ABD, saldırılardan İran'ın sorumlu olduğunu kanıtlayan fotoğrafları yayınlamaya hazırlanıyor

Saudi Aramco şirketine ait petrol tesisine gerçekleştirilen saldırının ardından yükselen dumanlar (AFP)
Saudi Aramco şirketine ait petrol tesisine gerçekleştirilen saldırının ardından yükselen dumanlar (AFP)
TT

ABD, saldırılardan İran'ın sorumlu olduğunu kanıtlayan fotoğrafları yayınlamaya hazırlanıyor

Saudi Aramco şirketine ait petrol tesisine gerçekleştirilen saldırının ardından yükselen dumanlar (AFP)
Saudi Aramco şirketine ait petrol tesisine gerçekleştirilen saldırının ardından yükselen dumanlar (AFP)

Saudi Aramco şirketinin saldırın neden olduğu şoku gidermek için petrol rezervlerini kullanmak amacıyla acil durum planlarını devreye soktu. Bunun neticesinde Suudi Arabistan, dün dünya ve Krallık için petrol endüstrisinin kalbi konumundaki iki tesisi hedef alan saldırıların etkilerini ciddi oranda gidermeyi başardı. Öte yandan Suudi yetkililer söz konusu terör eylemlerinin planlanması ve yürütülmesinden sorumlu olanların tespiti için soruşturmalara devam ediyor.
Wall Street Journal gazetesinin dünkü haberine göre ABD yönetimi, iki tesisi hedef alan saldırıların arkasında İran’ın olduğunun kanıtlayan uydu görüntülerinin yayınlanması üzerinde çalışıyor.
ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo, İran’ı Suudi Arabistan’da gerçekleştirilen saldırıların arkasında olmakla suçlamıştı. İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Abbas Musevi ise dün sabah yaptığı açıklamada söz konusu suçlamayı reddederek ABD’nin suçlamalarını ‘boş’ olarak niteledi. İran Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani de Washington’ı Yemen’deki savaştan bölge ülkelerini sorumlu tutmakla suçlamıştı.
AFP’nin haberine göre Ruhani, Rusya ve Türkiye ile Suriye konulu toplantıya katılmak üzere Ankara’ya gitmeden önce yaptığı açıklamada şunları söyledi:
“Bugün bizler, Yemen’de her gün masum insanların öldüğünü görüyoruz. ABD’liler ise kendilerini suçlamak ve bölgedeki varlıklarının sorun yarattığını kabul etmek yerine bölgedeki ülkeleri veya Yemen halkını suçluyorlar.”
Ruhani, bölgedeki gerçek güvenliğinin çözümünün ABD’nin saldırganlığını durdurmasında olduğuna dikkat çekerek, “Bölgedeki krizlerin çözümünün yalnızca Yemen'deki görüşmeler ve Yemenliler arasında kendi kaderlerine karar vermesi gereken müzakereler yoluyla sağlanacağına inanıyoruz” dedi.
İran Devrim Muhafızları Ordusu’ndan (DMO) üst düzey bir komutan, İran’ın kapsamlı bir savaşa hazır olduğu konusunda uyarılarda bulundu. ABD üretimi askeri bölgelerinden birinin İran füzelerinin menzili içerisinde yer aldığına dikkat çekti.
Tesnim haber ajansına göre DMO Hava Kuvvetleri Komutanı Emir Ali Hacızade, “Herkes bilmelidir ki tüm ABD üsleri ve uçak gemileri İran’dan yalnızca 2 bin kilometre uzaklıkta bulunuyor. Bu mesafe de füzelerimizin menzili içerisinde bulunuyor” diye konuştu.
Suudi petrol tesislerine gerçekleştirilen saldırı ABD Başkanı Donald Trump ve İranlı mevkidaşı Hasan Ruhani arasında yakın zamanda yapılması planlanan görüşmeye de gölge düşürdü. Beyaz Saray’dan dün yapılan açıklamada Washington’ın Tahran’ı Suudi petrol tesislerini hedef alan saldırının arkasında olmakla suçlamasına rağmen ABD Başkanı’nın ve İranlı mevkidaşı ile görüşebileceğine işarette bulunulmuştu. ABD Başkanı’nın danışmanlarından Kellyanne Conway, iki liderin bir televizyon programında bir araya gelmelerinin uzak bir ihtimal olmadığını söyledi. Conway, geçen cumartesi günü gerçekleşen saldırının iki lider arasında bu ay düzenlenmesi beklenen BM Genel Kurul toplantılarında bir görüşme gerçekleştirilmesi fırsatına ‘yardımcı olmadığını’ belirtmesine rağmen görüşmenin olabileceğini ima etmişti. Conway Fox News kanalına verdiği demeçte, “Siz İranlılar, Suudi Arabistan'a, şehir alanlarına ve küresel enerji piyasalarını etkileyen hayati altyapıya saldırarak davanıza gerçekten yardımcı olmuyorsunuz” dedi.
Pompeo, saldırıların Yemen’den gerçekleştirildiğine dair bir kanıt bulunmadığını söylemişti. Ancak bazı Irak medya kuruluşları saldırının Irak’tan gerçekleştirildiğini aktardı. Zira İran destekli gruplar giderek Irak’ta daha etkili hale geldi. Ancak Bağdat dün bu iddiaları reddederek bölgeye saldırılar başlatmak için Irak topraklarını kullanmaya çalışan herkesi cezalandırma sözü verdi.
