Kovid-19, sadece enfeksiyonun tedavi edilmesi ile bitmiyor

İyileşen hastalar, aylar geçmesine rağmen bazı semptomlar yaşamaya devam ediyor

Mutasyonlu türün yayıldığı İngiltere’de aşı kampanyası devam ediyor. (Reuters)
Mutasyonlu türün yayıldığı İngiltere’de aşı kampanyası devam ediyor. (Reuters)
TT

Kovid-19, sadece enfeksiyonun tedavi edilmesi ile bitmiyor

Mutasyonlu türün yayıldığı İngiltere’de aşı kampanyası devam ediyor. (Reuters)
Mutasyonlu türün yayıldığı İngiltere’de aşı kampanyası devam ediyor. (Reuters)

Şu ana kadar dünya genelinde 2,8 milyon kişinin hayatını kaybetmesine ve 130 milyon kişinin enfekte olmasına neden olan yeni tip koronavirüs (Kovid-19) salgınının ortaya çıkmasından bu yana bir yıldan fazla bir süre geçti. Tüm ülkeler, iyileştirici bir tedavi bulunmamasının sebebiyle krizin üstesinden gelmek için tek seçenek haline gelen aşıya güvenmek zorunda kalırken, hastalığı atlatan kişilerin çoğu iyileşme dönemlerinden aylar sonra Kovid-19’un enfeksiyonun geride bıraktığı semptomlarla mücadele ediyorlar. Bu semptomları kontrol altına alamayan ve iyileştiremeyen çoğu sağlık sisteminin üzerinde yük oluşmasına rağmen, hastalar virüsün yayılmasına yönelik tablo ve istatistiklerde yer almıyor.
Dünya Sağlık Örgütü’ne (WHO) bağlı Avrupa Sağlık Sistemleri ve Politikaları Gözlemevi Kovid-19 ile enfekte olan kişilerin yüzde 25’inin teşhislerinden en az bir ay sonra devam eden semptomların olduğunu ve yüzde 10’unun ise dört ay sonra bu semptomların etkisi altında kalmaya devam ettiğini tahmin ediyor. Gözlemevi tarafından yayınlanan son periyodik raporda, Avrupa sağlık sistemlerinin çoğunun artık fiziksel ve psikolojik tedavi ihtiyacı duyan hastaları karşılayamadığı konusunda uyarıda bulundu.
Şarkul Avsat, İsviçre’deki en modern sağlık merkezlerinden biri olan Cenevre’deki üniversite hastanesinden, Nörolojik Bozukluklar Rehabilitasyon Bölümü’nü ziyaret etmek ve salgının ortaya çıkmasının üzerinden bir yıldan fazla bir süre geçmesinin rağmen iyileşen kişilerde kalan semptomları gözlemlemek için özel izin alıyor ve geçen yılın ortalarından bu yana rehabilitasyon desteği alan kişilerle ile görüşüyor.
Ana salon girişine doğru giden koridorun bir köşesinde, yaklaşık 60 yaşlarında olan Genevieve’i görüyoruz. Genevieve yoğun bakım ünitesinde geçirdiği iki ayın ardından   kaslarındaki güçsüzlük nedeniyle tekerlekli sandalye kullanıyor. Birkaç metre ileride, 24 yaşında genç bir kız olan Sheila, bir matın üzerinde oturarak enfeksiyonla geçirdiği yaklaşık bir yılın ardından nefes alma yeteneğini geliştirmek üzere kaslarını güçlendirmek ve eklem ağrılarını hafifletmek için egzersizler yapıyor.
Nörolojik Bozukluklar Rehabilitasyon Bölümü Direktörü Dr. Marina Weber “Bu hastalık enfeksiyonun atlatılması ile bitmiyor. Hala, şiddetli bir enfeksiyon sonrası iyileşenler ve yoğun bakım ünitelerinde tedavi görenler haricinde, iyileşme sonrası semptom görme ihtimali olan hastaların tam özelliklerini bilmiyoruz.” dedi. Üniversite hastanesine katılmadan önce bir nörolojik hastalık araştırma merkezini yönetiminde görev alan Weber sözlerine şu ifadeleri ekledi:
