Eski Lübnan Kültür Bakanı, Birleşmiş Milletler'in Eski Libya Temsilcisi ve Uluslararası İlişkiler Profesörü Gassan Selame, Şarku'l Avsat’a verdiği özel röportajda uluslararası duruma ilişkin bir okuma yaptı. Politika ve ekonominin yanı sıra gündelik hayatımıza da yansıyan koronavirüs (Kovid-19) salgınının ‘bizi meşgul eden ve diğer tüm olayları sadece marjinal bir dekorasyon haline getiren tek önemli olay’ olduğunu düşünüyor. Selame, “Gerek mecazi gerekse de gerçek anlam da olsun hasta bir dünyada yaşıyoruz. Pandeminin, uluslararası sistemdeki ciddi bir zayıflık ve rahatsızlıkla aynı zamana denk gelmesi, uluslararası ilişkilerde başlamış olan çok sayıda dönüşümü hızlandırdı. Ayrıca bu sistemde özellikle de Çin ve ABD arasındaki ilişkiler konusunda kendi başına başka değişimler de başlattı” ifadelerini kullandı.
Gassan Selame ayrıca, “Salgın, Çin'le ticari ve mali sorununu ele almaya başlayan Batı'daki geniş çaplı tembelliği ortaya çıkardı. Bugün Batı da onunla bir jeopolitik sorunu olduğunu kabul etmek zorunda kaldı” dedi. Ancak Selame, bu yeni ilişkiyi ‘Soğuk Savaş’ olarak nitelemekten kaçındı. Çünkü Batı ve Sovyetler Birliği arasında var olan ilişki ile bugün Çin ile Batı arasında var olan ilişki arasında büyük farklılıklar olduğuna inanıyor.
Salgının dünya genelindeki demokratik rejimler için ‘gerçek bir meydan okuma’ oluşturduğunu düşünen Selame, “Çünkü salgınla mücadele, bu rejimlerin bireysel özgürlüklerin önceliği ilkesine dayandığı bir dönemde bu özgürlüklerde giderek daha fazla kısıtlama getirilmesini zorunlu kıldı” dedi. Ancak buradan, otoriter devletlerin, demokratik rakiplerinden daha etkili oldukları ya da kalkınma ve sağlık özellikle de yönetim alanlarında onlardan daha iyi performans sergiledikleri sonucuna ulaşmak, Selame’ye göre erken ve büyük olasılıkla yanlış bir yargıya varmak anlamına geliyor.
ABD konusuna gelince Selame, ABD Başkanı Donald Trump’ın salgını kötü yönettiğine ve bunu tuhaf bir şekilde umursamadığını düşünüyor. Bunun da ABD seçimlerinin sonuçlarını belirlemede ‘en büyük rolü’ oynadığına işaret etti. Yeni yönetimle ilgili olarak Bill Clinton ve Barack Obama yönetimlerinden sonra ‘bunun, okuduğumuz, hepimizin sınırları ve hatalarını anladığımız bir kitabın sadece üçüncü bir bölümü olabilmesinden endişe ettiğini’ dile getirdi.
Selame, Biden yönetiminin, ‘sadece önceki iki demokrat yönetimin zayıf bir restorasyonu olmayan bir politika üretme’ yeteneği ve arzusunu sorguladı.
Şarku'l Avsat’ın geçtiğimiz Salı günü telefon aracılığıyla gerçekleştirdiği Libya ve Lübnan gibi Arap dünyasındaki durumu ele alan röportaj metninin tamamı şöyle:
-Koronavirüs salgını ile mücadele devam ediyor. Aşı sürecinin başlamasıyla birlikte yeni bir tür ortaya çıktı. Pandemiden sonraki dünya ve salgının belirli sonuçlardan bahsedebilir miyiz?
Gerek gerçek gerekse de mecazi anlamda olsun hasta ve illetli bir dünyada yaşıyoruz. Gerçek anlamıyla benzeri görülmemiş bir salgının ortasındayız. Mecazi anlamda ise içinde yaşadığımız küresel sistem hastalıklı. Tek ümidim gelecek yılın bir iyileşme yılı olmasıdır. Ancak bu çok yönlü hastalık, o kadar derin ki iyileşme aşamasına yakında başlasak bile tamamen iyileşmemiz yıllar alacak.
Dünya, gerçek anlamda da hasta. Bir pandemiye bakış açısının bireysel yolları vardır. Onu unutmak isteyenler olduğu gibi hayatının her anı ve hareketinde onunla meşgul olanlar da var. Ancak herhangi bir biçimi olmadan. Öncelikle günlük hayatımızı ve ardından tüm insanlığın hayatını etkiledi. Ancak kolektif etkileri de mevcut.
-Mesela?
Bir milyon 700 binden fazla insanın ölümüne neden oldu. Bu mütevazı bir rakam. Belki de pandemide kimsenin haberi olmadan ölen milyonlarca insan var. Salgının 70 milyon kişiyi etkilediği söyleniyor. Ancak bunlar yalnızca kaydedilen sayılar ve gerçek sayılar çok daha büyük. Uzaman bir arkadaşımdan 300 milyondan fazla insanın enfekte olduğunu duydum.
-Peki ya ekonomi?
Çok büyük etkiler söz konusu. Bunlardan sadece bazılarına değineceğim: Hindistan, yıllık üretiminin dörtte birini kaybetti. Bu yıl küresel büyüme ekonomisinden beklediğimiz kalkınmaydı, bu durum yüzde 7 ile 9 arasında bir düşüşe yol açtı. Batı'daki zengin ülkeler ekonomik etkileri tazmin etmeye çalışıyor. Dokuz ayda, 2007 yılındaki mali krizle mücadele için harcadığının üç katını harcadı. Trilyonlarca daha harcanacağını düşünüyorum ve telafi etmek yıllar alır.
-Turizm, istihdam ve servet sektörleri ne durumda?
Farkında olmadığımız birkaç şey olduğu dikkatimizi çekti; mesela turizm sektörünün kırılganlığı… Turizme bel bağlayan ülkeler salgın nedeniyle ağır bir darbe aldı. İnsanların tekrar seyahate ve turizme alışması yıllar alır. Ayrıca belirli alanlara servet aktarımı da söz konusu. ‘Amazon’un sahibi Jeff Bezos, salgının dokuz ayı boyunca servetini iki katına çıkarıp 200 milyar dolara ulaştı. Evlerinde oturan insanlara ulaşmak için binlerce işçi istihdam edebildi. Bir sektörden diğerine net bir istihdam transferi söz konusu. Dolayısıyla bu pandeminin 2020’yi en öne çıkan yıl haline getirdiğini görüyoruz. Salgın, bizi meşgul eden ve diğer tüm olayları sadece marjinal bir dekorasyon haline getiren tek önemli olay.
