Edebiyat savaşları: Aklın yenilgisinden sosyal medya ahmaklığına…

Mısırlı Edebiyatçı Taha Hüseyin (AFP)
Mısırlı Edebiyatçı Taha Hüseyin (AFP)
TT

Edebiyat savaşları: Aklın yenilgisinden sosyal medya ahmaklığına…

Mısırlı Edebiyatçı Taha Hüseyin (AFP)
Mısırlı Edebiyatçı Taha Hüseyin (AFP)

Tüm savaşlar kötüdür; savaşı ilan edenlere de onlara karşı savaşanlara da yıkım, nefret ve kinden başka bir şey getirmez. Ancak edebiyat savaşları böyle savaşlardan değildir. Zira o, kültür için bir nimet ve meşaleyi tutuşturanlar ile tutuştuğu alanı medeni bir ilerlemeye çıkaran bir merdivendir.
Her beşerî kültür tarihinde edebi savaşlar, hep estetik, edebiyat, kişisel ve kitlesel tarih bilincinde yenilenmeye doğru bir sıçrayış olagelmiştir.
Edebi savaşlar, belirli bir tarihi aşamada felsefi, kültürel ve siyasi soruların barutunun yenilenmesidir.
Edebiyat savaşında da kazanan ve kaybeden; yaralanan, zarar gören ve ölen vardır. Ancak en büyük kazanan, düşünce ve toplumdur.
Bugün Arap ve Mağrip edebiyat sahasının durumu üzerine derinlemesine düşündüğümüzde ilan edilmemişi, ölümü andıran bir durgunluk hissederiz. Edebiyatçılar, kendilerini toplumun diğer bileşenlerinden ayıran bir özelliğe sahip olmaksızın ‘yığınlar’ gibi yaşıyor, çalacakları bir zilleri veya avam havas herkesi uyandırabilecek bir gürültüleri olmadan nefes alıyorlar. Barutları ıslak, silahları paslı, dilleri ceplerinde…
Arap ve Mağrip edebi kültür alanı, Kurtuba’dan Basra’ya genişlediğinde edebiyatçıların savaşları yakından da ve uzaktan da tutuşmuştu. Arap eleştirisi, şu tarihi ibareyi ölümsüz kıldı: “Bize ait olan bize geri verildi.” Bu ibare, yaratıcılıkta birincil ve ikincil olanın, intelijansiyada da takipçi ve takip edilenin ne manaya geldiğine dair tartışmanın sıkılığını belirtir. 
Dil savaşı topları, Basra Okulu ile Kufe Okulu’nun nahiv âlimleri arasında gümbürdeyip de ateşi geleneksel dilci seçkinler arasında asırlar boyu yanmaya devam etti ve bugünün insanlarına ulaşmadı mı?
Edebiyat ve kültür tarihi, ateşini el-Akkad, el-Mazini ve Abdurrahman Şükrü’nün öncülük ettiği Divan topluluğunun tutuşturduğu ve el-Akkad ve el-Mazini’nin kaleminden ‘Edebiyat ve Eleştiride Divan’ adlı eser etrafında felsefi bir bakış açısıyla derlenip 1921’de Şevki ve Hafız er-Rafii’nin temsil ettiği İhya grubuna karşı kitap olarak basılan büyük bir savaşı kaydetmedi mi?
1932 yılında Zeki Ebi Şadi öncülüğünde Apollo Okulu ortaya çıktı ve burası, Apollo dergisi etrafında toplanan Ebi el-Kasım es-Şabi, İbrahim Naci ve İliya Ebu Mazi gibi şairler için bir estetik yuvası haline geldi. Arap şiir yapısını tedirgin eden bu şairler, şiirsel söylemde geleneksel sese karşı savaşıyorlardı.
1920 yılında Amerika’dan Cibran Halil Cibran, Mihail Nuayme, Nesib Arida, İliya Ebu Mazi gibi Suriyeli ve Lübnanlı göçmen yazarların kendilerine özgü edebi bir sesi olarak Kalem Birliği sahneye çıktı ve bu isimler, dili, yazının sahilini ve ruhunu değiştirdi.
Bu okullar arasında savaş ateşleri tutuşmuştu. Gelenekselciler, muhafazakârlar, liberaller, çağdaşlar ve yenilikçiler olmak üzere her yönden ve yönelimden top ateşleri, Batı yönünde atılıyordu. Her bir ses hayat, yazı ve estetiğe dair felsefesi ve vizyonu için bir varlık yaratmak istiyordu.
Bazen sıcak, bazen soğuk olan tüm bu savaşlardan istifade eden Arap ve Mağrip edebiyatı, sonra da tüm toplumun oldu. Zira tartışma ve savunma, her ne olduysa, siyasi ve kültürel toplum yapısından ayrı değildi. Özellikle de bu aşamada aydın, kendisine vahiy inmeyen ‘peygamber’ imajı taşıyordu. Medya da bu savaş meydanında olup biten her şeyi aktarıp, hatta kızışmasına katkı sağlayarak, akıl ile estetik ve toplumsal tavırdaki durgunluğun harekete geçmesine yardımcı olan etmen oldu.
