Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA), üye devletlere İran’ın 2015 yılında büyük güçlerle imzalanan nükleer anlaşmayı yeniden ihlal ederek Natanz'daki yeraltı tesisinde dördüncü gelişmiş IR2M santrifüj aracılığıyla uranyum zenginleştirmeye başladığını bildirdi. Avrupa Birliği (AB) Dış İlişkiler Yüksek Temsilcisi Josep Borrell, dün, uluslararası güçler (Çin, Rusya, Fransa, Almanya, Birleşik Krallık) ve İran’ın ABD'nin nükleer anlaşmaya geri dönme olasılığını tartışmak için bugün bir video konferansta bir araya geleceğini duyurdu.
AB tarafından yapılan açıklamada, komiteye Borrell’i temsilen AB Dış İlişkiler Servisi (EEAS) Genel Sekreter Yardımcısı Enrique Mora’nın başkanlık edeceği belirtildi. Söz konusu anlaşma ortak komite toplantısında, tüm tarafların anlaşmaya bağlı kalması ve anlaşmanın tam ve etkili bir şekilde uygulanmasının nasıl sağlanacağı tartışılacak. Bu konuda Reuters’a konuşan iki kaynak, İngiltere, Fransa ve Almanya'nın Pazartesi günü İran ile görüşmelerde bulunduğunu bildirdi.
Toplantı davetine ABD’den ilk yorum
AB’nin 5 + 1 grup toplantısı davetini memnuniyetle karşılayan ABD Başkanı Joe Biden yönetimi, bunu ‘olumlu bir adım’ olarak nitelendirdi. Konuyla ilgili açıklamada, ABD’nin nükleer anlaşma kapsamındaki yükümlülüklere geri dönmeye hazır oluşunun bir parçası olarak zaten haftalar önce bu yönde çağrıda bulunduğu belirtildi.
ABD Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Ned Price, “Ortaklarımızla 5 + 1 grubu bağlamında ve diğer her yerde bunu en iyi nasıl yapacağımıza dair konuştuğumuz gerçeğinde her zaman açığız. Bu, bahsettiğimiz karşılıklı adımlar dizisini içeriyor” ifadelerini kullandı. Dışişleri Bakanı Antony Blinken'in geçen hafta Brüksel'de Avrupa üçlüsü ile bu konuyu gündeme getirdiğini açıklayan Sözcü Price, Alaska'daki Anchorage’da Çinli yetkililerle yapılan diğer toplantılarda da İran konusu üzerine durulduğunu belirtti. Price aynı zamanda “Bu konuşmaları farklı forumlarda farklı müttefiklerle, bazı durumlarda da ortaklarımızla yapıyoruz. Nitekim Avrupalıların söz konusu açıklaması olumlu bir adım; zira karşılıklı uyuma dönüş yönünde hareketi sağlıyor” ifadelerini kullandı.
Reuters’ın Çarşamba günü Batılı üç yetkiliden aktardığına göre, ABD Başkanı Joe Biden yönetimi ve İran, anlaşmanın Avrupalı tarafları olan İngiltere, Fransa ve Almanya aracılığıyla dolaylı yoldan temas kurdu. Yetkililer, İran'ın artık anlaşmaya dönmek için daha kapsamlı bir planı tartışmak istediğine inandıklarını aktardı.
İran’dan ABD’ye çağrı
Dün, anlaşmaya dönüş yolunda ilk adımı kimin atması gerektiği konusunda 5 + 1 grubu ve bilhassa ABD'ye seslenen İran Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani, “Bugün 5 + 1 grubu ve Amerikalıların görevlerini yerine getirme sırası geldi. Nükleer anlaşma yükümlülüklerinin uygulanmasında herhangi bir gün veya bir saat gecikmenin kendilerine zarar vereceğini bilmeleri gerekiyor” ifadelerini kullandı.
Diğer yandan Fransa Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü, ülkesinin İran'ın nükleer anlaşma yükümlülüklerine, ABD’nin ise anlaşmaya geri dönmesine izin verecek diplomatik bir çözüm bulma yönünde Rusya ve Çin'in yanı sıra Avrupalı müttefikleri (Almanya ve İngiltere) ile ‘yakın metrajlı danışmaya kararlı’ olduğunu bildirdi.
İran’ın doğrudan temasları reddetmesi dolayısıyla bu görüşmelerin son derece gerekli olduğunu vurgulayan Sözcü, “Bu perspektifte Washington ve Tahran ile sürekli iletişimlerimizi sürdürüyoruz” dedi. Aynı zamanda İran'ın nükleer anlaşmaya yönelik ‘ciddi’ ihlallerine devam edeceği, uluslararası müfettişlere nükleer faaliyetleri üzerinde daha fazla denetim sağlayan ek protokole uymayı bırakacağına dair ciddi endişesini dile getirdi.
İran’ın ihlalleri artarak devam ediyor
AB tarafından dün yapılan açıklamaya göre UAEA, Çarşamba günü yayınladığı raporunda İran’ın Natanz’da IR2m santrifüjlerinden oluşan 174 santrifüjlü zincire uranyum hekzaflorür (UF6) pompaladığını doğruladı. UF6, zenginleştirme amaçlı uranyum santrifüjler için itici yakıt sayılıyor. Nitekim bu, İran'ın iki taraf arasındaki çatışmada ABD Başkanı Joe Biden üzerindeki baskıyı artırmak için attığı adımlardan en sonuncusu sayılıyor.
Söz konusu anlaşma, eski ABD Başkanı Donald Trump'ın anlaşmadan çekilmesine ve yeniden yaptırım uygulamasına karşılık olarak İran’ın 2019'da başladığı nükleer faaliyet ihlalleri ile karşı karşıya. Gelişmiş santrifüjlerle zenginleştirmeyi yasaklayan anlaşma, yalnızca birinci nesil IR1 makinelerinin çalıştırmasına izin veriyor. Ancak geçen yıl buna daha hızlı geliştirme kapasitesine sahip gelişmiş santrifüjler eklemeye başlayan Tahran, Natanz'daki zenginleştirme tesisinde art arda altı IR2M santrifüj serisini kullanmayı planlıyor.
Kalan iki grubun da kurulduğunu ancak henüz çalıştırılmadığını belirten UAEA raporu, planlanan ikinci IR2M santrifüj serisi kurulumuna henüz başlanmadığını da ekledi. UAEA’nın üye ülkelere gönderdiği söz konusu raporda aynı zamanda “Özetle UAEA, 31 Mart 2021 itibariyle İran'ın yakıt zenginleştirme tesisinde UF6’yı yüzde 5 uranyum-235 oranında zenginleştirmek için art arda 30 seri halinde kurulu 5 bin 60 IR1 tipi santrifüj, dört seri halinde 696 IR2M tipi santrifüj ve tek seri halinde 174 IR4 tipi santrifüj kullandığını doğruladı” ifadeleri yer aldı.
İki taraf arasında çözülmemiş meseleleri görüşmek üzere UAEA Başkanı ile İranlı yetkililer arasında teknik görüşmelerin başlayacağı bekleniyor. Tahran'ın nükleer anlaşma müzakereleri sırasında açıklamadığı gizli faaliyetleri kapsamında uranyum parçacıklarının bulunduğu iki gizli bölge hakkında UAEA tarafından yapılan soruşturmalar, bu meselelerin başında geliyor.