-Ancak aşılar ortaya çıktı…
Doğru, bulundu ancak uzun vadeli etkisinden emin değiliz. Virüs mutasyona uğradığı takdirde aşıların etkisinin nasıl olacağını bilmiyoruz. Dünyada yaşayan milyarlarca insanın enfekte olmadan önce aşı olacağından da emin değiliz. Özellikle şimdiye kadar bu hastalığa bir çare bulamadığımız düşünüldüğünde bu tür başka bir pandemiden etkilenmeyeceğimize dair hiçbir garantimiz yok. Yani, dünya bu salgın nedeniyle bitkin. Sonuçlar, bulunana aşılar olmasına rağmen ucu açık bir dönem için büyük ve zaman alıcıdır. Ayrıca mecazi anlamda, küresel sistemin hastalıklı olduğu ortada.
- Salgının yaptığı şeyin, istihdam ve turizm sektörünün kırılganlığından Çin'in yükselişi ve rolüyle ilgili daha büyük bir soruna kadar hakim eğilimleri hızlandırmak olduğunu söyleyenler var…
Bazı durumlar hızlanırken, ayrıca bazı yeni durumlar ortaya çıktı. Turizm sektörünün kırılganlığı ve ofisten eve çalışmaya geçiş gibi. Pandemiden önceki mesai saatleri kavramı değişmeye başladı. Pandemi, bunu hızlandırdı. Ancak aynı zamanda, tüm işletmelerin taşınabilir olmadığının altını çizdi. Gelir eşitsizliği sorunu ortaya çıktı. Memurlar ve işçiler arasındaki uçurum arttı.
-Üniversiteler ve eğitim hakkında ne düşünüyorsunuz?
Üniversite eğitiminin büyük bir kısmı ‘çevrimiçi’ bir hal aldı. Dolayısıyla hızlandırılmış ancak çok pahalı bir şeyle karşı karşıyayız. Üniversite eğitiminin ‘çevrimiçi’ olarak gerçekleştirilemeyen unsurları vardır. Tıpkı üniversite ortamında öğrencilerin kendi içlerindeki ve öğretim görevlileri arasındaki ilişkiler ve kütüphanelere giriş gibi. Hızlanışın gerçekleştiği doğru, ama aynı zamanda bir bedel söz konusu oldu. Bir plana göre veya bu konulara kademeli bir geçişle değil, ani ve kesin bir şekilde gerçekleştirildi.
Çin modeli ve küreselleşme
-Peki ya büyük resme bakacak olursak, Çin sorunu hakkında ne düşünüyorsunuz?
Çin'in yükselişinin masada olduğuna ve salgının gelip konuyu hızlandırdığına inananlar var. Bu bir. İkincisi, salgın, özellikle de Çin’in, salgın hastalıklarla baş etmenin en iyi yolu olarak kendi yöntemini tanıtmaya çalıştığı göz önünde bulundurulduğunda demokratik sistemlerin etkinliği hakkında sorulara neden oldu.
İki nokta çok önemli. Çin meselesi bir süredir ortada, bu yüzden sakince gündeme getirilmeli. Çin, 30 yıl önce baş döndürücü bir hızla dönüşmeye başlayan bir ülke. Otuz yılda yüz milyonlarca Çinliyi yoksulluk sınırının üstüne çıkarıp, büyük bir pazara dönüştü. Bu pazar, dünya fabrikası için en önemlisi haline geldi. Bu, sanki Çin ve onunla ilişki içinde bulunan ülkeler, masada olmadığı için jeopolitik faktörleri bir kenara koymuş gibi oluyordu. Beş veya altı yıl önce Çin, askeri harcamalarına ilgi göstermeye başladı. Bazıları, Çin’in 19’uncu yüzyılın başında dev bir ekonomi olduğu için ekonomik olarak toparlandığını söylemeye başladı. Olan, Çin’in dünya statüsüne geri dönüşüydü. Bu ilk de değil. Hızlı bir şekilde gerçekleşen Çin dönüşü jeopolitik meseleyi parantez içine aldı. Yıllardır bazı gözlemciler şu soruyu sormaya başladı: Çin’in askeri harcamalarına dikkat ediyor musunuz? İlk uçak gemisini ürettiğini fark ettiniz mi? Hızla askeri üslere dönüşebilecek yapay adalar inşa etmeye başladı. Ben de şunu ekliyorum: Çin ile Hindistan arasında onlarca yıldır ilk kez bir savaş meydana geldiğinin farkına vardınız mı? Ayrıca Çin'in ilk kez Hong Kong'da demir yumruk ve demokratik çatışmalarla hareket ettiğini fark ettiniz mi?
-Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, askeri boyutun önceliğinden bahsetti…
Çin Devlet Başkanı, 2050 yılından önce askeri alanda dünyanın bir numaralı ülkesi olmayı istediğini söylediğinde, birçok ülke endişeye kapılıyor. Çünkü Çin'in boş sloganlar atmayan bir ülke olduğunu biliyorlar. Japonya askeri bütçesini artırıyor ve en son çıkan F-35 modellerinden 150 tane satın alıyor. Hindistan, sınırdaki hazırbulunuşluğunu ikiye katladı. ABD güçlerinin Asya üslerinden çekilmesi yönündeki talepler azaldı. Çin’in jeopolitik yükselişi ile başa çıkma konusu salgından önce masaya konulmuştu. Pandemi, Başkan Donald Trump'ın ‘Çin salgını’ hakkındaki konuşmalarına demagojik argümanlar verdi. Bunu tam da Amerika'nın Çin ile çok önemli ticaret müzakerelerine girdiği bir zamanda kullandı. Çünkü iki farklı şey var: Birincisi, Batı’nın bir dönem kendisine fayda sağlayan küreselleşme hareketinin diğer ülkelere Batı'dan daha faydalı olmaya başladığı duygusu. Bu nedenle Batı ülkelerinde yeni akımlar türemeye başladı. Hiç kimse de bunları sunmaya cesaret edemedi. Başkan Trump, geldi ve küreselleşmeden kendilerinden fazla yararlandığı için Çin ile ticari ilişkileri yeniden gözden geçirmek istediğini söyledi. Batı’nın küreselleşmeye bakışında ilk kez gözlenen bir değişim söz konusu. Pandemiden önceki yıllarda çok olumludan, olumsuza doğru bir değişim gerçekleşti. Pandemi geldi ve Çin tıbbi ekipman gönderme ve Wuhan’a tedavi sunmada öncü hale geldi. Bu durum, küreselleşmenin Çin’in küresel sistemdeki imajı ve gücünü Batı’nın artık yapamayacağı bir şekilde güçlendirmesine olanak sağladığını bir kez daha kanıtlamış oldu. Batı ki, ABD’nin küresel ekonomideki payının, İkinci Dünya Savaşı’nın bitiminden sonra 1945 yılında yüzde 45 iken bugün yüzde 17’ye düştüğüne inanıyor. Demografik olarak, beyaz erkeklerin oranı yirminci yüzyılın başında yaklaşık yüzde 30 iken bugün yüzde 17'nin altına düştü. Dolayısıyla, küreselleşmenin Batılı şirketlerin üretimi, Çin ve Asya'ya taşıyarak üretim maliyetlerini düşürmelerine olanak sağladığı düşüncesi söz konusu. Şirketler canlandı. Batı ürünleri için yeni bir Pazar açtı. Bu, Çin pazarıydı. Ancak küreselleşmenin, Batı'nın küreselleşmeden elde ettiği faydalardan daha fazlası olmaya başlayan bir bedeli var.