“Merkez’de, kalp, böbrek ve solunum sistemi rahatsızlıkları ve iskemik kalp hastalığının yanı sıra bağışıklık sisteminin sinirleri yok etmesine ve felcin oluşmasına neden nadir semptomlar dahil olmak üzere Kovid-19’un neden olduğu 250’den fazla riskli nörolojik bozukluk görülen vakayı tedavi ettik.”
Beyin cerrahı Rischar Ferrer, yoğun bakım ünitelerinde bir haftadan fazla tedavi gören hastaların, özellikle de yaşlı veya uzun süre solunum cihazına bağlı kalanların büyük çoğunluğunun genel kas güçsüzlüğü, anlama güçlüğü, hafıza zayıflığı ve odaklanma bozukluğundan muzdarip olduğunu söyledi.
Haftada üç kez tedavi için Nörolojik Bozukluklar Rehabilitasyon Bölümü’ne gelen Genevieve şunları söylüyor:
“Yoğun bakım ünitesinde uyandığımda hareket etmekten, yemek yemekten, konuşmaktan, hatta bir şeylere kulak vermekten aciz durumdaydım. Bugün rehabilitasyon sayesinde biraz hareket edebiliyorum ancak hala yardım olmadan ayakta duramıyor ve yürüyemiyorum.”
Dr. Ferrer, kortizon tedavisi gerektiren birçok zatürre vakası olduğunu ve bu hastaların çoğunun tamamen iyileştiğini söylüyor. Şiddetli veya hafif enfeksiyon geçirmiş vakalarda görülen, belirlenmemiş ve uzun vadeli süren diğer semptomlar bulunuyor. Bilimsel çevreler bu semptomları sınıflandıramadı ve ortaya çıkış nedenleri de netlik kazanmadı. WHO uzmanları bu semptomları “Kronik Kovid” olarak adlandırdı ve Uluslararası Hastalık Sınıflandırması’nda yer verdi.
Dünyanın çeşitli bölgelerinden 23 araştırmaya istinaden yapılan yeni bir çalışma, iyileşen hastaların yüzde 80’inin enfeksiyonun ardından, yorgunluk (yüzde 58), şiddetli baş ağrısı (yüzde 44), odaklanamama ve dikkatsizlik (yüzde 27) ve bağışıklık sistemi bozuklukları (yüzde 25) gibi bazı semptomlardan muzdarip olduklarını belirtti. Doktorlar, kronik kovid hastalarının çoğunun klasik klinik test ve analizlerde enfeksiyon belirtisi göstermediklerini ve bunun şu anda söz konusu semptomların neden ortaya çıktığını belirlenmesini engel olduğunu söylüyorlar.
Geçen yılın Mart ayında virüse yakalanan genç hemşire Valerie şunları söylüyor:
“Enfeksiyondan iyileşmemin ardından işe geri döndüm ancak bir haftadan fazla dayanamadım. Tam bir iş günü çalışmaya dayanamıyordum. Bugün enfekte olduğum zamana göre daha kötü durumdayım. Bitmeyen yorgunluk, kaslarda ağrı, şiddetli baş ağrısı ve tekrarlayan bulantı nöbetleri yaşıyorum. Sadece bir mail yazmak için bir saatten fazla bir zamana ihtiyaç duyuyorum.”
Söz konu çalışma, bu semptomların gençlerin çoğunun çalışmasını engellediğini ve enfeksiyonu atlatan gençlerin yüzde 30’unun en temel günlük ihtiyaçlarını yapmak için bile yardıma ihtiyaç duyduklarından gösteriyor.
Bu semptomlar için şu ana kadar mevcut olan tek tedavi, semptomlarının şiddetini hafifleten ilaçlar ve uzun süre, uzman doktor kadrosu ve çoğu sağlık sisteminin yokluğunu çektiği alt yapı gerektiren rehabilitasyon sürecidir.
WHO, genellikle “tıbbi refah” olarak sınıflandırılan rehabilitasyon tedavilerine daha fazla özen gösterilmesi gerektiği konusunda birçok defa uyarıda bulunmuştu. WHO ayrıca Kovid-19’un özellikle de enfeksiyon öncesinde depresyon veya anksiyete bozukluğu olanlarda neden olduğu psikolojik ve zihinsel yan etkilerinin tedavisine daha fazla özen gösterilmesi ve kaynak sağlanması çağrısında bulunmuştu.