Buna karşılık İran Dışişleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif dün Twitter hesabından yaptığı açıklamada Washington ve müttefiklerinin Yemen’de sıkışıp kaldıklarını söyleyerek İran’ı suçlamanın felakete son vermeyeceğini belirtti. Zarif açıklamasında şu ifadeleri kullandı:
“Dışişleri Bakanı Pompeo’nun mümkün olan en fazla baskıyı uygulama konusunda başarısızlığa uğramasının ardından ABD ve ajanları, silahlanmadaki üstünlüğün askeri bir zafere yol açacağı yanılsaması nedeniyle Yemen’de sıkışıp kaldı. İran’ı suçlamak felaketi sonlandırmayacak.”
Bağdat’tan yalanlama
Irak Başbakanı Adil Abdulmehdi’nin ofisine göre Irak, Saudi Aramco şirketine ait iki petrol tesisine saldırı düzenleyen silahlı insansız hava araçlarının (SİHA) Irak topraklarından gönderildiğine ilişkin iddiaları yalanladı.
Söz konusu açıklamada şu ifadeler kullanıldı:
“Irak, bazı medya organları ve sosyal medya hesaplarında öne sürülen, Suudi Arabistan’daki iki petrol tesisine saldırı düzenleyen SİHA’ların Irak topraklarından gönderildiğine ilişkin iddiaları reddediyor. Irak, komşularına ve dostlarına saldırganlık için topraklarının kullanılmasını önleme konusundaki anayasal taahhüdünü ve Irak hükümetinin anayasaya aykırı davranmaya çalışan herkese sert bir şekilde karşı çıkacağını vurguluyor.”
Açıklamada ayrıca iddiaları araştırmak ve Riyad’a yardımcı olmak için bir komite kurulduğu ifade edildi.
Irak hükümetinden yapılan açıklamada gelişmelerin yakından takip edildiği de vurgulanırken bölgesel ve uluslararası güvenliği tehdit eden konularda dost ve müttefik ülkelerle dayanışma içinde olunduğu kaydedildi.
Iraklı Milletvekili Muhammed Kerbuli, Şarku'l Avsat'a yaptığı açıklamada son yıllarda Irak ve Suudi Arabistan arasında sağlam ve barışçıl temeller üzerine bir ilişki bina edildiğine dikkat çekerek her iki tarafın da bu ilişkileri güçlendirme ve geliştirme konusunda kararlı olduğuna işaret etti. Bu nedenle iki ülke arasındaki bu ilişkinin bazı tarafları rahatsız ettiğini söyledi.
Güvenlik uzmanı Fadıl Ebu Rağif, Şarku'l Avsat’a verdiği demeçte Irak tarafından yapılan yalanlamanın Suudi Arabistan’a güvence vermek amacı taşıdığını söyledi. Ancak Irak tarafının Suudi Arabistan ile olan ilişkisine vermiş olduğu önem dikkate alınarak ülkesinin saldırılar için bir sıçrama tahtası olmayacağını vurguladı.
Suudi Arabistan-Kuveyt güvenlik koordinasyonu
Kuveyt de ülkedeki hayati bölgeleri korumak için güvenlik önlemleri aldı. Kuveyt Başbakanı ayrıca askeri komutanlara Emir Şeyh Sabah Ahmed Cabir es-Sabah’ın sarayı üzerinde uçan bir İHA’yı gözlemleyerek duruma dair soruşturma gerçekleştirilmesi talimatı verdi.
Kuveyt İçişleri ve Kabine İşlerinden Sorumlu Devlet Bakanı Vekili Enes Halid es- Salih, güvenlik birimlerinin Kuveyt’in kıyı bölgelerindeki bir İHA ile ilgili gerekli soruşturmaları yapmaya başladığını vurguladı. Gerekli önlemlerin alındığının altını çizdi.
Suudi Arabistan’ın dünya piyasalarını sakinleştirmedeki başarısı
 Dünyanın en büyük petrol tesisindeki ağır hasara rağmen Suudi Arabistan yaklaşık 5,7 milyon varil petrolü piyasaya sürerek terör olayının ilk şokunu ortadan kaldırmayı başardı. Bu, Suudi petrol üretiminin yaklaşık yarısına tekabül ediyor. Bunun yanı sıra günde yaklaşık 2 milyar küp gaz üretimi de durduruldu. Enerji kaynaklarını telafi etmek için ülkenin içinde ve dışında bulunan büyük petrol rezervlerinin kullanımına dayanan acil durum planları devreye girdi.
Saldırılar ayrıca küresel petrol arzını yüzde 6 oranında azalttı. Bu, piyasalar bugün açıldığında fiyatların çarpıcı şekilde artması ihtimalini de artırdı. Ancak Saudi Aramco, piyasalara güven vermek için büyük çaba sarf etti. Üretim eksikliklerini telafi etmek için rezervlerini kullanacağını açıkladı.
Saudi Aramco İcra Kurulu Başkanı Emin Nasır, bir üretimi tam kapasite ile sürdürmek için çalışmalar devam ederken diğer yandan da ABD petrol piyasalarındaki rahatsızlıkları gidermek için ülkenin petrol rezervlerinin kullanımına ilişkin çalışmalar yürütüldüğünü duyurdu.
HAYIR KUYUSU'NDAN DÜNYANIN EN BÜYÜK PETROL ŞİRKETİNE GİDEN YOL: SAUDİ ARAMCO
KÖRFEZ SAVAŞI'NDAN BU YANA PETROL FİYATLARINDA EN SERT YÜKSELİŞ YAŞANDI
TRUMP, ARAMCO'YA YAPILAN SALDIRIYA KARŞILIK VERECEĞİZ
ABD, ARAMCO TESİSLERİNE YAPILAN SALDIRILARIN UYDU GÖRÜNTÜLERİNİ PAYLAŞTI