-Sonra pandemi geldi ve neyi ortaya çıkardı?
Pandemi, yeni bir kavram oluşturdu; sağlıklı egemenlik kavramı. Gelişmiş ülkelerin, küreselleşme mantığı ve maliyetlerin düşürülmesi nedeniyle kendi ilaçlarının üretiminden vazgeçmeye başladıklarını keşfetmeleri anlamına geliyor. Koronavirüse karşı üretilen ilk 12 aşıdan beşi Çin menşeiliydi. Bu, büyük bir başarıdır. Birçok ülkenin, düşük fiyatları göz önünde bulundurulduğunda Çin aşılarına güvenmesiyle bu başarı artış gösterecek. Örneğin Fransa, ülkede maske üretimi yapılmadığını ve ‘Panadol’ isimli hapların Hindistan’dan ithal edildiğini fark etti. Bu durum, salgından sonra değişecek. Çünkü ülkeler küreselleşme gerçeklerini ve onları etkileyen güvenlik açığını gözden geçirecekler.
-Çin’e yeni bir bakış
Askeri kanat gelişiyor. Burada jeopolitik bir mesele var. Batı’da entelektüel tembellik söz konusu. Rusya ile jeopolitik ve askeri bir sorunumuz var. Çin ile ise ticaret. Bugün Çin’le hem jeopolitik hem de ticari bir sorun olduğu fark edilir oldu. Bu nedenle, Çin ile Batı arasındakini ‘Soğuk Savaş’ ifadesi ile nitelemek doğru değil.
-Neden?
Sovyetler Birliği ile Batı arasındaki ‘Soğuk Savaş’ askeri, kültürel ve ekonomik üretim gibi her konuda kendi kendine yeterliliğe dayanıyordu. Amerika ve Sovyetler Birliği arasındaki ticaret yılda yaklaşık 50 milyon dolardı. Şimdi Çin denen devletle jeopolitik bir sorun söz konusu. Ancak endüstriyel ve ticari bir uyum var. Dev bir ticari alışveriş söz konusu. Bu, bugün Çin ile Batı arasındaki ilişkilerdeki temel fark da budur. ‘Soğuk Savaş’ döneminde Batı ile Doğu bloğu arasındaki ilişkiler birbirine sırt çevirmeye dayalıydı. O dönemde alışveriş yoktu. Ancak şimdi ise alışveriş oldukça büyük ve çok yönlü. ABD’deki üniversitelerde yüz binlerce Çinli öğrenci var. Çin ile iletişim kesilirse ölecek Batılı şirketler var.
-Çin ile Batı arasındaki ‘Soğuk Savaş’ için alternatif terim nedir?
Soğuk Savaş değil. Yavaş yavaş, her iki tarafta da birbirine karışmaması ve kanlı bir çatışmaya dönüşmesin diye her şeyi birbirinden ayırmak için günlük bakım gerektiren gergin bir ilişkiye dönüşüyor.
-Bu nasıl oluyor?
Ortada adı pandemi olan bir sorun var. Çin’de başladı. Çin tarafından tedavi edilip aşılar üretildi. Bu konuyu ticari ilişkiden, yuan'ın döviz kurundan, Çin'in Çin Denizi'ndeki askeri davranışından, Hindistan veya Hong Kong ile olan ilişkilerden ayrı tutulmalıdır. Çin ile ilişkiler karmaşık. Hepsinin bir araya gelmesi felakete neden olur. Bu nedenle, iyileşme yolunda adımlar atılırsa bir sonraki aşamada kesinlikle izlenen yollar arasında bir tür ayrılığa tanık olacaktır. İzlenen yolların birleştirilmesi yüksek bir gerilim düzeyine neden olacak. İzlenen yollar ayrı olursa, Çin, bu yolların her biri için ayrı ayrı Batı ile pazarlık yapabilir. Eski ABD Dışişleri Bakanı Henry Kissinger'ın Sovyetler Birliği ile yaptığı gibi yolları birleştirmek, Çin meselesinde nahoş ve yararsızdır.
- Demokratik ülkeler ile totaliter devlet arasındaki fark hakkında ne düşünüyorsunuz? Salgın ve popülizmin yükselişi iki modelin algısını değiştirdi mi?
1990'larda tarihsel boyutu olan tehlikeli bir şey oldu. İnsanlık tarihinde ilk kez, dünya ülkeleri ve vatandaşlarının yarısından fazlası otoriter rejimlerden demokratik rejimlere geçiş yaptı. Ancak yirmi birinci yüzyılın başında iki farklı biçime sahip bir tür kademeli gerileme yaşandığını fark ettik. Önce demokrasiye geçiş yapan ülke sayısı azaldı. Askeri darbeler veya seçim yoluyla otoriter rejimlere dönen ülkeler gördük. İkinci olarak, sayısal olarak değişmeyen demokrat rejimlerde ise kaliteyi değiştiren bir popülizm artışına sahne olundu. Demokratik yaşamın kalitesi, özgürlüklerin bastırılması, yasama birimlerinin geri plana atılması, siyasi partiler dışından iş adamlarının seçilmesi, sosyal medya platformlarının değiştirilmesi ve parlamento, sendika ve partiler gibi aracı kurumlar olmaksızın halka hitap edilmesiyle değişti. Bunun yerine liderler doğrudan halka hitap etmeye başladı. Bu durum da popülizmi körükledi. Bazı ülkelerde popülizmin demokratik yaşamın merkezine girmesine izin veren Macaristan, ABD veya Brezilya gibi ülkelerde yüksek puanlar alan teknolojik bir devrim gerçekleşti.