Stephen King'in bile başından kalkamadığı BBC dizisi

Stephen King, Blue Lights'ın büyük hayranı (BBC/Two Cities Television)
Stephen King, Blue Lights'ın büyük hayranı (BBC/Two Cities Television)
TT

Stephen King'in bile başından kalkamadığı BBC dizisi

Stephen King, Blue Lights'ın büyük hayranı (BBC/Two Cities Television)
Stephen King, Blue Lights'ın büyük hayranı (BBC/Two Cities Television)

Stephen King, sık sık kendi platformunu kullanarak beğendiği filmlerle dizileri tavsiye ediyor ve bu listeye eklenen en son, belki de beklenmedik yapım, yakın tarihli bir BBC draması.

Göz (Carrie), Medyum (The Shining) ve Sadist (Misery) gibi eserleriyle tanınan yazar, genellikle korku türündeki yapımlardan bahsediyor. Ancak Britbox yayın platformundaki Kuzey İrlanda yapımı polisiye dizisi Blue Lights'ı izleyen King, şimdiye kadar gördüklerinden çok memnun.

"Televizyondaki en iyi polis dizisi" diyen King, ilk sezonun 5. bölümü Full Moon Fever'ın "tüm övgüyü hak ettiğini" belirtti.

X/Twitter'da paylaştığı gönderide, "Bir eleştirmen 'Bu, The Pitt'in polisli versiyonu' demiş. Akıllı bir eleştirmen" diye ekledi.

2023'te Birleşik Krallık'ta başlayan Blue Lights, üç acemi polis memurunun maceralarını konu alıyor: Memur Grace Ellis (Siân Brooke), Memur Annie Conlon (Katherine Devlin) ve Memur Tommy Foster (Nathan Braniff).

Dizi, Kuzey İrlanda Polis Teşkilatı'nı (PSNI) insancıl bir şekilde ele alması ve Kuzey İrlanda sorununun mirası hakkında ulusal çapta tartışmalar başlatması nedeniyle yayın süresi boyunca övgü yağmuruna tutuldu.

Blue Lights kısa süre önce 4. sezonunu tamamladı ancak her ikisi de eski araştırmacı gazeteciler olan ortak yaratıcılar Declan Lawn ve Adam Patterson'ın yapımdan ayrılacağını açıklamasının ardından dizinin geleceği belirsizliğe düştü.

Lawn ve Patterson şöyle demişti: 

Bu hikayeleri anlatmak bizim için muazzam bir ayrıcalıktı. Bunların çoğu, deneyimlerini bizimle paylaşan gerçek insanlardan esinlenerek yazıldı. Onlara, diziyi hazırlayan ve son 4 yıldır Blue Lights'ı izleyip destekleyen herkese teşekkür ederiz. Vardiya bitti!

cvfgty
Stephen King'in Blue Lights hakkındaki yorumu (X/StephenKing)

İkili, sırdaki BBC dizileri D-Notice gibi diğer projelere odaklanmak için Blue Lights'tan ayrılmaya karar verdi.

Yapımın bir şekilde devam etmesi hâlâ ihtimal dahilinde ve BBC, Blue Lights'ın geleceği hakkında dizinin yapımcılarıyla görüşüyor.

King'in son zamanlarda yorumlarını paylaştığı diğer projeler arasında Javier Bardem ve Amy Adams'ın başrollerinde oynadığı drama dizisi Cape Fear, büyük ses getiren korku filmi Saplantı (Obsession) ve "Widow's Bay'den bile daha iyi" dediği Apple TV komedi-gerilim dizisi Maximum Pleasure Guaranteed var.