Bu savaşlarda, Arap ve Mağrip bölgesinde bir arada yaşayan her ulus ve inançtan atlılar: tüm yelpazesiyle Müslümanlar, Hıristiyanlar, Yahudiler, Dürziler, Ezidiler, Araplar, Berberiler, Kürtler, Çerkesler, Ermeniler ve daha başkaları vardı. İnanç ve milli aidiyet meselesi, yüceltme ve dışlama durağı değildi. Aksine herkesin farklı aidiyetleri ile katıldığı savaşların amacı, insanî ve yenilikçi boyutundaki yaratıcılıktı.
Estetik savaşın ölüm sebepleri
Entelektüel ve estetik açıdan Arap akıl yapısını büyük oranda etkileyen klasik edebiyat savaşlarının sonuncularından biri belki de Taha Hüseyin destekçileri ile rakipleri arasında yaşanan savaştı. Bir diğer deyişle bu savaş, akıl, aydınlanma ve açılım savunucuları ile selefi muhafazakâr reformcu okulun bakiyeleri arasındaydı. Tüm bu savaş, ‘edebiyat ve şiir’ meydanında, nasıl okunup yaşanabileceği konusunda yaşanıyordu. Her bir taraf belirli bir tarihî, toplumsal ve siyasi bir konumu savunuyordu, ama başka noktalara ulaştıran edebi söylemi kullanarak…
Bu savaşlardan bir süre sonra 1926’da Taha Hüseyin’in ‘Cahiliye Şiirinde’ adlı kitabı sahnede göründü. Görünüşe bakılırsa Taha Hüseyin ve ekibinin kurup savunduğu rasyonel aydınlanmacı felsefe ile Rafii, Mahmud Şakir, Lütfü Cuma ve diğerlerinin öncülük ettiği muhafazakâr akım arasındaki savaş, maalesef ki geleneksel reformcu akım lehine sonuçlandı.
Kabul etmek gerekir ki Arap ve Mağrip dünyasının yaşadığı kültürel ve siyasi gerileme, açıkça Taha Hüseyin’in aydınlanmacı bir düşünce, modern bir vizyon ve insanî bir yaklaşım bakımından yenildiği gün başladı. Geleneksel Ezherci düşünce, ‘Cahiliye Şiirinde’ savaşından muzaffer olarak çıktı. Arap ve Mağrip toplumlarımızın eğitimde yaşadığı ve bir yandan aklın yokluğu diğer yandan Akdeniz ve dünya çevremizle iletişime geçerken, Ortaçağcı söylemlerin kullanımı ile ön plana çıkan gerileme, bunun göstergesidir.
Fıkhî söylem, felsefi akla baskın geldi.
Kültür ve edebiyatta geleneksel Ezherci düşüncenin baskın olması ile çoktan beri kültür, edebiyat ve dil yapısının yenilikçi motoru olan önemli ve olumlu bir etken, yani Hıristiyan Arap intelijansiyasının (Suriye, Lübnan ve Filistin) önderlik ettiği edebi kültür akımı gözden kayboldu. Bu hareket, Arap dilinin modernleştirilmesine ve metnin köklü değişikliklere uğramasına öncülük etmiş ve edebiyatta geleneksel söylem ile fıkhî yazıya karşı bir devrimi yönetmişti.
İdeoloji, kültür ve edebiyat için bir can simidine dönüşürse…
Reformcu muhafazakâr düşüncenin akılcı aydınlanmacı düşünceye galip gelmesi ile birlikte toplum, siyasi ve kültürel bir ümitsizlik hali ile dolu, tehlikeli bir uykuya daldı. Bu uyku hali, 1967 yenilgisi çanları çalana kadar sürdü. Bununla intelijansiya, ikinci kez harekete geçti ancak bu defa söylemi, ‘yenilgi’ yaraları ile doğrudan bağlantılı, siyasi ve ideolojik içerikli olacaktı.
Taha Hüseyin, Ali Abdurrazık, Tahir el-Haddad, Kasım Emin, Cibran Halil Cibran, İliya Ebu Mazi, Mihail Nuayme, Tevfik el-Hakim, Ebu’l-Kasım eş-Şabi ve daha başkalarının savaşı, öteki ile ilişkinin sınırlarını çizmede bir model veya ayna olarak düşünceye, edebiyata, dile ve medeniyete dayanan edebi bir savaştı. 1967 sonrasındaki kültür ve entelektüel savaşı ise kendisine savaş veya çekişme meydanı olarak edebiyatı almış olsa da; siyasi ve ideolojikti.