Siber Devrim popülizmin yayılmasına olanak sağladı. Ancak aynı zamanda devletlerin başkalarının işlerine aşırı müdahalesine de izin verdi. Önümüzdeki aylar ve yıllarda daha fazla siber savaşa tanık olacağımız açık. Bu durum, büyük güçlerin ilişkilerinde gerilimi artıracak ve dünya liderleri arasındaki güven ilişkilerini zayıflatacaktır.
-Demokratik ülkelerin hastalığından bahsedebilir miyiz?
Demokratik yaşam kalitesinde sayısal bir gerileme söz konusu. Ancak bu, demokratik ülkelerin pandemi gibi fenomenlerle başa çıkmaktan aciz olduğu ve otoriter devletlerin buna güç yetirebildiği anlamına mı geliyor? Cevabından emin değilim. Güney Kore, Vietnam, Laos ve Tayvan gibi Asya ülkelerinin rejimleri ne olursa olsun daha etkili olduklarını görüyorum. Siyasi rejimleri Çin gibi değil. Ancak pandemiyle demokratik ülkelerden daha iyi bir şekilde mücadele etmeyi başardılar.
-Öyleyse sorun nerede?
Sorun şu ki, salgın Birleşik Krallık, Fransa ve İtalya gibi hükümetlerin kamusal özgürlükleri ihlal etmesini zorunlu kılıyor. Demokratik ülkelerin dayandığı felsefe özgürlükler iken salgın özgürlüklere kısıtlamalar getirmeyi gerektiriyor. Dolayısıyla demokratik ülkeler bir tür çelişkiyle karşı karşıya kaldılar. Ancak salgın süreci iyi geçer ve uzun vadeli etkisi kalmazsa, bu ülkelerin belirli bir özgürlük ve demokrasi düzeyine geri dönebileceklerini düşünüyorum. Dolayısıyla, otoriter devletlerin daha yetenekli olduğu sonucunu çıkarmak abartılı, aceleci ve erken hareket etmektir. Bununla birlikte, salgından önce de otoriter ve demokratik ülkeler arasında sosyal ve ekonomik kalkınmayı yönlendirme konusundaki karşılaştırmalarla ilgili tartışmalar vardı. Çin, Rusya’nın seçtiği biraz demokrasi ve biraz kapitalizm karışımı rejimle kıyaslandığında seçtiği tek partili kapitalizm sisteminin kalkınma için en uygunu olduğunu söylüyor. Çin, sistemik komuta ekonomisini ortadan kaldırdı. Ancak tek partililikten kurtulamadı. Bu tartışma eskiden beri vardı ve şimdi yeniden alevlendi. Otoriter devletler, özgürlüklere her zaman kısıtlamalar koydukları için kolaylıkla özgürlüklere kısıtlama getirebilirler. Buna karşılık, demokratik ülkeler özgürlüklere kısıtlamalar getirdiklerinde, dayandıkları ilkeden saparlar.
Fakat demokrasi bir kültürdür. İstisnai bir aşama olması hasebiyle bir sonraki aşamada, İngiltere, Fransa ve İtalya hükümetlerinin salgınla mücadele etmek için aldıkları kararlara geri dönmeleri konusunda şiddetli bir taleple karşılaşacaksınız. Önümüzdeki yıllarda Batı ülkelerindeki ana tartışma şu olacak: Demokrasiler ne zaman ve hangi hızda eski haline dönecek? Salgın karşısında koymak zorunda kalınan kısıtlamalar devam edecek mi?
-ABD hakkında ne düşünüyorsunuz? Salgın onu ve rolünü nasıl etkiledi?
ABD seçimlerinin sonucunu salgının belirlediğini düşünüyorum. Karar, direk salgınla değil, büyük ölçüde Başkan Trump’ın onunla başa çıkma konusunda yaptığı yanlışlardan ötürü verildi. Trump, geçtiğimiz Nisan ayında ABD halkına söylediği gibi Bob Woodward’a, bu salgının tehlikeli olmadığını ve hayatın normale döneceğini söylemişti. Ardından maske meselesini ‘siyasallaştırdı.’ Cumhuriyetçilerin ayırt edilebilmesi için Demokratların takıp, Cumhuriyetçilerin takmadığı bir nişane şekline geldi. Sonra maske takılmayan büyük toplantılar gerçekleştirilmesine izin verildi. Trump'ın bu salgını kötü yönetmesi, onun için seçimlere mal oldu. Trump ve Joe Biden arasındaki oy farkı yaklaşık olarak 6 milyondu. Ancak merkezi eyaletlerdeki fark o kadar büyük değildi. Trump’ın salgını kötü yönetmesi, seçimi kaybetmesinde rol oynadı. Bundan önemli bir ders çıkarmak gerek. İnsanların tarih boyunca marjinal rolleri olduğunu öğrendik ve öğrettik. Tarihte rol oynayanların bireyler değil, güçler olduğunu söyledik. Ancak bu durumda, Trump'ın bireysel davranışı bunun tam tersidir. Farklı davranmış olsaydı, yeniden seçilme şansını neredeyse garanti olacaktı. Biden, ‘Demokrat Parti’nin ön seçimlerinde güçlü değildi. Seçimlerde Trump’ın lehine veya aleyhine oy kullanıldı.
- Peki ya “Biden okuduğumuz bir kitabın üçüncü bölümüdür” cümleniz için ne diyorsunuz?
Biden yönetimi açıklandığında aralarında yeni isimler olduğunu gördük. Fakat Biden yönetimindeki isimlerin büyük çoğunluğu, daha önce Bill Clinton ve Barack Obama yönetimlerinden kendilerine iki kez aşina olduğumuz kişiler. Biden yönetimde böyle isimlerden çok sayıda mevcut. Bugün bile şunu sorguluyorum: ‘Soğuk Savaş’ sonrası dönemde ‘iki demokrat’ yönetim var: Clinton ve Obama. Şimdi bir de Biden yönetimi eklendi. Bu iki bölümünü okuyup bildiğimiz bir kitabın üçüncü bölümü mü? Biden, Clinton ve Obama dönemlerinde tanık olduğumuz hataları yeniden gözden geçirebilecek mi?