Independent Türkçe


Arkeoloji öğrencilerinin ilk kazısında 2 bin yıllık sürpriz

Keşfettiği altın zincirle Elise Zallu (solda) ve buluntunun ardından Maisy Warmough ve Zoe Yuill (Redesdale Archaeology Group)
Keşfettiği altın zincirle Elise Zallu (solda) ve buluntunun ardından Maisy Warmough ve Zoe Yuill (Redesdale Archaeology Group)
TT

Arkeoloji öğrencilerinin ilk kazısında 2 bin yıllık sürpriz

Keşfettiği altın zincirle Elise Zallu (solda) ve buluntunun ardından Maisy Warmough ve Zoe Yuill (Redesdale Archaeology Group)
Keşfettiği altın zincirle Elise Zallu (solda) ve buluntunun ardından Maisy Warmough ve Zoe Yuill (Redesdale Archaeology Group)

İlk kazı çalışmalarını yürüten arkeoloji öğrencileri, Birleşik Krallık'taki Northumberland'da Roma dönemine ait önemli bir hazine buldu. Bu keşif, antik imparatorluğun en kuzey ucundaki yaşantıya ışık tutuyor.

Newcastle Üniversitesi'nden arkeologlar, önceki aylarda gün yüzüne çıkarılan buluntuların sayısı ve niteliğinin deneyimli araştırmacıları bile şaşırttığını söyledi.

Hazine içindeki en dikkat çekici parçalardan biri, yaklaşık 7 cm uzunluğundaki bir altın zincir parçasıydı.

Araştırmacılar, zincirin son derece iyi korunduğunu ve bütün halde olsaydı bugün bile takılabileceğini söylüyor.

Muhtemelen zincir, yüksek kaliteli Roma kuyumculuğunun kendine has sofistike tekniği "halka içinde halka" kullanılarak yapılmıştı. Halkaların her biri özenle sıkıştırılarak 8 biçimine getirilmiş, ardından katlanıp birbirine örülerek zincir oluşturulmuştu.

Bu tür zincirler genellikle saf altından yapılırdı ve seçkin mücevherler, asker muskaları ya da yüksek rütbeli subaylarla ailelerine yönelik özel aksesuarlarla ilişkilendirilirdi.

Arkeoloji öğrencisi Elise Zallu, "Özellikle ilk kazımın ilk günü olduğu düşünülürse, altın zinciri bulmak resmen gerçeküstüydü. Kariyerim boyunca böyle bir şey bulmayı beklemiyordum, bu yüzden kesinlikle sürpriz oldu" diyor.

Newcastle Üniversitesi'nden Eric Tourigny, "Altın bir eser bulmak, pek çok arkeoloğun tüm kariyeri boyunca deneyimleyemediği bir şey" ifadelerini kullanıyor. 

Bir birinci sınıf öğrencisinin, kazıdaki ilk gününde bu kadar iyi korunmuş bir Roma altın zincirini keşfetmesi gerçekten olağanüstü bir olay.

Başka bir öğrenci Shannon Wood ise, Latince bir yazıtın izlerini taşıyan katlanmış bir kurşun parçası ortaya çıkardı.

Araştırmacılar, bu parçanın büyük olasılıkla ticaret, vergilendirme, mülkiyet veya Roma askeri tedarik ağı üzerinden mal hareketiyle ilgili bir mühür olduğunu ifade ediyor. Bu mühür, kişisel bir mesaj ya da "lanet tableti" işlevi görüyordu.

Roma İmparatorluğu'nda insanlar, ince kurşun levhaların üzerine dualar, şikayetler, istekler ve hatta lanetler kazıyıp bunları kutsal yerlere bırakırdı.

Araştırmacılar, kurşun levha üzerinde yapılacak yeni incelemelerin parçanın ne amaçla kullanıldığına ilişkin daha fazla bilgi vereceğini umuyor.