Nebil Süleyman ve Buali Yasin’in ortak olarak hazırladığı Edebiyat ve İdeoloji adlı kitap (1974), edebiyat ve kültürü sıcak edebiyat savaşlarına açan yeni ses olarak görülebilir. Bu kitabın, Arap ve Mağrip dünyasındaki kültürel diyaloglar üzerinde bıraktığı etkinin, doğurduğu yankılar ve tepkiler bakımından Taha Hüseyin’in Cahiliye Şiirinde adlı kitabına benzer olduğunu söyleyebiliriz. Edebiyat ve İdeoloji adlı kitabın ardında bıraktığı bu etkinin büyüklüğünü, dost ve düşman kamplardan kitaba dair yazılan makaleler, araştırmalar, incelemeler ve diyalogların hacminden anlayabiliriz. Tüm bu çalışmalar daha sonra Nebil Süleyman, Buali Yasin ve Muhammed Kamil el-Hatib’in denetiminde ‘Suriye’de Kültür Savaşları’ başlığıyla kitap olarak derlendi ve 1979 yılında basıldı.
Bu kitabı, kültür ve edebiyat savaşlarının örnek bir tablosu olarak ele alacak olursak şunu diyebiliriz: Büyük oranda, Taha Hüseyin’in yenilgisinden bu yana aydınlanmacılığın tanık olduğu kültürel gerilemenin bir ifadesi, dolayısıyla edebi metinlerdeki toplumsal çöküşün sebeplerinin araştırılması idi. Aynı zamanda edebiyat ortak payda olsa bile, siyaset ile uğraşma ve onun medeni olana baskın kılınması için akıl ve aydınlanmacılık savaşının bir devamıydı.
Savaşların kaybeden cepheleri
‘Cahiliye Şiirinde’ki savaşında Taha Hüseyin’in düşüncesi, Ezherci reformcu düşünceye yenildi. Aynı şekilde; ‘Edebiyat ve İdeoloji’ savaşında da Nebil Süleyman ve Buali Yasin’in düşüncesi, kitabı, kuruluşları ve platformları ile ‘İslamcı edebiyat’ denen şeyi kuran İhvancı akımın yükselişi karşısında kaybetti.
Arap ve Mağrip ülkelerindeki tüm siyasi türevleri ile İhvan-ı Müslimin örgütünün edebi dili olan ‘İslamcı edebiyat’ olgusunun yayılması ile birlikte kültür ve edebiyat savaşları, estetik ve medeni savaşlardan ‘propagandacı’ savaşlara evrildi. Bu savaşların bazı komutanları da edebiyatçı olarak başlayıp daha sonra bir ‘çağrıcıya/vaize’ ya da şiddet ve aşırılığın teorisyenine dönüştü.
Kültürel savaşlar, ‘İhvancı karaktere bürünür bürünmez’ kendine yeni platformlar edindi; çekişme ve tartışma, şiir ve roman dünyasından çekilerek yeniden dinî mirasa döndü. Vaizlerin kendi aralarında savaşlar patlak verdi; her biri daha büyük bir izci, müşteri ve kadın-erkek hayran kitlesine sahip olmak istiyordu. Savaşlar önce televizyon kanallarında boy gösterdi, daha sonra sosyal medyaya taşındı. Kültür, edebiyat ve aydınlanmacı düşünceye karşı çok büyük bir kışlamız olduğu ortaya çıktı.
Kültürel olarak başlayan ve ‘kâfir’ ve ‘hain’ ilan etmeye doğru evrilen bu savaşın gölgesinde Arap ve Mağrip dünyası, geçen yüzyılın son çeyreğinde, bu aşırılığın Ferec Fuda, Hüseyin Merve, Suphi es-Salih, Mehdi Amil, Necib Mahfuz, Abdulkadir Allule, Tahir Cavut, Cilali Elyabis, Belkhenchir, Boucebci, Muhammed Brahmi, Şükrü Belaid vd. gibi ilk kurbanlarına tanık oldu. Bu isimler, bağnazlığa doğru kayan kültür savaşlarının kurbanlarıydı. Bu savaşın ateşi ise fitne, hoşgörüsüzlük, farklılıklara tahammülsüzlük, ötekine karşı nefret ve ortak yaşam felsefesini reddetme gıdaları ile besleniyordu.
‘Popüler’, teknolojik bir platform olarak sosyal medya ortamı, değerler kargaşasının yayılmasına meydan verdi ve işleri karman çorman etti. Dinî aşırılıkçı söylem nasıl kültür, edebiyat ve felsefe hattına girdiyse, sosyal medya ahmaklığı da tartışmaya öyle dahil oldu ve şiir, roman ve fıkıh alanında bildiği ve bilmediği her şeyde çekinmeden görüş belirtme hakkı elde etti.
Independent Arabia’dan Emin Zavi’nin analizi



