İran-İsrail, "Gölge Savaşı" şiddetleniyor... İki ülke 1979'dan beri ilk defa sıcak çatışmaya bu kadar yakın

(Reuters- AFP)
(Reuters- AFP)
TT

İran-İsrail, "Gölge Savaşı" şiddetleniyor... İki ülke 1979'dan beri ilk defa sıcak çatışmaya bu kadar yakın

(Reuters- AFP)
(Reuters- AFP)

İran ve İsrail, gergin ilişkiler içinde olan iki ülke.
Ancak bu gerginlik hiç olmadığı kadar artmış durumda.
İsrail, uzun zamandan beri Suriye içinde bulunan İran güçlerini vuruyor.
İran da özellikle geçmiş yıllarda finanse ettiği Filistinli gruplar ve Hizbullah aracılığıyla İsrail'e yönelik saldırıları destekliyor.
Ancak son dönemlerde karşılıklı saldırıların daha direkt yapıldığı, çeşitlendiği ve geniş coğrafyaya yayıldığı görülüyor.
Hatta artık İran içindeki bazı saldırıların bizzat İsrail tarafından yapıldığı öne sürülüyor.
Örneğin 27 Kasım 2020 tarihinde İran'ın nükleer ve füze programının en önde gelen isimlerinden olan Savunma Bakan Yardımcısı Muhsin Fahrizade ülkesinde uğradığı silahlı bir suikast sonucu öldürüldü.
İranlı yetkililer, bu saldırıdan İsrail gizli servisi Mossad'ı sorumlu tuttu.
Yine İran'ın savunma sanayisinde veya nükleer projelerinin geliştirilmesinde görev alan başka uzmanlar da geçmiş yıllarda benzer suikastlar sonucu hayatını yitirmiş, Tahran yönetimi bu saldırılardan da Mossad'ı suçlamıştı.
Ancak yaşanan yeni gelişmeler iki ülke arasındaki gizli savaşın artık denizlere de yayıldığını gösterdi.

Gemilere karşılıklı saldırılar
İlk olarak İsrail'in bir süreden beri Suriye'ye yük götüren İran tankerlerine farklı tarihlerde Akdeniz'de saldırı düzenlediği ve en az 12 İran tankerinin batırılmayacak şekilde vurulduğu öne sürüldü.
Bu iddia Umman Körfezi'nde bir İsrail gemisine saldırı düzenlenmesinin ardından ortaya atıldı.
İran'ın bu saldırılara misilleme amacıyla İsrail gemisine saldırdığı iddia edildi.
Derken yine geçen günlerde Kızıldeniz'de bir İran gemisi daha saldırıya uğradı.

İran, Natanz Nükleer Tesisi'ndeki patlamadan İsrail'i sorumlu tuttu
Aynı günlerde İran'ın Natanz Nükleer Tesisi'nde bir patlama meydana geldi.
İran Dışişleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif, saldırıdan İsrail'i sorumlu tuttu ve intikam alacaklarını söyledi.
Zarif, tesiste büyük hasar olmadığını da öne sürdü.
İsrail'den yapılan dolaylı açıklamalarda saldırı üstlenildi ancak patlamanın bir bombadan değil, siber saldırıdan kaynaklandığı ve tesise ciddi zarar verdirilerek, dokuz ay süreyle yeni uranyum zenginleştirilemeyecek hale getirildiği iddia edildi.
Aynı tesisin geçen yıl da bir siber saldırıya uğradığı biliniyor.

Erbil'de Mossad üssü vuruldu iddiası
Bu olaydan hemen sonra bu sefer de önce Birleşik Arap Emirlikleri açıklarında bir İsrail gemisi vuruldu.
Devamında da Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nin başkenti Erbil'de Mossad'a ait olduğu öne sürülen bir üsse İran yanlısı olduğu ve adı duyulmamış bir grup tarafından saldırı düzenlendiği ve ölenlerin olduğu gündeme getirildi. 
IKBY'li yetkililer ise Erbil'de Mossad üssü olmadığını, böyle bir olayın yaşanmadığını söylerken, İran yanlısı kaynaklar iddialarında ısrarlı.