Bir diğer birinci sınıf öğrencisi Megan Potter, muhtemelen bir askeri kemere, kılıca veya at koşum takımına takılmış dekoratif bir bronz süs parçası buldu. Parça, klasik savaşçılarla ilişkilendirilen küçük kalkanlardan esinlenilmiş hilal şeklinde bir tasarıma sahipti. Roma döneminde genellikle süvarilerin taktığı bu tür süslemeler, statü ve askeri hiyerarşiyi simgeliyordu.

Araştırmacılar, süs parçasının ciddi şekilde aşınmasına rağmen yaldızının büyük bir kısmının korunduğunu söylüyor.

cdfvghyj
Roma peltat tarzı süvari süsü (The Archaeological Practice Ltd/Newcastle Üniversitesi)

Kazı sırasında ortaya çıkarılan diğer Roma dönemi eserleri arasında sikkeler, mızrak uçları, kıyafet aksesuarları ve çoğunda Roma dönemine ait grafiti izleri olan çömlek kaplar yer alıyordu.

Bir kasenin üzerinde kazınmış "MARTIN" veya "MARTINUS" yazısı muhtemelen bu isimde bir kişiden bahsediyordu. Aynı adı taşıyan birkaç başka çömlek parçası da ortaya çıkarıldı. Bu da yazıların, yaklaşık 2 bin yıl önce bu bölgede yaşamış veya çalışmış bir kişinin mülkiyet işareti ya da kişisel kimlik bilgisi olduğuna işaret ediyor.

Maisy Watmough ve Zoe Yuill isimli öğrenciler ise yüzüklere takılı oyulmuş değerli taşlar ortaya çıkardı. Intaglio denen bu oyma taşlar kişisel mühür olarak kullanılıyordu.

Kazı direktörü Richard Carlton, "Bir altın zincir, bir mühür taşı, üzerine yazıt bulunan bir çömlek parçası ve süslü bir broş, yaklaşık 2 bin yıl önce bu yerleşim yerinde yaşamış kişilerin hayatına ışık tutuyor" diyor.

Ekibin kazdığı binalar ve endüstriyel unsurlarla birleştiğinde bulgular, sınır bölgesinin nasıl işlediğini ve Roma'yla yerli toplulukların nasıl etkileşime girdiğini anlamamıza da yardımcı oluyor.

Independent Türkçe


Dünya'nın tarihindeki kayıp 1 milyar yılın sırrı çözülüyor

Büyük Kanyon'un bu görüntüsünde, resmin ortasında Büyük Uyumsuzluk görülüyor; daha eski, pütürlü ve köşeli kayaçlar, daha genç ve  yatay tabakalardan ayrılmış durumda (USGS/Alex Demas)
Büyük Kanyon'un bu görüntüsünde, resmin ortasında Büyük Uyumsuzluk görülüyor; daha eski, pütürlü ve köşeli kayaçlar, daha genç ve yatay tabakalardan ayrılmış durumda (USGS/Alex Demas)
TT

Dünya'nın tarihindeki kayıp 1 milyar yılın sırrı çözülüyor

Büyük Kanyon'un bu görüntüsünde, resmin ortasında Büyük Uyumsuzluk görülüyor; daha eski, pütürlü ve köşeli kayaçlar, daha genç ve  yatay tabakalardan ayrılmış durumda (USGS/Alex Demas)
Büyük Kanyon'un bu görüntüsünde, resmin ortasında Büyük Uyumsuzluk görülüyor; daha eski, pütürlü ve köşeli kayaçlar, daha genç ve yatay tabakalardan ayrılmış durumda (USGS/Alex Demas)

Dünya'nın jeolojik tarihinin 1 milyar yıldan uzun bir kısmı onlarca yıldır kayıp. 19. yüzyılın öncü ABD'li kaşifi John Wesley Powell, uzun süredir devam eden bu bilmeceye, "Büyük Uyumsuzluk" adını vermişti.

Bu gizem, kaya katmanlarının incelenmesiyle ortaya çıktı. Genellikle en üstteki kayalar en genç, en alttakiler ise en eski olur ancak araştırmacılar, dünyanın dört bir yanındaki tortul kayaçlarla daha eski kristal kayaçlar arasında açıklanamayan devasa bir zaman boşluğu gözlemliyor.