“Acımasız Kadınlar”: Edebiyat tarihinin unuttuğu kadın yazarlar

Aphra Behn
Aphra Behn
TT

“Acımasız Kadınlar”: Edebiyat tarihinin unuttuğu kadın yazarlar

Aphra Behn
Aphra Behn

İngiliz kadın edebiyatı yalnızca Jane Austen ve Brontë kardeşlerden ibaret değil. Yağmurlu bir kır evinin penceresinden dışarıyı izleyen, evlilik ya da miras konusunda verilecek kararı bekleyen İngiliz kadını klişesinin ötesinde, cesaretleri ve sıra dışı zekâlarıyla öne çıkan çok sayıda kadın yazar bulunuyor. Aşk, evlilik, para, iktidar, aile, kölelik ve kimlik gibi konuları kaleme alan bu yazarlar, edebiyat tarihinin hafızasından silindi ya da tarihin kıyısına itildi.

Yazar ve araştırmacı Constance Gane, yeni kitabı “Ladies impitoyables” (Acımasız Kadınlar) ile İngiliz kadın edebiyatına farklı bir perspektiften yaklaşıyor. Le Cherche Midi Yayınevi tarafından yayımlanan kitapta amaç, edebiyat dünyasının büyük isimlerinin önemini inkâr etmek değil, roman sanatında öncü olmalarına rağmen okul müfredatlarında ve popüler edebiyat listelerinde kendilerine yeterince yer bulamayan kadın yazarları yeniden gündeme taşımak.

dcfrgthy
Constance Gane'nin “Acımasız Kadınlar” adlı kitabının kapağı

Kitap, kırsal bölgelerde yalnızlık içinde yaşamış kadınların romantik bir portresini sunmuyor. Downton Abbey ve Bridgerton gibi dizilerin yaygınlaştırdığı İngiliz evi imgesini yeniden üretmekle de yetinmiyor. Aksine, aşkın bir hapishaneye dönüştüğü, evliliğin ekonomik ve siyasi bir kuruma dönüştüğü, aile duvarlarının ardında ise tahakküm, ikiyüzlülük ve intikam ilişkilerinin gizlendiği dünyaları kaleme alan kadınların hikâyelerini ortaya koyuyor.

Bu yazarları Jane Austen ve Brontë kardeşler gibi dünya çapında edebiyat simgelerine dönüşen klasiklerden ayıran yalnızca daha az tanınmaları değil. Çoğu, eserlerinde daha sert bir üslup benimsemiş ve toplumsal kurallara daha az boyun eğmişti. Romanları her zaman evlilikle sonuçlanan aşk hikâyelerini ya da romantik trajedileri anlatmıyordu. Bunun yerine güç ilişkilerini, kimliğin nasıl inşa edildiğini ve kendi hayatının sahibi olmaya çalışan kadınların ödediği bedelleri sorguluyordu.

Onların edebiyattaki yenilikçi yönü de burada ortaya çıkıyor. Bu kadınlar, kadın sorunlarını dünyanın geri kalanından ayrı ele almak yerine, başkalarının göremediği ayrıntıları fark eden kadınların gözünden bütün dünyayı anlatıyordu.

xcvfghyd
George Eliot

Bu edebi yolculuk, eş ya da kız evlat rolüne veya sessiz kadın imgesine hapsolmayı reddeden Aphra Behn ile başlıyor. Kadınların evlilik, sınıf ve aileye bağlılık üzerinden değerlendirildiği bir dönemde Behn; aşk, özgürlük ve bağımsızlık üzerine yazdı. Roman, tiyatro ve şiirde kadınlar açısından alışılmadık alanlara yöneldi.

Oroonoko adlı romanında kölelik, sömürgecilik ve farklı ırklardan insanlar arasındaki aşkı ele aldı. İngiliz edebiyatında bu konuların kolaylıkla işlenemediği bir dönemde kaleme aldığı eserleriyle yalnızca bir romancı olmadığını da ortaya koydu. Behn, yazının bir özgürleşme eylemi olabileceğini ve edebiyatın yalnızca toplumsal alışkanlıkları yansıtan değil, aynı zamanda onları sorgulayan ve çözümleyen bir araç olması gerektiğini erken dönemde kavrayan isimlerdendi.

Aphra Behn'den George Eliot'a geçildiğinde ise öncü bir yazarın yerini kimseye kolayca masumiyet atfetmeyen bir gözlemci alıyor. Mary Ann Evans, kadın yazarlara yönelik önyargıları aşabilmek için George Eliot adını kullandı. Ardından 19'uncu yüzyıl İngiliz toplumunu konu alan Middlemarch ve The Mill on the Floss gibi kapsamlı romanlara imza attı.

Eliot, kolaycı anlamda duygusal bir yazar değildi. Evliliği, kadınların ve erkeklerin kaderini birlikte belirleyen ekonomik, siyasi ve dini bir kurum olarak değerlendiriyordu. Sınıf, para ve iktidarı insanı anlamanın temel unsurları arasına yerleştirdi. Bu nedenle romanları, yazıldıkları dönemden bugüne uzanan mesafeye rağmen kimlik ve güç ilişkilerine yönelik çözümlemeleriyle güncelliğini koruyor.

7uk
Elizabeth von Arnim

Elizabeth von Arnim ise hicvi bir silaha dönüştüren yazar olarak öne çıkıyor. Elizabeth and Her German Garden ve Vera gibi romanlarında evliliği ve aile içindeki tahakkümü, Jane Austen'ı hatırlatan ancak daha sert ve tavizsiz bir mizahla ele aldı.

Von Arnim, idealize edilmiş aşkı değil, aşkın bir hapishaneye dönüştüğü anları ve özgürlüğün gündelik hayatta hayır diyebilme gücü haline gelişini anlattı. Eserlerinde aile her zaman güvenli bir sığınak değil; tahakkümün ve ikiyüzlülüğün sahnesi olabiliyor. Kadın ise dışarıdan gelecek bir kurtarıcıyı beklemek yerine çevresinde olup bitenleri görmeyi ve adlandırmayı öğreniyor.