"Süreç küçük çaplı da olsa bir savaş ihtimalini barındırıyor"
Peki bu tür olaylar daha ne kadar devam edebilir? İki ülke arasında sıcak savaş riski var mı?
Bu soruları ilk olarak İran uzmanları Savash Porgham ile Arif Keskin'e yönelttik.
Porgham, iki ülkenin uzun süreden beri Suriye'da örtülü savaştığını belirtti. Porgham'a göre iki ülke arasındaki bu durum "Gölge Savaşı".
Porgham, devam eden "Gölge Savaş"ta İsrail'in bir süreden beri farklı bir şey yaparak direkt İran içinde operasyonlar düzenlemeye başladığını söyledi. Porgham, "İsrail ve İran, 1979'daki İslam devriminden bu yana sıcak savaşa en yakın noktada" dedi.
Keskin ise son durumu "1979'dan günümüze kadar baktığımızda İran ve İsrail ilişkilerinin en tehlikeli, öngörülemez sürece girdiğini düşünüyorum. Bu süreç küçük çaplı da olsa bir savaş ihtimalini barındırıyor" diye özetledi.

"İran, İsrail saldırılarına karşı koyamıyor"
Her iki uzmanın da dikkati çektiği bir noktada İran'ın zafiyeti ve İsrail'in İran içerisindeki etkinliği.
Porgham, yaşanan son olayların İran'ın istihbaratı ve güvenlik birimleri içerisinde çok önemli bir gediğin açıldığını gösterdiğini öne sürdü.
Porgham, İran'ın nükleer programına dair gizli belgelerin bile İsrail tarafından ele geçirilip, Netanyahu tarafından televizyonlarda gösterildiğini hatırlatarak şöyle devam etti:
"İran, inanılmaz biçimde kendi içinde İsrail'in saldırılarına karşı koyamıyor. İsrail, İran'ın en korunaklı yerlerinde operasyon yapabiliyor. Bakıldığında İran'ın İsrail karşısında bir altta kalmışlığı görünüyor."

"İsrail, İran'a istihbari olarak nüfuz etti"
Keskin ise son gelişmelerin İsrail'in ciddi şekilde İran'a istihbari olarak nüfuz ettiğini ve bunun İran'ın nükleer çalışmalarına, istihbarat birimlerine hatta askeri alanlarına kadar uzandığını öne sürerek, şunları söyledi:
"Neredeyse İran'ı felç etmiş durumda. Son dönemlerde İran devlet yetkilileri de bunu itiraf ediyor. İran Cumhurbaşkanı Birinci Yardımcısı İshak Cihangiri, demecinde ‘Açıkça söylüyorum güvenlik olarak inanılmaz açığımız var' dedi. Yine Devrim Muhafızları eski komutanı Muhsin Rızai, her alanda casusluk yapıldığını söyleyerek yabancı istihbarat servislerinin İran'da güvenlik bürokrasisindeki nüfuzunu bir nevi itiraf etti."

"İran, intikam alacağız diyor ama yaptığı bir şey de yok"
İsrail'in eylemlerine karşın İran'ın ciddi bir karşılık veremediğini de öne süren Keskin, iddialarını şöyle sürdürdü:
"İran sürekli intikam alacağız diyor ama yaptığı bir şey de yok. İran'ın acizliği ülke içinde yönetimin meşruluğunu da tartışma konusu yapıyor. İçeride dayılanıyorsunuz ama İsrail'e bir şey yapamıyorsunuz deniyor. Devletin kendini koruyamadığı düşüncesi gelişiyor."

"İsrail, ABD'nin İran'la anlaşmasını istemiyor"
Gerek Porgham gerekse Keskin, İran ve İsrail arasında gerilimin yükselmesinin Biden yönetiminin İran'la yeniden nükleer görüşmelere başlama niyetinden kaynaklandığını iddia ederek, İran ile ABD arasında varılacak bir mutabakatın İran'ı güçlendireceğinden endişe eden İsrail'in bunun önüne geçmek için elinden geleni yapacağını deklere ettiğini hatırlattılar.
Porgham, İran'ın nükleer programına yönelik müzakerelerin Viyana'da başladığını hatırlatarak, bu müzakerelerde ilerleme sağlandıkça İsrail ile İran'ın gölge savaşının daha fazla sertleştiğini öne sürdü.