-Hangi hatalar?
Clinton, Sovyetler Birliği ve Boris Yeltsin'e büyük bir küçümseme ile yaklaştı ve Yeni Rusya ile bir güven ilişkisi kurmayı başaramadı. Bugün hala bunun bedelini ödüyoruz. Rusya’da Sovyetler Birliği’nin çökmesinden bu yana Batı’yı özellikle de ABD’yi ilgilendiren gerçek bir öfke söz konusu. Her gün Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nde (BMGK) bunun bedelini ödüyoruz. Bunun bedelini, Libya, Suriye ve daha başka yerlerde ödemeye devam ediyoruz. Yeni demokratik yönetim 1990'larda yapılan bu tarihi hatayı gözden geçirdi mi, yoksa gözden geçirmeden mi geri döndü?
Çin, 2003 yılındaki Irak ve 2011 yılındaki Libya müdahalesi ve savaşlar için de aynı durum geçerli. ABD’de son dört yıl içinde oturup, önceki iki demokratik yönetim döneminde yapılan hataları tekrarlamayacağım diyen biri oldu mu? Biden’a ilk sorum bu.
-Peki ya ikinci soru?
Ben dünyanın değiştiğini ve artık 1990’lar dönemeyeceğimizi, ABD’nin artık küresel sistemin tek lideri olmadığının farkında mıyım? Komşularının işlerine karışmaya başlayan birçok ülke var. Her gün askeri harekat gerçekleştiren ülkeler söz konusu. Türkiye, dört savaşın içinde. İran da aynı şekilde. Şimdi, ABD'nin İkinci Dünya Savaşı'nda öncü bir rolü olduğunu, Trump döneminde bu role kısa bir ara verildiğini ve her şeyin eski haline döneceğini söylemek çok tehlikeli. Bu yönetimde bir değerlendirme yapan var mı? Bu yönetimde, Amerika'nın dünyadaki konumunu, dramatik biçimde değişmiş bir şekilde yeniden okuyan var mı? Bu değişim Trump'ın kişiliği yüzünden değil, tüm küresel sistem değiştiği için suçu sadece Trump'a yüklemek saflık olur.
İşin özüne baktığınızda, Trump'ın kişiliğinde, tweetler, çalışanlarının aniden işten çıkarılması, görev değişiklikleri, sağa ve sola sözlü saldırılar gibi sorunlu bir yönü vardı. Ancak bu karakter ABD’de yeniden 60 milyon oy almayı başardı. Gerçek bir popülaritesi var. Bu karakter Kuzey Kore ile bir şeyler yapmaya çalıştı. Çin ile ticaret dosyasını açtı. Dünyada yeni bir savaş başlatmadı.
Yeni yönetim şöyle demesinden endişe ediyorum: “Dört yıl aradan sonra İklim Anlaşması, Dünya Sağlık Örgütü ve İran ile nükleer anlaşma gibi konularda önceki duruma döneceğiz.”
- Bu dahili olarak mümkün mü?
Bu fikir yeni yönetime hakim olursa, özellikle de ABD Yüksek Mahkemesi’ndeki çoğunluk muhafazakar olduğu için başarılı olmasını beklemiyorum. Büyük olasılıkla yılın başında gerçekleştirilmesi planlanan Georgia seçimlerinden sonra Senatonun çoğunluğu, ‘Cumhuriyetçiler’in elinde olacak. Temsilciler Meclisi'ndeki ‘Demokrat’ çoğunluğu ise zayıf.
-Peki ya Avrupa? ‘Brexit’ anlaşması uygulamaya kondu. Popülizm, göç, terörizm gibi birçok zorluğun ortasındaki Avrupa hakkında ne düşünüyorsunuz?
Konulara farklı bir bakış açısı getirecek olursak: Britanya'daki Brexit taraftarlarının başarısının Avrupa Birliği'nin (AB) dağılmasına yol açacağı konusunda bahse giren kimselerin bahsi başarısız oldu. Bunun birçok kanıtı var. Öncelikle diğer ülkeler birliği terk etmediler. Dahası hala birliğe katılmaya aday ülkeler mevcut. Bir başka delil ise, AB’de Almanya ilk kez; Fransa, İspanya ve diğerlerinin, AB’nin salgınla birlik düzeyinde başa çıkmak için borç alma taleplerini kabul etti. Bu yeni bir durum, ilk kez oluyor. Başka bir deyişle, salgın, sendikanın mali gücünü zayıflatmaktan çok sağlamlaştırmak için bir sebep oldu. Üçüncüsü ise istatistiklere göre Britanya’da bile Brexit taraftarları artmadı aksine sayıları azaldı.
Böylece, salgının dehşetine rağmen Avrupa Birliği, koronavirüs (Kovid-19) salgınının ilk aşamasında başarılı oldu. Şimdi yeni bir zorlukla karşı karşıya: Birliğe ait kararlar oy birliğiyle alınıyor. Oy birliğiyle alınan kararlar, temel meseleler üzerinden gerçek bir mutabakat ve siyasi sistemlerde benzerlik gerektirir. Macaristan ve Polonya'da olduğu gibi, bazı ülkeler daha fazla popülizme yönelir ve özgürlükleri kısıtlarsa, birlikteki oy birliği kuralı şüphesiz işleyişi bozacaktır. Bu, birkaç gün önce son dakikada çözüm bulunmasaydı neredeyse yaşanmak üzereydi. Avrupa Birliği’nin ekonomi projesi Polonya ve Macaristan yüzünden çökmenin eşiğine geldi. Bu nedenle, Avrupa Birliği gibi oluşumlarda, ülkelerin yönetmeliklerde birbirine benzemesi ve temeller üzerinde anlaşması gerekir. Bu ne zamana kadar korunabilir?
-Avrupa’nın ABD ile ilişkisi hakkında ne düşünüyorsunuz?
Avrupa’da salgın öncesinde olduğundan çok daha fazla bir şekilde Çin düşmanlığına doğru bir kayma söz konusu. Düşman bir ABD duruşu ve Çin ile bir ticaret savaşı vardı. Ancak Avrupa buna hazır değildi. Şimdi, Almanya’ya gerçekleştirdiğim son ziyaret ve Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un sözlerindeki değişim, Çin'in mali ve ekonomik yeteneklerinin jeopolitik yeteneklere dönüşmesinden endişe duyulduğunu gösteriyor. Bu nedenle Çin’in Yunanistan ve Cezayir’de liman satın almasından büyük ölçüde rahatsızlık duyuldu. Bu daha önce yoktu. ABD’de ortaya çıkmaya başladı. ABD’liler, Çin pazarından yararlanmak ve ona büyük bir önem vermekle meşgullerdi. Şu an da Avrupa ve ABD’nin Çin’e karşı tutumunda bir benzerlik söz konusu. Belki de Avrupa Parlamentosu’nun Çin’deki Uygurlar hakkındaki oylama yapılması, Çin’e karşı tutumdaki bu yakınlaşmanın bir göstergesiydi.