Ardından, İngiliz ailelerini adeta cerrahi bir titizlikle inceleyen Ivy Compton-Burnett geliyor. Parents and Children ve A House and Its Head gibi romanlarında, geleneksel edebiyatın idealize ettiği İngiliz aile yaşamının karanlık yüzünü ortaya koyuyor.

Keskin diyalogları ve doğrudan açıklamalardan kaçınan anlatım tarzı, onu bazı okurlar için takip edilmesi zor bir yazar haline getirse de Compton-Burnett, ev içindeki güç ilişkilerini çözümleme konusunda en derinlikli isimlerden biri olarak değerlendiriliyor. Romanlarında hiç kimse bütünüyle masum ya da tamamen mağdur değil. Aile bir sığınaktan çok çatışma alanı, konuşma ise iletişim kurmanın değil, tahakküm ve intikamın aracı olarak karşımıza çıkıyor.

Yazarın edebiyat yolculuğu, Muriel Spark ile daha keskin bir modernizm çizgisine ulaşıyor. The Prime of Miss Jean Brodie ve The Driver's Seat gibi romanlarında iktidar, kontrol ve kimlik meselelerini kısa, çarpıcı ve beklenmedik bir anlatımla ele alan Spark, komedi ile psikolojik gerilimi bir araya getiriyor.

Spark, geleneksel anlamda duyguları anlatmaktan çok, duyguların nasıl birer iktidar aracına dönüştüğünü inceliyor. Onun dünyasında masumiyet ile suçluluk arasındaki sınır giderek belirsizleşiyor. Bu özellik, eserlerini hem zorlayıcı hem de ilgi çekici kılıyor. Yazar, insanı olmak istediği gibi değil, gerçekte olduğu gibi anlatırken iyiliğin, zekânın ve şefkatin karanlık yüzünü de gözler önüne seriyor.

Acımasız Kadınlar, kadın sorunlarını dünyadan ayrı ele almak yerine, başkalarının göremediği ayrıntıları fark eden kadınların gözünden bütün dünyayı anlatıyor.

Listenin son sırasında ise kendisinden önce gelenlerden daha az sert olmayan, ancak daha yeni kuşaktan bir yazar olan Penelope Fitzgerald yer alıyor. The Blue Flower ve Offshore gibi kısa ancak anlam bakımından yoğun romanlarında aile, yoksulluk, özlem ve hafıza konularını sakin fakat karanlık bir anlatımla işliyor.

Fitzgerald'ın romanları, İngiliz kadın edebiyatının mutlaka doğrudan kadın sorunlarını ele almak zorunda olmadığını, insan hayatının bütün karmaşıklığını anlatmanın da bu edebiyatın bir parçası olduğunu gösteriyor.

Bu yazarların ortak noktası türleri ya da üslupları değil, benimsedikleri tutum. Her biri, kendi yöntemleriyle, sessiz İngiliz hanımı, kusursuz eş ya da ikinci sınıf yazar rollerine indirgenmeyi reddetti. Aşkı, aileyi ve toplumu eleştirel bir bakış açısıyla kaleme aldılar ve başkalarını taklit etmeye çalışmadılar. Çünkü tarih yalnızca büyük isimlerin eserleriyle değil, samimiyetle yazdıkları halde hak ettikleri takdiri göremeyenlerin kalemleriyle de şekilleniyor.

Sonuç olarak Constance Gane, Acımasız Kadınlar kitabında alternatif bir yazarlar listesi sunmakla yetinmiyor; İngiliz edebiyatını okumak için yeni bir yöntem öneriyor. Yazara göre edebiyat, bir ismin okul kitaplarında, sinemada ya da çok satanlar listelerinde kaç kez yer aldığıyla değil, okurun zihninde ne ölçüde canlı kalabildiğiyle ölçülmeli.

Bu nedenle Acımasız Kadınlar’ın yazarları yalnızca unutulmuş kadın kalemler değil, İngiliz edebiyat tarihinin ayrılmaz bir parçası. Yeniden keşfedilmeyi hak ediyorlar. Bunun nedeni kadın olmaları değil, kelimenin tam anlamıyla büyük yazarlar olmaları.


İnatçı fazla kilolar yaşınıza göre aslında faydalı olabilir

Araştırmacılar, vücut kütlesi daha yüksek yaşlıların aslında daha uzun yaşayabileceğini söylüyor. Bunun nedenini hâlâ araştırıyorlar (Unsplash)
Araştırmacılar, vücut kütlesi daha yüksek yaşlıların aslında daha uzun yaşayabileceğini söylüyor. Bunun nedenini hâlâ araştırıyorlar (Unsplash)
TT

İnatçı fazla kilolar yaşınıza göre aslında faydalı olabilir

Araştırmacılar, vücut kütlesi daha yüksek yaşlıların aslında daha uzun yaşayabileceğini söylüyor. Bunun nedenini hâlâ araştırıyorlar (Unsplash)
Araştırmacılar, vücut kütlesi daha yüksek yaşlıların aslında daha uzun yaşayabileceğini söylüyor. Bunun nedenini hâlâ araştırıyorlar (Unsplash)

Bilim insanları, fazladan yağın hayatı tehdit eden sonuçlara yol açan kronik hastalıklarla bağlantılı olduğunu uzun zamandır biliyordu ancak yeni bir araştırma, sağlık etkilerini düşünürken yaşın önemini ortaya koydu.

