Robert Ford
Donald Trump, Ortadoğu savaşlarına asla karışmayacağına söz vermişti, ancak bugün, tıpkı 2006 yılında George W. Bush'un Irak Savaşı sebebiyle karşı karşıya kaldığı gibi, altı ay içinde patlak verebilecek bir seçim felaketi riskiyle karşı karşıya.
Geçen yıl Riyad'da Trump'ın, Irak'ı işgal edip Saddam Hüseyin rejimini devirdikten sonra Irak devletini yeniden kurmaya çalıştığı için Başkan George W. Bush'u nasıl hedef aldığını hatırlıyoruz. İronik bir şekilde, Trump, 2003'te Irak'ı işgal ettiğinde Bush'un yaptığı aynı hataları yaptı. Bush gibi Trump da düşmanı yok ederken askeri yöne odaklandı ve “Şok ve Dehşet” olarak adlandırılan savaşta Irak ordusunu ezmek için seyir füzeleri gibi gelişmiş teknolojilere büyük ölçüde güvenen Bush'un izinden gitti.
2003 yılındaki işgal sırasında, ABD liderliğindeki koalisyon güçleri 22 gün içinde Bağdat'a ulaşarak Saddam Hüseyin rejimini devirdi; bu operasyonda en fazla 172 ABD askeri hayatını kaybetti, Irak'ın askeri ve sivil kayıpları ise doğal olarak çok daha yüksekti. Tamamen askeri açıdan bakıldığında, Saddam'ın devrilişinden sonra Irak şehirlerinde yaşanan güvenlik çöküşüne rağmen, operasyon başlangıçta tam bir başarı gibi görünüyordu. Ama bu çöküş, Irak Savaşı'nın, Bush yönetiminin beklentilerinin aksine, kısa sürmeyeceğini hızla ortaya koydu.
Trump yönetiminin İran'a saldırma kararına ilişkin basında çıkan ilk haberler, Trump'ın da Bush gibi kısa bir savaş beklediğine işaret ediyor. Ancak Bush'un aksine, düşmanın başkentine ulaşmayı planlamamıştı
Trump yönetiminin İran'a saldırma kararına ilişkin basında çıkan ilk haberler, Trump'ın da Bush gibi kısa bir savaş beklediğine işaret ediyor. Ancak Bush'un aksine, düşmanın başkentine ulaşmayı planlamamıştı. Kendi “şok ve dehşet” taktiğinin, sürpriz saldırıda öldürülenlerin yerine yeni İranlı liderlerin atanmasını engelleyeceğine ve kalan İran güçlerinin misilleme yapamayacağına dair bir bahis oynadı.
Bu arşiv fotoğrafında, bir ABD askeri, Bağdat'ın merkezindeki Firdevs Meydanı'nda Irak Devlet Başkanı Saddam Hüseyin'in heykelinin devrilmesini izliyor, 9 Nisan 2003 (Reuters)
8 Nisan'da düzenlenen basın toplantısında, Trump'ın Savunma Bakanı Pete Hegseth, üst düzey komutanların öldürülmesinden İran hava kuvvetlerinin, savaş gemilerinin, füze stoklarının ve üretim tesislerinin imhasına kadar İran'ın kayıplarının bir listesini sundu. İran'ın ABD uçak gemisi USS Abraham Lincoln'e yönelik başarısız hedef alma girişimlerini alaya aldı. Ancak Trump ve Hegseth, tıpkı kendisinden önceki Bush yönetimi gibi, kısa sürede farklı bir gerçeğe tosladılar. Yerel İranlı askeri komutanların kalan füzeleri ve insansız hava araçlarını fırlatma kabiliyeti ve yeni ulusal liderliğin bir dereceye kadar bütünlüğü koruma kudreti, Amerikalıları ve İsraillileri şaşırttı. Bu durum, Hürmüz Boğazı'nın kapanmasına ve Washington ile müttefik Körfez ülkelerinde enerji, su ve sivil altyapıya zarar verilmesine neden oldu. Burada da Amerikalılar güvenliği yeniden sağlamakta aciz kaldılar.