Pakistan askeri gücü, "ortak savunma anlaşması" kapsamında Suudi Arabistan'a geldi

JF-17 uçağı, Şubat 2024'te Suudi Arabistan'daki Kral Abdulaziz Hava Üssü'nde düzenlenen ortak eğitim tatbikatları sırasında (Pakistan Hava Kuvvetleri)
JF-17 uçağı, Şubat 2024'te Suudi Arabistan'daki Kral Abdulaziz Hava Üssü'nde düzenlenen ortak eğitim tatbikatları sırasında (Pakistan Hava Kuvvetleri)
TT

Pakistan askeri gücü, "ortak savunma anlaşması" kapsamında Suudi Arabistan'a geldi

JF-17 uçağı, Şubat 2024'te Suudi Arabistan'daki Kral Abdulaziz Hava Üssü'nde düzenlenen ortak eğitim tatbikatları sırasında (Pakistan Hava Kuvvetleri)
JF-17 uçağı, Şubat 2024'te Suudi Arabistan'daki Kral Abdulaziz Hava Üssü'nde düzenlenen ortak eğitim tatbikatları sırasında (Pakistan Hava Kuvvetleri)

Suudi Arabistan Savunma Bakanlığı bugün, iki ülke arasında imzalanan ortak stratejik savunma anlaşması kapsamında Pakistan'dan bir askeri birliğin Doğu Sektöründeki Kral Abdulaziz Hava Üssü'ne geldiğini duyurdu.