Araştırmacılar, vücut kitle indeksi (VKİ; obezite teşhisi için kişinin vücut ağırlığının boyuna bölünmesiyle elde edilen değer) yüksek yaşlıların aslında daha uzun yaşayabileceğini söylüyor.

Rhode Island Üniversitesi'nden sağlık araştırmacısı Bryan Blissmer, bu hafta sonu The New York Times'a yaptığı açıklamada, "65 yaşından sonra daha yüksek VKİ, daha uzun ömürle bağlantılı" dedi.

Ancak bu ağırlığın vücutta nasıl dağıldığı da önemli.

Blissmer, karın bölgesindeki yağın iltihaplanma, yüksek kolesterol seviyeleri ve tip 2 diyabetle daha güçlü bir bağlantısı olduğunu belirtti. Kalça, göğüs veya kaba etteki diğer yağlar ise "biyolojik açıdan daha az aktif".

Araştırma

Bu ters orantılı ilişkinin nedeni henüz tam olarak net değil ancak VKİ pek bir şey ölçmüyor.

İlk olarak 19. yüzyılda ortaya çıkan bu ölçüm, kasla yağı birbirinden ayıramıyor ve yağın vücudun hangi bölgesinde bulunduğunu gösteremiyor.

Bronz madalya kazanan ragbi yıldızı Ilona Maher gibi Olimpik sporcular, bu ölçüm sistemi nedeniyle kilolu diye sınıflandırılıyor.

Dolayısıyla yaşlılarda yüksek VKİ sadece aşırı karın yağı anlamına gelmeyebilir. Blissmer'ın ağustosta yayımlanan araştırması, yüksek VKİ'ye sahip yaşlıların hastalık veya yaralanmalarla başa çıkmalarını sağlayan kas ve diğer yağsız kütleleri olabileceğini ortaya koyuyor.

Araştırmacılar, 6 bin 905 ABD'li yaşlı bireyden elde edilen 14 yıllık ulusal verileri inceledi.

Çalışmada şu ifadeler yer alıyor:

Dolayısıyla bulgular, aşırı yağlanmanın biyolojik açıdan koruma sağladığına dair bir kanıt olarak yorumlanmamalı. Daha ziyade, VKİ'nin sınırlılıklarını ve ileri yaşlarda vücut bileşiminin heterojenliğini yansıtıyor.

Araştırma ayrıca VKİ'si normal ancak bel çevresi daha geniş kişilerin, normal VKİ'ye ve daha dar bele sahip kişilere kıyasla ölüm riskinin daha yüksek olduğunu gösterdi.

Blissmer, eylülde üniversitesine yaptığı açıklamada bu durumun, normal VKİ'nin ölüm riskinin daha düşük olduğu anlamına geldiğine dair varsayıma meydan okuduğunu belirtti.

sxdcfrgtyh
Vücut kitle indeksi, bir kişinin kilosunu boyuna bölerek obeziteyi ölçüyor. 40'ın üzerindeki değerler aşırı obezite kabul edilirken, ölçekte 18,5'in altındaki değerler ise zayıf sınıfına giriyor (AFP)

Bulgular, Harbor-UCLA Tıp Merkezi'nden nefrolog ve epidemiyolog Dr. Kamyar Kalantar-Zadeh'in çalışmaları da dahil, yıllardır süren ve benzer sonuçlara ulaşan araştırmaların ardından ortaya çıktı.

The New York Times'a konuşan Kalantar-Zadeh, "Hayatta kalmak için diyalize ihtiyaç duyan, böbrek hastalığından muzdarip kişilerin yaşadığı gibi zorluklar sözkonusu olduğunda kilolu veya obez olmak fayda sağlayabilir" dedi.

2000'lerin başında yaptığı araştırmada da benzer şekilde, kalp hastalığı ve yetmezliği olan daha kilolu yaşlılarda ölüm riskinde azalma görülmüştü.

Sonuç

Herkesin vücudu ve aktivite düzeyi farklı ancak Dünya Sağlık Örgütü standartlarına göre erken ölüm riski en düşük kişiler, vücut kitle indeksi 27-27,9 aralığında olanlar.

VKİ ölçeği, 18,5'le zayıf kategorisinden 40'la aşırı obeziteye kadar uzanıyor. Amerikalı yetişkinlerin yüzde 9,2'si aşırı obez sınıfında yer alıyor. Federal verilere göre 60 yaş ve üstü kişilerin yaklaşık yüzde 43'ü obez kabul ediliyor.

Yine de fazla kilosu olan yaşlılara verilen öneri, kilolarını sabit tutmaları.