-Rusya’ya karşı takınılan tutum farklı mı?
Macron, Rusya ile stratejik bir ilişki kurma konusunda gerçek bir arzuya sahip. 2018 yılının Eylül ayında bunları açıklamıştı. Ancak birçoğunu gerçekleştiremedi. Ayrıca Almanya’nın Rusya’dan çektiği bir doğalgaz boru hattı var. ABD buna itiraz ediyor. Tartışmalı bir konu. Biden yönetiminde, Çin’e karşı takınılan tavırda bir yakınlaşma söz konusu iken, Rusya’ya karşı tutum konusunda anlaşmazlık yaşanan alanlar olabilir.
-Salgının başlangıcında, BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, Libya ve Suriye gibi savaş ülkelerinde ‘Koronavirüs Ateşkesi’ başlattı. Uygulanması hakkında ne düşünüyorsunuz?
Genel Sekreteri’n çağrısı yerinde bir çağrıydı. Ancak verilen yanıt gerektiği gibi değildi. Öncelikle, BMGK’nın bu kararı alması haftalar sürdü. Neden? Yapılması gereken açık. Bu salgına karşı durup, savaşçıların karşılaştığından daha tehlikeli olan bu hastalığı tedavi etmeliyiz. Peki, bu gecikme neden? Çünkü ABD, Çin’den bahsetmek ve Dünya Sağlık Örgütü’ne duyduğu güvensizliğin altını çizmek istiyor. Güvenlik Konseyi içindeki durum bu salgını ‘siyasallaştırdı’ ve Genel Sekreteri’n çağrısına verilecek yanıt beklediğimizden daha karmaşık hale getirdi.
-Çatışan ülkeler hakkında ne diyeceksiniz?
Hiçbir ülke bu çağrıya yanıt vermedi. Ancak salgın, savaşçılara kendini dayattı. Libya’da iki taraf da salgın adımını inkar sürecinin ardından her iki taraftan da savaşçıların enfekte olması kademeli olarak ateşkes uygulama kararı almak zorunda kaldı. Daha sonra Cenevre’deki 5+5 toplantısında resmiyete döküldü. Salgın, hiç şüphe yok ki bu karar yardımcı oldu. Savaşçılar bu çatışmayı sürdürseler, ortaya gerçek bir katliam çıkar. Düşmanınızın kurşunu ile öldürülmezseniz, arkadaşınızın virüsü tarafından öldürüleceksiniz. İki seçeneğiniz var: Ya karşı taraftan bir mermi ya da yakınınızdaki müttefikinizden bulaşacak olan virüs. Salgın savaşın şiddetini azalttı. Ancak bu, Genel Sekreteri’n çağrısına tam ve hızlı bir yanıt oluşturmuyor.
-Salgın sonrasında BM kurumlarının geleceği ne olacak?
Salgın, büyük bir zorluktu. Ancak önümüzdeki yıllarda daha büyük zorluklar bekliyoruz. BM bünyesinde daha önce kendilerinden istenenden çok daha fazlasına ihtiyaç duyulacak kurumlar var. Örneğin Dünya Gıda Programı (WFP), dünya genelindeki yoksulları doyurmak için milyarlara ihtiyacı var. Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR), milyonlarca mültecinin sorununu çözmek için bir bütçeye ihtiyaç duyuyor. Mesela önemli bir role sahip olan ‘Dünya Sağlık Örgütü’ var. Yine önemli bir role sahip olan UNICEF var. Bunlara onlarca milyar dolarlık bütçeler nereden geliyor? Güya dünyanın tüm ülkeleri tarafından karşılanıyor. Ama gerçekte bütçelerin çoğu Batı ülkeleri tarafından sağlanıyor. Şimdi büyük bir zorlukla karşı karşıyayız: Bu zengin ülkeler, özellikle Batı ülkeleri, kendilerini sarsan ekonomik gerileme, kitlesel işsizlik, aşı, ilaç ve hastane giderleri ve salgınının tedavisini finanse etmek için paraya ihtiyaç duyuyorlarsa, yoksul ülkelerdeki felaketlerle mücadele etmek için gereken ek onlarca milyarlar doları sağlayacaklar mı?
-Ne düşünüyorsunuz?
‘Küresel sistem programı’, daha önce on milyar dolara ihtiyaç duyuyordu. 200 milyon insan daha yoksulluk sınırına düştükten sonra ne kadara ihtiyaç duyacak? Bunu sunacak ülkeler var mı? Zengin devletlerin de petrol üreten ülkelerin de paralarına kendi gereksinimleri için ihtiyaç duyacaklarını düşünüyorum. Petrol fiyatları düştü. Uzun bir süre de öyle kalacak. Ülkeler, BM kurumlarını ve ihtiyaçlarını finanse edemeyecek. Bu, BM için büyük bir zorluktur.
-Politik olarak süper güçler arasındaki ilişki hakkında ne düşünüyorsunuz?
Süper güçler arasındaki ilişki, kötü. Biden yönetimi ile ilişkilerin daha iyi olmasını umuyorum. BMGK’nın Çin ve Hindistan arasında yaşananlar ve Dağlık Karabağ meselesi gibi küresel krizlerde herhangi bir rolü yok. BM’nin rolünün neredeyse yok denecek kadar az olduğu çok sayıda çatışma mevcut. Suriye meselesi veya Lübnan ve İsrail arasındaki deniz sınırlarının belirlenmesini bunlara örnek gösterebiliriz. Normalde BM’nin başrole sahip olması gerekirken başrolde ABD vardı, BM ise gözlemciydi. Süper güçler arasındaki şiddetli anlaşmazlıklar nedeniyle BM'nin küresel barış ve güvenlik alanındaki rolünde bir gerileme var.
-Ancak iklim, yoksulluk ve salgın gibi başka krizler de var…
Zorluklar söz konusu. İnsan ve kalkınma güvenliği alanındaki güvenlik ve barış konusunda geri planda kalışını telafi edebilecek mi? Bunu büyük ülkelerin sunacağı tekliflere belirleyecek.