Tarihçiler, Saddam Hüseyin'in devrilişinden ve ülkedeki güvenliğin anında çökmesinden sonra Irak için bir plan hazırlamakta başarısız olunmasından George W. Bush ve ekibini sorumlu tutuyor. Bush yönetimi, hükümet çalışanlarının ve polis memurlarının vatandaşların misillemelerinden korkarak ofislerinden kaçacaklarını öngörmemişti. Kriz, yönetimin Irak ordusunu feshetme kararıyla iyice karmaşık hale geldi, bu da güvenlik alanındaki çöküşü daha da kötüleştirdi.
Askeri ve istihbarat kurumlarındaki üst düzey profesyonel subayların, Başkanlar Bush ve Trump'a ihtiyaç duydukları açık ve kararlı tavsiyeyi vermede başarısız olduklarını belirtmek önemlidir
Bağdat ve diğer Irak şehirlerinde yağmalama olayları yaşanırken, ABD Savunma Bakanı Donald Rumsfeld, yaşananların endişe verici bir durum olmadığı izlenimini vererek, “Bunlar olur” demişti. Yağmalama ve kaosun silahlı direnişe dönüşmesiyle birlikte, Amerikalılar kendilerini isyanla mücadele için askeri bir plan veya net siyasi vizyonlarının olmadığı bir durumda buldular. Brett McGurk'ün de aralarında bulunduğu bir Amerikan ekibi, Irak direnişini kontrol altına alabilecek yeni bir Irak hükümeti kurmak için hızla siyasi plan geliştirdi. Ancak bu planın ilk adımları 2003 sonlarında atıldığında, Sünni Arap silahlı örgütler zaten Irak'ın batısında Amerikalılarla savaşmak üzere örgütlenmişti, Mukteda es-Sadr'ın Mehdi Ordusu ise Irak'ın orta ve güneyinde onlarla çatışma halindeydi.
Başta 7 Nisan'da yayınlanan bir New York Times makalesi olmak üzere, basında çıkan ilk haberler, ABD istihbarat teşkilatlarının şubat ayı sonlarında Trump'a İran rejiminin hızla çökeceği yönündeki İsrail iddiasının saçma bir iddia olduğunu bildirdiğine işaret ediyor. Aynı şekilde Genelkurmay Başkanı da Trump'ı İran'ın Hürmüz Boğazı'nı kapatma riski konusunda uyardı. Ne var ki Trump, ilk suikast serisinden sonra İranlıların yeni bir liderlik kurabileceğinden şüpheliydi ve bu nedenle boğazı kapatamayacaklarını varsaydı.
Şaşırtıcı bir şekilde ABD ordusu tıpkı 2003'te Bağdat'ta olduğu gibi, İran ile savaşta da askeri durumun kötüleşebileceğini öngörerek Şubat 2026'da güçlerini yeniden konumlandırmadı. Mart ayında Pentagon, Hürmüz Boğazı'ndan geçecek ticari gemi konvoylarına eşlik edecek gerekli gemilere sahip olmadığını vurgularken, dört Amerikan mayın temizleme gemisi ABD’nin Doğu Kıyısı'ndaki limanlarda demirli kaldı.
İran’ın füze saldırılarının devam etmesiyle birlikte Washington, Avrupa ve Asya'dan Körfez'e ilave füze savunma sistemleri sevkini ve konuşlandırılmasını hızlandırmak zorunda kaldı. ABD, İranlıların boğazı başarıyla kapatmasından tam bir hafta sonra, İran kıyıları boyunca sınırlı bir kara operasyonu düzenleyebilmek için Japonya ve ABD anakarasından Körfez'e Deniz Piyadeleri ve Kara Kuvvetleri birliklerini sevk etmeye başladı.