Beslenme üzerine bir blog yazan geriatrik diyetisyeni Katie Dodd, 2023'te Scientific American'a "Ne büyük artışlar ne de büyük kayıplar; benim tavsiyem bu" demişti.

Independent Türkçe 


Adı Pattinson, Robert Pattinson: Yeni Bond seçimi neden tartışılıyor?

Elizabeth Debicki, Tenet'taki rol arkadaşı Robert Pattinson'ın yeni James Bond olarak seçilmesini "mükemmel" bir karar diye nitelendirdi (Amazon MGM)
Elizabeth Debicki, Tenet'taki rol arkadaşı Robert Pattinson'ın yeni James Bond olarak seçilmesini "mükemmel" bir karar diye nitelendirdi (Amazon MGM)
TT

Adı Pattinson, Robert Pattinson: Yeni Bond seçimi neden tartışılıyor?

Elizabeth Debicki, Tenet'taki rol arkadaşı Robert Pattinson'ın yeni James Bond olarak seçilmesini "mükemmel" bir karar diye nitelendirdi (Amazon MGM)
Elizabeth Debicki, Tenet'taki rol arkadaşı Robert Pattinson'ın yeni James Bond olarak seçilmesini "mükemmel" bir karar diye nitelendirdi (Amazon MGM)

Adı Pattinson, Robert Pattinson...

Yeni James Bond, Robert Pattinson oldu. The Batman ve Odyssey'nin (The Odyssey) yıldızının seçilmesiyle, Amazon MGM ve yönetmen Denis Villeneuve'ün 007 rolünü kime vereceğine ilişkin aylardır süren spekülasyonlar sona erdi.

Daniel Craig'den görevi devralarak serinin 7. Bond'u olacak Pattinson, açıklamasında şunları söyledi:

James Bond, sinema tarihinin en efsanevi karakterlerinden biri. 007'yi canlandırma görevinin bana verilmesi hayatımın en büyük onuru. Bana inandıkları için Denis'e, Amy'ye, David'e, Tanya'ya ve Amazon MGM Stüdyoları'ndaki herkese minnettarım. Hayallerimdeki rolü aldığımı söylemek bile hissettiklerimi anlatmaya yetmez. Bu harika ekiple çalışacak olmaktan büyük heyecan duyuyorum.

Amazon MGM'in serinin yaratıcı kontrolünü devralmasının üzerinden yaklaşık iki yıl geçerken, yeni Bond'un kim olacağı sorusu da dünkü (16 Kasım) duyuruyla yanıt buldu. Ancak seçim, hem sinema yazarlarını hem de hayranları ikiye böldü.

Neden Pattinson?

İki hafta önce rol için deneme çekimine katıldığı ortaya çıktığında Pattinson'ın seçilmesi zaten güçlü bir olasılık olarak görülüyordu.

Oyuncu, bu yıl Drama'yla (The Drama) bağımsız sinemada dikkat çekti; ardından Odyssey'deki kötü karakteri ve A24 yapımı Primetime'daki ürpertici performansıyla kariyerinin en parlak dönemlerinden birine girdi. Sırada ise Dune: Çöl Gezegeni Bölüm Üç (Dune: Part Three) var.

Primetime'ı açılış hafta sonunda izleyenlerin yüzde 75'inden fazlası, bilet almalarındaki başlıca nedenin Pattinson olduğunu belirtmişti. Seyircilerin yüzde 69'unun 30 yaşın altında olması da oyuncunun genç kitle üzerindeki etkisini gösteriyordu.

Pattinson, bağımsız sinemadaki saygınlığının yanı sıra büyük yapımlarda da seyirci çekebiliyor. Tenet'ta casusluk türünde de boy gösteren oyuncu, Alacakaranlık (Twilight) ve The Batman'le büyük serilerin başrol sorumluluğunu üstlenebildiğini kanıtladı. Villeneuve'le Dune: Çöl Gezegeni Bölüm Üç'te birlikte çalışmış olması da bir başka avantaj.

Hollywood Reporter, diğer adaylardan bazıları daha alışıldık tercihler olsa da böyle bir seçimin daha riskli olacağını savunuyor:

Bond'u oynamak için laboratuvarda üretilmiş gibi görünen birini istemezsiniz. Role yeni bir yön verebilecek bir oyuncu istersiniz.

Yayına göre Pattinson, defalarca sonunun geldiği ilan edilen seri için yapımcıların seçebileceği en akıllıca ve güvenli isimlerden biri: Hem seyirci çekebilen hem de karakteri dönüştürebilecek bir oyuncu.

Collider, seçim açıklanmadan önce yayımladığı yorumda Pattinson'ın Bond'un yaptığı işten aldığı keyfi öne çıkarabileceğini savunmuştu. Yayına göre önceki oyuncuların yalnızca kısaca değindiği bu özellik, Pattinson'ın karaktere kendi damgasını vurmasını sağlayabilirdi. Yayın, Ian Fleming'in romanlarında Bond'un hayatı dolu dolu yaşayan biri olarak çizildiğini hatırlatmıştı.

Güvenli tercih mi, büyük kumar mı?

