın kültürel ve ekonomik çöküşünü hızlandırmak ve tedarik zincirlerini rakiplerin eline teslim etmekle suçluyor ve ‘ulusumuzun üretim kapasitesini, zenginliğini ve bağımsızlığını elinden aldığını’ iddia ediyor.
Rubio'nun uyarıları, Avrupa'ya bu politikalar konusunda rotasını değiştirmesi ya da bunun sonucunda kültürel yok oluşla karşı karşıya kalması arasında bir seçim yapmasını öneren, yakın zamanda yayınlanan ABD Ulusal Güvenlik Stratejisi'ndeki uyarıları yansıtıyor.
ABD Ulusal Güvenlik Stratejisi, Washington’ın Avrupa'daki milliyetçi partilerle bağlarını güçlendireceği ve onlarla iş birliği yaparak ülkedeki statükoya direneceği yönünde bir not içeriyordu.
Rubio, Avrupa ile olan bu anlaşmazlığın, sadece askeri değil, manevi ve kültürel bağları da olan Avrupa'ya yönelik ABD'nin derin endişesinden kaynaklandığını iddia ederek eleştirilerini hızla yumuşatmaya çalıştı.
Hem eleştiri hem de övgü olarak yorumlanan Rubio'nun konuşması, Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un Avrupalıları, kıtanın maruz kaldığı karalama kampanyası ve alaycı tavırlara karşı gururla hareket etmeye çağırmasının ardından geldi. Macron, Avrupa'nın kendi güvenliğini bağımsız olarak tanımlaması gerektiğini vurguladı. Macron, Paris'in, Rusya tehdidi karşısında Avrupa'nın güvenliğini kendi şartlarına göre yeniden yapılandırmayı da içeren kapsamlı bir yaklaşımla ortak bir caydırıcılık oluşturmak için müttefikleriyle stratejik nükleer istişareler yürüttüğünü de sözlerine ekledi. Avrupa'nın mevcut güvenlik yapısının geleceğe dayanamayacağını ve Avrupa'nın, agresif bir coşku hali yaşadığına inandığı Moskova ile gelecekteki bir arada yaşamayı şekillendireceğini kabul eden Macron, Moskova ile müzakerelerden Trump'ı dışlamak istediğini ima etti, çünkü Moskova ile aynı coğrafi bölgede yaşayanlar Avrupalılar ve bu nedenle ABD'nin bu konuda rol oynamasını istemiyor. Fransa, Macron'un ‘ulusal doktrin’ olarak adlandırdığı, başta Almanya olmak üzere bazı Avrupa ülkeleriyle işbirliği ve ortak güvenlik çıkarları tarafından garanti edilen bir doktrini hayata geçirmek için çalışıyor.
Almanya Başbakanı Friedrich Merz ise, NATO çerçevesi içinde gerçekleştirilmesi şartıyla, ülkesinin yasaya bağlı kalarak Fransa ile Avrupa nükleer caydırıcılığı konusunda gizli görüşmeler yürütüldüğünü duyurdu. Fransa ve İngiltere, Avrupa'daki tek nükleer güçlerken, Almanya ve Avrupa'nın geri kalanı NATO çerçevesinde ABD'nin nükleer korumasına güveniyor. Avrupa nükleer projesinin ayrıntıları ise gizli kalmaya devam ediyor. Ancak Fransa Cumhurbaşkanı, önümüzdeki haftalarda daha fazla bilgi açıklanmasını bekliyor ve Avrupa'nın ABD'den bağımsızlık için hazırlıklı olması gerektiğini vurguluyor. Merz ise daha diplomatik bir üslupla ABD'yi Atlantik'in iki yakası arasındaki güveni yeniden tesis etmeye ve canlandırmaya çağırırken, temellere ve ilkelere dayanan uluslararası sistemin zayıfladığını ve dünyanın ABD'nin liderlik konumunu kaybettiği bir ‘güç siyaseti’ dönemine girdiğini vurguladı.