Libya konusunda iyimser olmak için 3 neden
-Libya'nın yeni bir sürece girdiğine dair işaretler söz konusu. Libya’daki durum hakkında gözlemleriniz neler?
Libya'da, Birleşmiş Milletlerin (BM) çözüm sürecine öncülük ettiği benzersiz bir durum söz konusu. Bu rolü oynamak için yarışan ülkeler var. Ancak BM heyeti büyük zorluklara rağmen bölgedeki bu öncü rolünü sürdürmeyi başardı. Hiç tereddüt etmeden söyleyebilirim ki son iki yılda çok zor koşullarda yapabildiklerimizden gurur duyuyorum. Cumhurbaşkanları Abdulettah es-Sisi ve Recep Tayyip Erdoğan'ı tek çatı altında bir araya getirdik ve 19 Ocak'ta Berlin konferansını düzenledik. Libya meseleleriyle ilgilenen tüm ülkeler, elde etmeyi büyük güçlükle başardığımız 2510 sayılı uluslararası kararı desteklemek için önemli taahhütlerde bulundular ve Berlin planının uygulanmasını Libyalılara bıraktılar.
-Uygulamaya ne oldu?
Uygulama zamanı geldiğinde beklenmeyen durumlar yaşandı. Berlin Konferansı kararının uygulanmasını, "yağmalama" durumlarını etkileyeceği ve Libya'nın servetini ele geçiren insanların durumunu yeniden değerlendireceği için saptırmaya çalışanlar var. Trablus çerçevesinde savaşlar oldu ve salgın meydana geldi. Bu da bizim harekete geçmemize ve Libyalıların toplanmasına engel oldu. Aylar sonra geçen yaz, Berlin Zirvesi kararlarını, yılın başında bizzat kendim başlatmış olmaktan gurur duyduğum 3 eksen üzerinde aşamalı bir uygulama süreci başladı. Yaşadığım sağlık sorununa rağmen, yardımcım Stephanie Williams liderliğinde yanımda çalışan ekip Berlin planının uygulanması için çalışmaya devam etti. Bu uygulama istediğim hızda mı? Hayır. Savaş geri dönebilir mi? Evet. Berlin zirvesinden önce olduğu gibi dış müdahalenin aynı duruma dönmesi mümkün mü? Evet. Paralı askerler konusu istediğimiz gibi gitti mi? Hayır. Tüm yollar açıldı mı? Hayır.
-Olumlu şeyler neler?
Libya'daki durumu birkaç ay önceki durumla karşılaştırırsanız, durum çok daha iyi. Şehirlerarası uçuşlar tekrar başladı. Yollar açıldı. Yerinden edilmiş insanlar bölgelerine geri döndü. 3 yıl aradan sonra ilk defa Merkez Bankası Yönetim Kurulu toplantısı düzenlendi. Tunus'ta başlayan ve sanal olarak devam eden siyasi bir diyalog var. Durumun iyiye gittiğine işaret eden göstergeler var.
-Nedir?
Birincisi, Libyalılar arasında daha iyi bir farkındalık durumu oluştu. Askeri açıdan kontrol altına alma girişimleri gerçekleşti ve bunlar başarısız oldu. Siyasi anlaşmalara ihtiyaç var. İkincisi, Birleşmiş Milletler (BM) öncülüğündeki bir siyasi anlaşma, herhangi bir siyasi anlaşmadan daha iyidir. Çünkü BM’nin petrol, endüstriyel veya ticari hedefleri yokken, devletlerin bu yönde hedefleri olabilir. BM sadece Libya'nın mallarını değil, Libyalıları da önemsiyor. Üçüncüsü, müdahale eden devletler arasında hiçbir ülkenin tam kontrol gücüne sahip olmadığına dair bir farkındalık var. Tamamını değil, payına düşeni kabul etmek zorundalar.
Bu nedenle üç eksende hala zayıf göstergeler var. Libya'da doğru yönde ilerliyoruz. Bu süreç önümüzdeki aylarda zaman alacak. Tüm engellere rağmen, Libya'yı içine soktuğu krizden kurtarmak için doğru yönde gittiğimiz konusunda iyimser olduğumu söyleyebilirim.
Lübnan’da çözüm
-Lübnan hakkında ne düşünüyorsunuz? Yoksulluk, göç ve hükümet olmadığına dair haberler var ve Taif Anlaşmasının sona ermesinden bahsediliyor. Genel olarak durumu nasıl okuyorsunuz?
Taif Anlaşması’nın fiili uygulamasının sona erdiğini söyleyebilirim. Bir ‘troyka’ inşa etmek gibi kurumsal yönleri olan ve bazı grupları zayıflatmak, diğerlerini güçlendirmek gibi mezhepsel yönleri olan uygulamalar var. Taif Anlaşması’nı uygulamak geride kaldı. Anlaşmanın ruhuna daha sadık başka bir uygulamaya ya da Taif’e alternatif bir şeye ihtiyaç var mı? İlk fikri destekliyorum. Taif Anlaşması'nın özünde 170 bin Lübnanlının hayatına mâl olan bir iç savaşı sona erdirdiğine inanıyorum. Ondan kolay kolay vazgeçme niyetinde değilim. Ancak anlaşmanın gerçekçi bir şekilde uygulanmasının, anlaşmanın gerçek ruhunu öldüren bir sapma olduğunu düşünüyordum. Bana, Taif Anlaşması’nın metninde bazı değişiklikler yapılarak anlaşmanın daha dürüst bir şekilde uygulanmasını sağlamak mı yoksa ona bir alternatif aramak mı diye sorsanız. Ben, birinci çözümden yanayım.
-Sizin “Lübnan ayaklanması, mezhep liderlerinin kusurlarını ortaya çıkardı” dediğinizi öğrendik. Peki, nasıl?
Temel mesele, temel sınıf ve kamuoyu yoklamasının buna işaret etmesidir. Büyük ölçüde tabanları ve popülerliklerini kaybettiler. Lübnan halkı, kendilerini bu kadar küçümsemeleri karşısında şoke oldu. Merkez Bankası’nın çöküşü, vatandaşın ömrü boyunca yurt içinde ve yurt dışında oluşturduğu birikimin yok olduğunu görmesi ve çocuğuna eğitim verecek gücünün kalmadığı halkı dumura uğrattı. Beyrut Limanı’nın patlamasıyla bir kez daha şoka uğradı. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, Beyrut’a gidip gezdi. Ancak Lübnanlı herhangi bir politikacının hiçbir restoran yok ki gittiği gibi kovulmasın. Siyasi tabaka, insanların artık onlardan ne denli nefret ettiklerinin farkında. Yayınlanmayan kamuoyu yoklamaları da bunu gösteriyor.