Burada, askeri ve istihbarat kurumlarındaki üst düzey profesyonel subayların, Başkanlar Bush ve Trump'a ihtiyaç duydukları açık ve kararlı tavsiyeyi vermede başarısız olduklarını belirtmek önemlidir. Tarihçiler, CIA liderliğinin, özellikle Başkan Yardımcısı Dick Cheney'nin istekleri doğrultusunda, Irak'taki kitle imha silahlarıyla ilgili güvenilmez istihbaratı kasıtlı olarak nasıl büyütüp abarttığını açıkladılar.
Hem baba hem de oğul George Bush'un diplomasisi Trump'ınkinden çok daha üstündü. 2026'da Trump, benzer bir çaba göstermedi ve Dışişleri Bakanlığı'nı İran'a yönelik herhangi bir saldırının dışında tuttu
Benzer şekilde, dönemin ABD Merkez Komutanlığı komutanı General Tommy Franks, işgalci gücün güvenliği sağlamak için çok küçük olduğuna inanan Genelkurmay Başkanı Eric Shinseki'nin uyarılarını görmezden gelmişti. Bunun yerine, Franks, daha fazla sayıda asker konuşlandırmanın Amerika Birleşik Devletleri içinde siyasi tartışmalara yol açacağından korkarak, Donald Rumsfeld'in daha küçük bir güç için verdiği direktiflere uydu.
2026 yılına gelince, New York Times'ın yaptığı bir araştırma, Genelkurmay Başkanı General Dan Keane'in riskler konusunda uyarıda bulunurken, açıkça İran'a saldırma tavsiyesinde bulunmamaya özen gösterdiğini ortaya koydu. Aynı durum, saldırının durdurulmasını savunmaktan kaçınan CIA Direktörü Ratcliffe için de geçerli. Askeri ve istihbarat kurumlarından gelen bu örtülü kabul ile birlikte Trump, İsrail hükümetinin açık teşviki eşliğinde Savunma Bakanı Pete Hegseth ve Dışişleri Bakanı Rubio'nun yaptığı saldırı çağrılarına kulak verdi.
Başkan George W. Bush, 2003 Irak işgalinden önce diplomasiyi ihmal etmemişti. Amerikan saldırısına katılmak üzere 45 bin İngiliz askeri gönderen dönemin İngiltere Başbakanı Tony Blair ile yakın koordinasyon içinde çalışmıştı. Polonya, İspanya ve Avustralya da dahil olmak üzere diğer birçok Avrupa ülkesi de sınırlı askeri katkı ve siyasi destek sağlamıştı. Bush ayrıca Kuveyt gibi Arap devletlerinden de örtülü destek almıştı.
Bush, Dışişleri Bakanı Colin Powell'ı ve Amerikan diplomatik heyetini savaşın gerekçelerini açıklamak ve uluslararası destek sağlamakla görevlendirmişti. Yazar, o dönemde Beyaz Saray'ın hayal kırıklığını yansıtan bir gözlemle, Colin Powell'ın ilk olarak Ortadoğu'daki Amerikan büyükelçiliklerindeki personele, yaklaşan savaşla ilgili uyarı göndermeyi bırakmaları ve bunun yerine savaş çabalarını desteklemeye odaklanmaları direktifini göndermek zorunda kaldığını belirtiyor.
Sonuç olarak, bu diplomatik çabalar, çoğunluğu asker göndermese de 32 ülkenin Irak savaşında kurulan “gönüllüler koalisyonuna” resmen katılmasıyla sonuçlandı. Ancak, George W. Bush'un 2002 ve 2003 yıllarındaki diplomatik çabaları, Kuveyt'i özgürleştirmek için geniş bir uluslararası koalisyon kuran babası Başkan George Bush'un çabalarının çok gerisinde kalmıştı.