Pakistan Hava Kuvvetleri'nin savaş ve destek uçaklarından oluşan gücü, iki ülkenin silahlı kuvvetleri arasındaki ortak askeri koordinasyonu artırmak ve operasyonel hazırlık seviyesini yükseltmek, böylece bölgesel ve uluslararası düzeyde güvenlik ve istikrarı desteklemek amacıyla oluşturulmuştur.

Suudi Arabistan ve Pakistan, iki ülkeden birine yönelik herhangi bir dış silahlı saldırıyı her ikisine de yapılmış olarak değerlendirmeyi içeren stratejik bir anlaşmayla savunma ortaklıklarını genişlettiler.

Bu anlaşma, iki ülke arasındaki uzun süreli güvenlik ve askeri iş birliğinin doruk noktası olup, ortak bir güvenlik kaderi ilkesine dayalı yeni savunma ortaklığı dönemine doğru ilerlemeyi temsil etmektedir.

Anlaşmanın imzalanmasının ardından yayınlanan ortak açıklamaya göre bu anlaşma, "iki ülkenin güvenliklerini artırma, bölgede ve dünyada güvenlik ve barışı sağlama çabaları çerçevesinde gerçekleşmiş olup, savunma iş birliğinin çeşitli yönlerini geliştirmeyi ve her türlü saldırıya karşı ortak caydırıcılığı artırmayı amaçlamaktadır ve iki ülkeden birine yapılacak herhangi bir saldırının her ikisine de yapılmış bir saldırı olarak kabul edileceğini öngörmektedir."


Körfez... Ateşkes anlaşmasına rağmen İran'ın saldırıları devam ediyor

Katar Emiri Şeyh Tamim bin Hamad, dün Lusail Sarayı'nda İngiliz Başbakanı Keir Starmer ile bir araya geldi (QNA)
Katar Emiri Şeyh Tamim bin Hamad, dün Lusail Sarayı'nda İngiliz Başbakanı Keir Starmer ile bir araya geldi (QNA)
TT

Körfez... Ateşkes anlaşmasına rağmen İran'ın saldırıları devam ediyor

Katar Emiri Şeyh Tamim bin Hamad, dün Lusail Sarayı'nda İngiliz Başbakanı Keir Starmer ile bir araya geldi (QNA)
Katar Emiri Şeyh Tamim bin Hamad, dün Lusail Sarayı'nda İngiliz Başbakanı Keir Starmer ile bir araya geldi (QNA)

ABD-İran ateşkesine rağmen İran, dün Körfez ülkelerine yönelik düşmanca saldırılarına devam etti. Kuveyt, hava sahasında 7 insansız hava aracıyla (İHA) mücadele etti ve hayati önem taşıyan Ulusal Muhafız tesislerini hedef alan saldırılar, çok sayıda personelin yaralanmasına ve önemli maddi hasara yol açtı. Kuveyt Savunma Bakanlığı sözcüsü Albay Suud el-Atvan, yaralıların şu anda tedavi altında olduğunu ve durumlarının stabil olduğunu belirtti.

Buna karşılık, Körfez ülkelerinin geri kalanı dün Riyad yerel saatiyle akşam 7'ye kadar herhangi bir saldırı bildirmedi.

Siyasi açıdan, Katar Emiri Şeyh Tamim bin Hamad ve İngiliz Başbakanı Keir Starmer, Lusail Sarayı'ndaki görüşmelerinde ateşkesi sağlamlaştırmak ve kalıcı barışı sağlamak için uluslararası taraflarla çalışmanın gerekliliğini vurguladılar. Doha'dan konuşan Starmer, ateşkesin sürdürülmesinde Körfez ülkelerinin katılımının hayati önem taşıdığını belirtti.