"Sıcak çatışmaya hiç bu kadar yakın olmadılar"
Savaş ihtimalinin güçlenmesine karşın bunun gerçekleşmesinin de kolay olmadığını söyleyen Porgham, sözlerini şöyle sürdürdü:
"İran askeri gücü İsrail teknolojisiyle açık bir savaşta boy ölçüşemez ama İran'da bağlı örgütler üzerinden Lübnan'da ve Körfez'de İsrail gemilerine karşı asimetrik savaş yürütebilir. Sıcak çatışma riski var ve 42 yıldır sıcak çatışmaya hiçbir bu kadar yakın olmadılar. Endişeyle takip ediyorum."

"İsrail, nükleer görüşmelerin masasının çerçevesini belirleyecek noktada"
Son olayların ardından İran ve İsrail'in daha sert karşı karşıya geleceğinin görüldüğünü belirten Keskin ise uğradığı saldırıların İran devletini imajını korumak için bir şeyler yapmaya zorladığını belirterek, İran'ın içinde olduğu karmaşayı şöyle anlattı:
"İran nükleer dosyasının bundan sonra nereye evrileceğine sadece ABD ve İran görüşmeleri açısından bakmakta yanlış. Şu an itibariyle İsrail masada olmasa da yaptıklarıyla masanın çerçevesini belirleyecek noktaya gelmiştir. Muhsin Fahrizade öldürüldüğünde İran ek protokolden çıktı. Natanz tesisine saldırının ardından şimdi de yüzde 60 uranyum zenginleştirmeye başladık denildi. Her ikisi de İsrail operasyonlarına tepki olarak yapıldı. Bunlar da İsrail eylemlerinin İran'ın görüşmelerini etkileyecek noktada olduğunu gösteriyor."

Kasım Süleymani'nin öldürülmesi İran'ın operasyon gücünü azalttı mı?
Her iki uzmana da Kasım Süleymani'nin öldürülmesinin ardından İran'ın dış operasyon gücünün azalıp azalmadığını, sorduk.
Porgham, Süleymani'nin önemine değindikten sonra İran'ın operasyonel gücünün Kasım Süleymani öncesi ve sonrasında çok önemli değişimler gösterdiğinin söylenebileceğini belirtti.

İran'ın kaygısı ABD'nin işe karışması
Buna karşılık Keskin, İran'ın karşılık verememesinin Kasım Süleymani'nin olmamasından kaynaklanmadığını öne sürerek, "İran karşılık verirse İsrail'in daha sert karşılık vereceğini biliyor. İsrail'in kendisini karşılıklı misillemelere sokarak olayı büyüterek bu şekilde ABD'yi de işin içine çekmeye çalıştığından çekiniyor ve korkuyor" iddiasında bulundu.

"İran şimdilik Hizbullah kartına oynamayacak"
Keskin ayrıca İran'ın Hizbullah kartını oynamak içinde henüz erken olduğunu düşündüğünü belirterek, "İran zamanından önce bir hareket yapmak istemiyor. Tansiyon yükselirse İsrail – Hizbullah çatışması olabilir ama İran bunun için erken olduğunu düşünüyor" dedi.

İsrail, İran'ı Suriye'de Rusya'nın onayıyla mı vuruyor?
İsrail'de yaşayan gazeteci Rafael Sadi ise İran rejiminin İsrail'i yok etmeyi, denize dökmeyi hedeflediğini dile getirdiğini hatırlatarak bundan dolayı İran'a karşı yürütülen mücadele kapsamında Suriye içindeki İran hedeflerinin vurulduğunu belirtti.
Sadi, Suriye'deki İran hedeflerinin vurulmasının Rusya ile İsrail arasında varılan mutabakat kapsamında olduğunu ve Rusya'nın İsrail uçaklarına engellemede bulunmadığını öne sürdü.