Ancak Washington ile Avrupa arasında mevcut gerginliğin rahatsız edici bir gerçeklik olduğunu yineledi. İngiltere, Avrupa Birliği'nden (AB) ayrılmasına (Brexit) ve 2020'de eurodan bağımsızlığını kazanmasına rağmen, safları bozmak istemedi. İngiltere Başbakanı Keir Starmer konuşmasında Avrupa'nın savunma ve güvenlik konusunda kendi ayakları üzerinde durması çağrısında bulundu. Starmer, Avrupa'nın halkını, değerlerini ve yaşam tarzını korumak için savaşmaya hazır olması gerektiğini vurgulayarak, Rus tehditlerine karşı koruma sağlamak için İngiliz uçak gemilerini Kuzey Kutbu ve çevresine gönderme niyetini açıkladı.
Starmer, Avrupa'nın halkını, değerlerini ve yaşam tarzını korumak için mücadele etmeye hazır olması gerektiğini vurguladı.
ABD, Kanada ve NATO müttefiklerinin, özellikle Moskova'nın Ukrayna ile gelecekteki herhangi bir barış anlaşmasının ardından silahlanma programını hızlandıracağı için, bölgedeki Rus tehditlerine karşı koymak amacıyla bu girişime katılacağını açıklayan Starmer, Avrupa'nın saldırganlığı caydırmaya ve gerekirse savaşmaya hazır olması gerektiğini söyledi.
Bir askeri güç oluşturmanın günümüzün para birimi olduğuna inanan İngiltere Başbakanı, ülkesinin NATO Şartı'nın ‘İttifakın herhangi bir üyesine yapılan saldırının tüm üye devletlere yapılan bir saldırı olarak kabul edilir’ maddesine olan bağlılığının sarsılmaz olduğunu vurguladı.
Avrupa'dan ekonomik izolasyon politikasından önemli bir sapma gösteren Starmer, Brexit’in bir sonucu olarak ortaya çıkan bazı politikaları yeniden gözden geçirme ve güvenlik ve büyümeyi artırmak için Avrupa tek pazarını canlandırma niyetini dile getirdi. Münih'teki ABD-Avrupa tartışması, AB Dış Politika Şefi Kaja Kallas'ın ‘kurtarılmaya ihtiyacı olmadığı’ gerekçesiyle Avrupa'nın Washington’ın Batı medeniyetini kurtarma çağrılarını reddetmesiyle sona erdi.
ABD Başkanı Trump’ın Danimarka'ya ait Grönland adasını zorla ele geçirme isteği nedeniyle gerginlikler devam ederken, Danimarka Başbakanı Mette Frederiksen Münih'te yaptığı açıklamada, kırmızı çizgi olarak gördüğü ülkesinin toprak bütünlüğünden taviz vermeyeceğini taahhüt etti. Ancak, Danimarka, Grönland ve ABD'nin birlikte yapabilecekleri başka şeyler de olduğunu, bunlara adadaki ABD askeri varlığının artırılmasının da dahil olduğunu belirtti. Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy de Avrupalılara, ülkesinin 2027 yılında AB üyeliği için net bir takvim belirlemeleri çağrısında bulundu.
Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, AB Antlaşması'nın 42’nci maddesi uyarınca, bir seçenek olmaktan ziyade acil bir gereklilik olarak gördüğü ortak Avrupa savunma maddesini yeniden NATO’nun 5. maddesini yerine getirme konusundaki ciddiyetine ilişkin şüpheler nedeniyle, 2030 yılına kadar olası bir Rus saldırısına karşı askeri hazırlığı desteklemek için 800 milyar avroluk bir program başlatmıştı. Genel olarak konferans, ABD’li ve Avrupalı müttefikler arasındaki uçurumun boyutunu ortaya koydu. Trump’ın benimsediği izolasyonist yaklaşımın, Avrupa'nın uykusundan uyanması ve Washington'a olan bağımlılığından kurtulması için bir uyarı olduğu ortaya çıktı. Bu durum, ABD'nin dünyadaki etkisine ve Avrupa'nın Rusya karşısındaki konumuna olumsuz etkileyebilir ve yeni bölgesel ittifaklar ve blokların ortaya çıkmasına neden olabilir.