Körfez’de yoğun diplomasi: Hedef kalıcı ateşkes ve bölgesel istikrar

Şeyh Abdullah bin Ahmed, Bahreyn Uluslararası Havalimanı’nda operasyonların yeniden başlaması dolayısıyla gerçekleştirdiği inceleme ziyareti sırasında (BNA).
Şeyh Abdullah bin Ahmed, Bahreyn Uluslararası Havalimanı’nda operasyonların yeniden başlaması dolayısıyla gerçekleştirdiği inceleme ziyareti sırasında (BNA).
TT

Körfez’de yoğun diplomasi: Hedef kalıcı ateşkes ve bölgesel istikrar

Şeyh Abdullah bin Ahmed, Bahreyn Uluslararası Havalimanı’nda operasyonların yeniden başlaması dolayısıyla gerçekleştirdiği inceleme ziyareti sırasında (BNA).
Şeyh Abdullah bin Ahmed, Bahreyn Uluslararası Havalimanı’nda operasyonların yeniden başlaması dolayısıyla gerçekleştirdiği inceleme ziyareti sırasında (BNA).

Körfez ülkelerinin liderleri ve üst düzey yetkilileri, Perşembe günü gerçekleştirdikleri yoğun temas ve görüşmelerde, bölgede güvenlik ve istikrarın yeniden sağlanmasına yönelik çabaları ele aldı. Görüşmelerde, ABD ile İran arasında sağlanan ateşkesin kalıcı bir anlaşmaya dönüştürülerek Ortadoğu’da barışın tesis edilmesi hedefi öne çıktı.

İngiltere Başbakanı Keir Starmer da Perşembe günü Körfez turunu sürdürdü. Çarşamba günü Cidde’den başlayan ziyaret kapsamında Abu Dabi ve ardından Manama’ya geçen Starmer’ın, ateşkesi güçlendirmeye yönelik temaslarda bulunduğu bildirildi.

Bahreyn’de hava savunma sistemleri 7 insansız hava aracını düşürürken, Bahreyn Uluslararası Havalimanı hava sahasının yeniden açılmasının ardından uçuşlara tekrar başladı. Kuveyt’te ise önceki günlerdeki savunma müdahaleleri sonucu düşen parçalardan kaynaklanan 17 ihbar değerlendirildi. Ayrıca Kuveyt Ulusal Muhafızlarına ait bir noktanın düşman İHA’larıyla hedef alınması sonucu ciddi maddi hasar oluştu, ancak can kaybı yaşanmadı. Diğer Körfez ülkelerinde ise Riyad yerel saatiyle 23.00 itibarıyla yeni bir gelişme kaydedilmedi.

Suudi Arabistan

Suudi Arabistan Dışişleri Bakanı Prens Faysal bin Ferhan, ABD’li mevkidaşı Marco Rubio, İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, İspanya Dışişleri Bakanı Jose Manuel Albares ve Pakistan Başbakan Yardımcısı ve Dışişleri Bakanı Muhammed İshak Dar ile yaptığı telefon görüşmelerinde bölgesel gelişmeleri ve gerilimin azaltılmasına yönelik yolları ele aldı.

Suudi Arabistan Havayolları (Saudia), Dubai, Abu Dabi ve Amman’a uçuşlarını 11 Nisan Cumartesi gününden itibaren kısmen yeniden başlatacağını duyurdu. Şirket, yolculara havalimanına gitmeden önce uçuş durumlarını kontrol etmeleri çağrısında bulundu.

Bahreyn

Bahreyn Kralı Hamad bin İsa Al Halife, İngiltere Başbakanı Keir Starmer ile görüşerek bölgesel ve uluslararası gelişmeleri, özellikle güvenlik ve ekonomik etkileri değerlendirdi. Taraflar, Ortadoğu’da güvenlik ve istikrarı güçlendirmeye yönelik tüm çabalara desteklerini yineledi.

Kral Hamad, İngiltere’nin Bahreyn’e verdiği destek ve uluslararası alandaki rolünü överken, Starmer da Bahreyn’in bölgesel barışa katkısını takdir etti ve ateşkes anlaşmasını memnuniyetle karşıladı.

dsvfdv
Bahreyn Veliaht Prensi Prens Selman bin Hamad, Perşembe günü İngiltere Başbakanı Keir Starmer ile bir araya geldi (BNA)

Bahreyn Veliaht Prensi ve Başbakanı Selman bin Hamad ile Starmer arasında yapılan görüşmelerde ise İran’ın sivil hedeflere yönelik saldırılarının ciddi kayıplara yol açtığı belirtilerek, Tahran’ın tüm saldırgan eylemleri derhal durdurması gerektiği vurgulandı. Ayrıca Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılması ve İran’ın nükleer programı, balistik füzeleri, insansız hava araçları ve bölgesel vekil güç politikalarının kapsamlı şekilde ele alınması gerektiği ifade edildi.