Avustralyalı bilim insanları, neler olduğunu artık anladıklarını düşünüyor.

Wollongong Üniversitesi'nden araştırmacılar bu ay yayımlanan çalışmada cevabın, Dünya'nın kayalık kabuğunun derinliklerindeki sıcak akıntılar nedeniyle eski kıtaların yükselip alçalmasında saklı olduğunu savunuyor.

Devasa kara parçalarının yükselmesine neden olabilen bu akıntıların modellenmesi, yüz milyonlarca yıl önce karaların yükseldiğini, ardından da uzun bir alçalma dönemine girdiğini ortaya çıkardı. Bilim insanları, kara parçalarının merkezi kısımlarının zamanla alçalarak okyanus altında kaldığını ve tortullarla örtüldüğünü belirtti.

Doçent Nicolas Flament yaptığı açıklamada, "Bazen eksik olan şeyler, Dünya'nın geçmişi hakkında görebildiklerimizden daha fazla bilgi verebilir. Tek bir uzun yükselme döneminin ardından gelen uzun bir alçalma dönemi, kayayı ortadan kaldırıp aşınmış yüzeyi korumanın ideal yolu olurdu" diyor.

Büyük Uyumsuzluk'un izlerini taşıyan kayalar, Laurentia adı verilen eski kıtanın parçası olan New Mexico'da ve Arizona'daki Büyük Kanyon'da bulunmuştu.

Ancak zaman boşluğuna dair kanıtlar Avrupa, Avustralya, Afrika ve Asya'da da ortaya çıkarıldı.

Araştırmacılar, en iyi şekilde korunup belgelenen kanıtların Kuzey Amerika, Kuzey Avrupa ve Çin'in kuzeyindekiler olduğunu belirtiyor.

Modellere göre bu bölgelerdeki akıntılar, 541 milyon ila 1 milyar yıl önceyi kapsayan Neoproterozoyik Çağ'da kıtaların yükselmesine neden oldu.

Üniversite bu çağın, Dünya'da hayvan çeşitliliğinde patlama yaşandığı Kambriyen Dönem'le sona erdiğini ekliyor.

Görsel kaldırıldı.
Bir sanatçının "Kartopu Dünya" tasviri (NASA)

Ancak araştırmacılar, çalışmayı tamamlamak için dünyanın diğer bölgelerinde daha fazla araştırma yapılması gerektiğini ifade ediyor.

Büyük Uyumsuzluk'un nedenine ilişkin yakın zamanda ortaya atılan bir teoriye göre buzullar, yaklaşık 720 milyon ila 635 milyon yıl önce yaşanan ve "Kartopu Dünya" diye bilinen dönemde kaya katmanlarını aşındırmıştı. Aşınan maddeler, okyanuslara yaşamı sürdürmek için gereken besin maddelerini sağlamış olabilir.

Ancak Kaliforniya Üniversitesi Santa Barbara kampüsünden araştırmacılar 2020'de, Kolorado'dan alınan granit örneklerini inceleyerek granitin üstündeki kayaların 1 milyar ila 720 milyon yıl önce, yani Kartopu Dünya döneminden önce aşındığını tespit etmişti.

Bu aşınma, Laurentia'yı da içeren Rodinya süperkıtasının oluşup parçalandığı dönemle daha iyi örtüşüyordu.

Jeolog Francis Macdonald, "Temel hipotez, bu büyük ölçekli aşınmanın süperkıtaların oluşumu ve ayrılmasıyla tetiklendiği yönünde" demişti.

Avustralyalı araştırmacılar, The Conversation'daki yazılarında Büyük Uyumsuzluk'la ilgili teorileri test etmenin zorlu bir süreç olduğunu yazıyor. Bu zorluğun, "araştırma için gerekli temel kanıtları barındıran kayaçların ortadan kalkmış olmasından" kaynaklandığını söylüyorlar.

Bilim insanları, "Sonuç olarak boşlukları doldurmak için halihazırda bildiklerimizden yola çıkmamız gerekiyor" ifadelerini kullanıyor.

Independent Türkçe