Variety ise seçime daha mesafeli yaklaşıyor. Yayındaki yorumda, yeni bir büyük yıldız yaratma fırsatını değerlendirmek yerine başarısı kanıtlanmış bir ismin tercih edildiği savunuluyor:

Yine de bu tercihte, en azından kağıt üzerinde, içime sinmeyen bir şey var. Her şey biraz fazla sorunsuz, fazla kolay, hatta biraz fazla temkinli görünüyor.

Bununla birlikte Variety, Pattinson'ın iyi bir Bond olacağından pek şüphe duymuyor. Oyuncunun hem görünüşüyle role uyduğunu hem de karakterin gerektirdiği çekicilikle soğukkanlılığı bir arada yansıtabileceğini belirtiyor.

IndieWire ise bu kadar tanınmış bir oyuncunun seçilmesini başlı başına bir kumar diye değerlendiriyor. Sean Connery, Daniel Craig, Timothy Dalton ve George Lazenby, Bond olduklarında görece az tanınıyordu. Pierce Brosnan ve Roger Moore ise televizyonda tanınıyordu ancak sinemada da yıldız olabileceklerini henüz kanıtlamamışlardı. Pattinson ise yaklaşık 20 yıldır dünya çapında tanınıyor ve Batman gibi başka bir büyük serinin de başrolünde.

Yayına göre Villeneuve'ün oyuncuyla çalışma deneyimi ve daha karanlık, içe dönük bir Bond yaratma isteği bu tercihte etkili olmuş olabilir. IndieWire ayrıca Amazon'un değişen dünyada seriyi yeniden başlatırken tanınmış bir yıldızı güvence olarak gördüğünü aktarıyor. Yayına göre rol için arayışın hız kazandığı mayıstan önce yöneticiler, Jacob Elordi'yi seçmeye sıcak bakıyordu.

"Genç Bond" beklentisi geride kaldı

40 yaşındaki Pattinson, rol için değerlendirilen Jack Lowden, Callum Turner, Josh O'Connor ve Nicholas Hoult'tan 4 yaş büyük. Pattinson, rolü aldığında Daniel Craig'in olduğundan da üç yaş büyük. Bu tercih, uzun süredir konuşulan "genç Bond" fikrinin geri plana itildiğini gösteriyor.

Pattinson, 2012'de Shortlist'e verdiği röportajda Bond'u oynamak istediğini ancak kendisini bu rolde yaklaşık 20 yıl sonra düşündüğünü söylemişti:

Daniel Craig'den sonra bu karakterin yaşanmışlıkları olmalı. Onu genç, üst sınıftan bir çocuk olarak yeniden yaratmak gülünç olurdu. Öyle olacaksa da ilk birkaç sahnede ağır işkencelerden geçmem gerekirdi. İlk filmi tek kolla falan çekmem gerekirdi.

Hollywood Reporter yazarı Borys Kit'e göre süreç öylesine gizli yürütüldü ki Pattinson bile seçildiğini duyurudan yalnızca bir gün önce, pazar sabahı Villeneuve'den öğrendi. Yapımcı Amy Pascal ise diğer adayları arayarak sonucu bildirdi.

Hayranlar ne diyor?

Britanya Kraliyet Ailesi, X hesabından "Majestelerinin Gizli Servisi'ne hoş geldiniz Bay Bond" mesajını paylaşırken sosyal medyada hem heyecan hem de itiraz vardı.

Bazı hayranlar Pattinson'ın Bond'la özdeşleştirdikleri karizma ve özgüveni yansıtmadığını savundu. Diğerleri ise aynı oyuncunun hem Batman'i hem de Bond'u canlandırmasına karşı çıktı. Amazon MGM'nin Instagram paylaşımına gelen yorumlardan birinde, karakterin başka ikonik rollerle özdeşleşmemiş bir oyuncuya verilmesi gerektiği belirtildi.

Bir başka eleştiri, büyük rollerin sürekli aynı yıldızlara gitmesiydi. Reddit'teki bir kullanıcı, Pattinson'ın ilginç kariyerine devam etmesini, Bond'un ise yeni keşfedilen ya da yükselişteki bir oyuncuya verilmesini tercih edeceğini yazdı.

Pattinson'ın Bond'u değil, onun karşısındaki kötü karakteri oynamaya daha uygun olduğunu söyleyenler de oldu. Bir başka hayran ise tam da bu ihtimalin Pattinson'ı Bond olarak görme fikrini heyecan verici kıldığını belirtti.

Bu tartışmalar seriye yabancı değil. Daniel Craig de 2005'te seçildiğinde yeterince yakışıklı olmadığı ve Bond'un sarışın olamayacağı gibi eleştirilerle karşılaşmıştı. 

Pattinson'ın seçilmesine itiraz edenlerin bir bölümü bile oyunculuğunu takdir ediyor. Şimdi asıl merak edilen, 007'yi nasıl yorumlayacağı.

Independent Türkçe, Hollywood Reporter, Entertainment Weekly, Collider, GamesRadar, Deadline, Variety, IndieWire, TheWrap, Shortlist