Bahreyn Savunma Kuvvetleri, son 24 saat içinde ülkeyi hedef alan 7 İHA’nın düşürüldüğünü, saldırıların başlangıcından bu yana ise 194 füze ve 515 İHA’nın imha edildiğini açıkladı. Açıklamada, bu saldırıların uluslararası hukukun açık ihlali olduğu vurgulandı.

dsdfv
Bahreyn Ulaştırma ve Telekomünikasyon Bakanı, Bahreyn Uluslararası Havalimanı’nda operasyonların yeniden başlamasına tanıklık ederken (BNA)

Yetkililer, vatandaşlara zorunlu olmadıkça evlerinden çıkmamaları ve resmi kaynaklar dışında bilgiye itibar etmemeleri çağrısında bulundu. Bahreyn Uluslararası Havalimanı ise güvenlik gerekçesiyle kısa süreli kapanmanın ardından yeniden faaliyete geçti.

Kuveyt

Kuveyt Savunma Bakanlığı, son 24 saatte yeni bir askeri gelişme yaşanmadığını açıkladı. İçişleri Bakanlığı ise ülkedeki durumun tamamen kontrol altında olduğunu bildirdi.

Yetkililer, daha önceki savunma müdahaleleri sonucu düşen parçalara ilişkin toplam 793 ihbarın değerlendirildiğini açıkladı. Ayrıca bir Ulusal Muhafız noktasına düzenlenen İHA saldırısında ciddi maddi hasar meydana geldiği, ancak can kaybı olmadığı belirtildi.

dvdf
Kuveyt İçişleri Bakanlığı Sözcüsü Tuğgeneral Nasır Buseyip (KUNA)

Kuveyt Sivil Havacılık Kurumu, ülke havalimanının 28 Şubat’tan bu yana kapalı olduğunu ve yeniden açıldığı yönündeki iddiaların gerçeği yansıtmadığını duyurdu. Spor faaliyetlerinin ise ikinci bir karara kadar askıya alındığı açıklandı.

Birleşik Arap Emirlikleri

BAE Savunma Bakanlığı, ülke hava sahasında son saatlerde herhangi bir tehdit tespit edilmediğini açıkladı.

BAE Devlet Başkanı Şeyh Muhammed bin Zayid, İngiltere Başbakanı Starmer ile yaptığı görüşmede bölgedeki gelişmeleri, enerji güvenliği, deniz ticareti ve küresel ekonomi üzerindeki etkileri ele aldı. Taraflar, İran’ın bölgedeki saldırılarının uluslararası hukuku ihlal ettiğini belirtti.

frvgfr
BAE Devlet Başkanı Şeyh Muhammed bin Zayid, İngiltere Başbakanı Keir Starmer ile bir araya geldi (WAM)

BAE Dışişleri Bakanı Şeyh Abdullah bin Zayid ile AB Dış İlişkiler Yüksek Temsilcisi Kaja Kallas da bölgesel gelişmeleri ve ateşkes sonrası süreci değerlendirdi. Görüşmede uluslararası iş birliğinin artırılması gerektiği vurgulandı.

Katar

Katar Emiri Şeyh Temim bin Hamed, Lübnan Cumhurbaşkanı Joseph Aoun ile yaptığı telefon görüşmesinde Lübnan’daki gelişmeleri ve artan gerilimi ele aldı. Katar, İsrail’in Lübnan’a yönelik saldırılarını kınayarak ülkenin egemenliğine destek verdiğini açıkladı.

Katar Başbakanı ve Dışişleri Bakanı Şeyh Muhammed bin Abdurrahman ise ABD-İran ateşkesini memnuniyetle karşıladıklarını belirterek, bunun kalıcı hale getirilmesi gerektiğini vurguladı.

Umman

Umman Sultanı Heysem bin Tarık, Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron ile yaptığı telefon görüşmesinde bölgedeki gelişmeleri ele aldı. Taraflar, ateşkesin kalıcı hale getirilmesi ve krizin temel nedenlerinin çözülmesi gerektiği konusunda mutabık kaldı.