Hem baba hem de oğul George Bush'un diplomasisi Trump'ınkinden çok daha üstündü. 2026'da Trump, benzer bir çaba göstermedi ve Dışişleri Bakanlığı'nı İran'a yönelik herhangi bir saldırının dışında tuttu. Bakanlığın bunun dışında tutulduğu o kadar belirgindi ki, Amerikan vatandaşlarını Körfez bölgesini terk etmeleri konusunda ancak savaşın başlamasından iki gün sonra, 2 Mart'ta uyardı. Dışişleri Bakanlığı genellikle savaşlar başlamadan önce bu tür uyarıları yayınlar. Nitekim Colin Powell döneminde Dışişleri Bakanlığı, ABD'nin Irak'ı işgalinden iki ay önce Amerikalılara Ortadoğu'yu terk etmeye hazırlanma çağrısı yapmıştı.
Trump, 3 Kasım'da yapılacak kongre seçimlerine büyük önem veriyor. Mevcut durumu, 2006 seçimlerinde Demokratların zaferinden önceki Bush'un durumunu anımsatıyor
Üstelik Trump, İsrail hariç, ortak ülkelerle koordinasyon kurmaya veya bir koalisyon oluşturmaya çalışmadı. Bu nedenle 28 Şubat saldırısı, Avrupa ve Ortadoğu ülkeleri için taktiksel bir sürpriz oldu. Trump, Hürmüz Boğazı'nda zorluklarla karşılaştıktan sonra Avrupalı NATO müttefiklerinden yardım talep etmeye başladı. Şarku’l Avsat’ın al Majalla’dan aktardığı analize göre bu talepler bile kınamalar, hatta bazen korkaklık ve anlamlı bir yardım sağlayamama suçlamalarıyla birlikte geldi. Bu nedenle, Trump'ın diplomasisi, baba ve oğul başkanlarınkinden radikal bir şekilde farklı görünüyor.
Son tablo altı ay daha netleşmeyecek olsa da Trump'ın George W. Bush'a başka bir açıdan benzemesi muhtemel, o da savaş kararının iç siyasi maliyeti. Nitekim Irak Savaşı'na rağmen, Amerikalı seçmenler 2004'te Bush'u yeniden seçti çünkü o zamanki kamuoyu yoklamalarına göre halkın yaklaşık yarısı hâlâ savaşı destekliyordu. Ancak bu destek 2006'da yarının altına düştü. Bush'un ikinci döneminin ortasında yapılan o yılki ara seçimler hem kendisi hem de Cumhuriyetçi Parti için bir felaket oldu. Temel nedeni de sonu görünmeyen Irak Savaşı idi. Demokrat Parti, Kongre'nin her iki kanadının kontrolünü Cumhuriyetçilerden alarak Senato'da beş, Temsilciler Meclisi'nde ise 31 yeni sandalye kazandı. Bu, Bush'un iç politika ve ekonomi alanındaki büyük projelerinin gerileyişinin ve 2008 seçimlerinde Beyaz Saray'ın Demokratlara geçeceğinin erken bir göstergesiydi.
İran'ın 7 Mart'ta Hürmüz Boğazı'nı kapatma tehditleri arasında Umman'ın Maskat limanında demirleyen bir petrol tankeri (Reuters)
Trump, 3 Kasım'da yapılacak kongre seçimlerine büyük önem veriyor. Mevcut durumu, 2006 seçimlerinde Demokratların zaferinden önceki Bush'un durumunu anımsatıyor. Söz konusu kongre seçimlerinden önceki aylarda yapılan kamuoyu yoklamaları, Bush'un Beyaz Saray'daki performansından memnun olanların oranının, büyük ölçüde uzun süren ve bitmek bilmeyen Irak Savaşı nedeniyle sadece yüzde 35 ila 40 arasında olduğunu gösteriyordu. Son kamuoyu yoklamalarında Trump'a yönelik destek oranları da benzer bir aralıkta yer alıyor ve Amerikalıların yaklaşık yüzde 60'ı artık onun performansından memnun olmadığını ifade ediyor.