-Peki ya hükümet kurma konusundaki düşüncelerin neler?
İki mesele söz konusu olmasaydı, hükümet, bu gerçekleştirdiğimiz görüşme bitmeden kurulabilirdi: Birincisi, ülke yöneticilerinin çoğunun popülaritesindeki acı düşüş. Bu durum, ülkenin trajik çıkarının gerektirdiği uzlaşıyı hızlandırmak yerine, mezhep ve hizipçilik çevrelerinde azalan popülerliklerini güçlendirmek için hükümet kurma sürecini istismar etmelerine neden oluyor. İkincisi ise bu liderlerin, hükümet kurulduktan sonra uluslararası taleplere ve popüler olmayan kemer sıkma kararları alma, kamu maliyesi ve sancılı bankacılık sisteminde yapısal reformlar gerçekleştirme baskısına maruz kalacaklarını bilmeleri. Gerçek mali durum göz önüne alındığında Merkez Bankası hesapları ve ülkedeki altmış bankanın durumu hakkında ayrıntılı bir açıklama yapılmadıkça hükümet kurulumunun tamamlanmayacağının farkındalar. Bu da pek çok endişe duyduğu mikroskobik bir aydınlatmadır. Bu endişenin nedenlerini detaylandırmaya gerek yok. Macron’un ısrarından kaçılmasının, ‘Uluslararası Para Fonu’ ile hızlı bir uzlaşıya duyulan ihtiyaca ilişkin inkar hali, limandaki korkunç patlamanın ardından geçtiğimiz Ağustos ayında Hassan Diyab hükümetinin istifa etmesinden hemen sonra kurulması planlanan hükümetin geciktirilmesinin sebebi de buna dayanmakta.
Korkum şu: Bir yandan yoksulluk durumu ve Suriyeli, Filistinli mültecilerin sayısının artması, diğer yandan yoksulluk ve ihtiyaç artışı insanları mezhep liderlerine daha bağımlı hale getirecek. Çünkü onlara yardım edecek birilerine ihtiyaçları olacak. Korkarım ki kriz, her şeyini kaybetmiş muhtaçların ihtiyaçlarını karşılayan ve asgari yaşamlarını sürdürmek için siyasi sınıfa öfkelerini bir kenara bıraktırıp geçimlerini sağlamaları nedeniyle siyasi sınıfı yeniden canlandıracak.
‘Yağmakrasi’
-Servet içinde yüzen Irak’ın memurların maaşlarının ödeyemediğini duyduğunuzda ne hissediyorsunuz?
İki şey hissediyorum: Birincisi, Saddam Hüseyin devrildiğinde Irak'ta kaç memur vardı? Bir milyondan az. Peki, Saddam’ın devrilişinden 20 yıl sonra bugün sayıları kaç? Yaklaşık dört milyon. Bu, ne anlama geliyor? Saddam’ın düşüşünden sonra gelen Iraklı siyasi liderler, sorumsuz davrandı. Her parti, devlete kendi taraftarlarını yerleştirdi. Ve bu kişiler sadakatlerini sürdürmek için de bir maaş almıyorlar. Libya’da da olan buydu. Tüm Libyalıların maaşı var. Çalışmayan kimse yok. Hatta Tunus’ta da durum bu şekilde. Devrimden sonra ihtiyacı olsun olmasın birçok kişi istihdam edildi. ‘Asalak’ bir böcek gibi kamu sektörüne yük oluyorsunuz. Onları susturmak ve bağlılıklarını kazanmak için çalışan sayısını arttırıyorsunuz. Bu ülkelerin maliye bakanlıkları hiçbir şey yapamayacak, en iyi durumda maaş ödeyebilecek. Bunu bile yapamayabilir. Dolayısıyla, Arap ülkelerimizde yönetişim yolunda ve kamu sektöründeki istihdam yönteminde ele alınması gereken temel bir mesele var. Bu özel bir konu.
İkincisi, ‘yağmakrasi’ konusu. Siyasi tartışmalara odaklanma söz konusu. Siyasal İslam ve siyasal olmayan İslam. Askeri yönetim mi yoksa Sivil yönetim mi? Demokratik yönetim mi yoksa Otoriter yönetim mi? Peki ya kamu maliyesi? Para nereye gidiyor? BM Genel Sekreteri ve Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’ne (BMGK), BM’nin bu devletlere bir mali harcama denetim birimi tayin etmesini söyledim. Bazı Arap devletlerimizde harcamalar yağmaya dayalı, yolsuzluk beni rahatsız eden bir ifade. Birleşik Krallık, Fransa ve İtalya’da yolsuzluk var, biz ise yolsuzluk değil yağmalama aşamasındayız. Devlet bütçesini yağmalamak için siyasi gücün açık bir şekilde kullanılması, bu, Lübnan, Irak ve daha birçok ülkede oldu.
-Bunu Libya’da fark ettiniz mi?
Elbette, ne zaman ekonomi veya petrol söz konusu olsa siyasetle alakası olmayan ittifaklar ortaya çıkıyor. Petrol, kamu tesisleri ve elektrik konusunda siyasi ittifakla tamamen çelişen bir ittifak olduğunu fark ettim. Irak, Lübnan ve diğer ülkelerde de aynı şey oluyor. Bu, popüler ve ideolojik meselelerle halkın dikkatini dağıttığımız anlamına geliyor. Ancak paranın öncelik olduğunu unutmayan ve bu konuda uzmanlaşan, birbirleriyle uğraşmaktan dikkati dağılmış insanları biriktiren insanlar var. Ülkenin barış ya da savaş halinde olması bunların umurlarında değil. Çünkü savaşta da barışta da yağma yapmak için kendilerince yöntemleri var. Dolayısıyla güvenlik ve siyasetle ilgili meseleler ve özgürlükler onlar için fark etmiyor. Çünkü savaş halinde de yağlama yapılabilir. Hatta savaş zamanları yağmalama için barış dönemlerinden çok daha verimli bile olabilir. Bu nedenle, anlaşmazlıkları sona erdirmek için bir aceleleri yoktur. Ben bunu ‘yağmakrasi’ olarak adlandırıyorum. Afrika’da yaygın olan bu sistem, son zamanlarda Arap ülkelerinde de gözle görülür bir şekilde çoğaldı.