Bu arada, bir zamanlar kendisine aşırı sadık olduğu bilinen siyasi tabanı da eleştirilerini yüksek sesle dillendirmeye başladı. Eski Georgia Temsilciler Meclisi üyesi, önde gelen medya figürü ve bir zamanlar Trump'ın en sadık müttefiklerinden biri olan Marjorie Taylor Green, Trump'ın İran'a savaş açarak “ABD'yi Yeniden Harika Yap” hareketine ihanet ettiğini belirtti. Cumhuriyetçilere, Kongre'deki Demokratlara katılarak Trump'a karşı azil sürecini başlatma çağrısında bulundu.
X platformunda 4,4 milyon takipçisi olan Alex Jones, 3,6 milyon takipçisi olan Megyn Kelly ve 17,4 milyon takipçisi olan Tucker Carlson gibi muhafazakar medya figürleri de onlara göre Amerikan çıkarlarından ziyade İsrail'in ulusal çıkarlarına hizmet ettiği için Trump'ı hedef aldı. Bunun aksine, 2,2 milyon takipçisi olan Glenn Beck ve 5 milyon takipçisi olan Mark Levine gibi diğer önde gelen medya figürleri ise onu desteklemeye devam ediyor. Gelgelelim eleştirilerin boyutu öyle bir noktaya ulaştı ki, 9 Nisan'da Trump, sosyal medyada eleştirmenlerine aptallar ve kaybedenler diyerek yanıt verdi.
Bir başka ezici Demokrat dalgasından kaçınmak, belki de Trump'ın Pakistan arabuluculuğuyla İran ile bir anlaşmaya varma arzusunun ardındaki en büyük motivasyondur
2006'da ABD ekonomisinin güçlü olduğu ve Irak Savaşı'nın enerji fiyatlarında yükselişe neden olmadığı Bush'un aksine, Trump bu savaşın ekonomik etkisinin yaklaşan seçimlerde Cumhuriyetçi Parti'nin şansını daha da azaltacağının farkında. Mart ayı sonunda yapılan bir CNN anketi, Amerikalıların yüzde 65'inin Trump'ın savaş ve gümrük vergileri de dahil olmak üzere politikalarının ekonomiyi kötüleştirdiğine inandığını gösterdi. Katılımcıların sadece yüzde 31'i ekonomik politikalarını desteklerini belirtti.
Altı ay Amerikan siyasetinde uzun bir süre ve savaş seçimlerden önce bitebilir. Kamuoyu yoklamaları bazen yanıltıcı olabilir. Ancak, Hürmüz Boğazı'nın sürekli kapalı kalması ve bunun sonucunda Amerikan tüketicileri açısından enflasyonun ve faiz oranlarının daha da yükselmesi, Amerikan seçmenlerinin Temsilciler Meclisi'nde ve belki de Senato'da Demokratların çoğunluk kazanmasını sağlaması beklentisini güçlendiriyor.
Bir başka ezici Demokrat dalgasından kaçınmak, belki de Trump'ın Pakistan arabuluculuğuyla İran ile bir anlaşmaya varma arzusunun ardındaki en büyük motivasyondur. Zira herhangi bir Demokrat zaferi, iç gündeminin çoğunu hayata geçirmesini engelleyecek ve aynı zamanda, 6 Ocak'ta Cumhuriyetçi milletvekilleriyle yaptığı bir toplantıda kendisinin de kabul ettiği gibi, gelecek yıl Kongre'de yeni bir azil davası sürecinin başlatılmasının kapısını açacaktır. Dolayısıyla, çatışmalar sona erdikten sonra bile hem İran rejimi hem de Trump, artan iç siyasi meydan okumalarla karşı karşıya kalacaktır.
* Bu analiz Şarku’l Avsat tarafındanLondra merkezli al Majalla dergisinden çevrilmiştir.