İran gemisi İsrail kıyılarına bilerek petrol sızdırdı iddiası
İran'ın nükleer projesinin iddia ettiği gibi barışçıl hedefler içermediğini de öne süren Sadi, "Nükleer enerji veya silah sahibi hiçbir ülkenin ağzından bir diğerini imha edeceği ifadelerini duymuş değiliz. Halbuki İran İsrail'i atom bombası atarak yok etmekten söz eden ilk ülkedir" şeklinde konuştu.
İran'ın İsrail gemilerine yönelik saldırılar düzenlediğini aktaran Sadi, hatta bir Suriye'ye kaçak petrol taşıyan bir İran tankerinin İsrail kıyılarına petrol sızdırarak bilerek çevre kirliliği yarattığını iddia etti.

"İsrail'in tutumu Biden'ın İran politikasından bağımsız"
Sadi, İsrail ve İran arasında gerilen ilişkilerde Biden yönetiminin İran'la görüşme konusundaki tutumundan bağımsız olduğu görüşünde.
Sadi, İsrail'in Biden yönetiminin alacağı kararların kendi bilecekleri bir iş olduğunu söylediğini ancak güvenliklerini kimseye bırakmayacaklarını ve gerekirse kendi göbeklerini kendilerinin keseceğini deklere ettiğini de hatırlatarak şöyle devam etti:

"İsrail, nükleer santrale sabotajı kerhen de olsa kabullendi"
"Bunun sonucunda da İran Natanz  nükleer santralinde uranyum zenginleştirmeye başlanacağı haberi ile  her nasıl olduysa  santralin elektrikleri kesilivermiş ve trafosu patlamıştır. Hasar ifade edildiği kadarı ile 9 aylık bir gecikmeye sebebiyet vermiştir. İsrail şimdiye kadar ki politikaları gereğince bu tür eylemlerinde sessiz kalmayı yeğlemiş ve sorumluluk almamıştır. İlk kez bu olayda  yarım ağızla olsa bile ki öncelikle yabancı istihbarat kurumlarının ifadesine göre ibaresi ile haber İsrail basınında da yer almış hatta aynı  gün Başbakan Netanyahu, ordu mensupları ile bulunduğu şehitleri anma töreni arifesinde kendilerini kutlamış ve İsrail'in vatanı koruması için daima görevde oldukları için bu  eylemi de  kerhen kabullenmiştir."

"ABD'lilere siz olmasanız da biz devam edeceğiz mesajı verildi"
Sadi, bu kabullenmenin arkasında  sadece İran'a verilen bir mesaj olmadığını belirterek, "Aynı  zamanda Amerikalılara da siz bu işin içinde yanımızda olmazsanız bile biz gerekeni yapmaya devam edeceğiz denmekteydi. Hoş kaldı ki bu elektrik kesintisi Amerikalıların da az hoşuna gitmemiş değildi" ifadelerini kullandı.

"İran'ın en endişe ettiği sözcük Mossad"
İsrail'in yıllardır İran'a karşı sadece psikolojik değil aynı zamanda stratejik ve askeri bir üstünlük konumunda olduğunu öne süren Sadi, "Kimin ne dediği çok önemli değildir. Durum budur ve İranlıların en fazla endişe duydukları sözcük Mossad istihbarat kurumudur" iddiasında bulundu.

"Topyekün savaşa dönüşmeyecek"
Sadi, buna karşın karşılıklı çatışmalar asla bir topyekün savaşa dönüşmeyeceğini çünkü böyle bir savaşın her iki ülke açısından fazlasıyla pahalı ve gereksiz olduğunu ayrıca iki ülke halkları arasında da bir düşmanlık bulunmadığını vurguladı.

Independent Türkçe



Çin, ABD ve Rusya'dan nükleer riskleri azaltmak için diyalog taahhüdü

Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve ABD Başkanı Donald Trump, Çin'in Shenzhen kentindeki Kylin Shangguan Devlet Konukevi'nde, Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi kapsamında düzenlenen üçlü görüşme öncesinde aile fotoğrafı çektirdi (AP)
Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve ABD Başkanı Donald Trump, Çin'in Shenzhen kentindeki Kylin Shangguan Devlet Konukevi'nde, Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi kapsamında düzenlenen üçlü görüşme öncesinde aile fotoğrafı çektirdi (AP)
TT

Çin, ABD ve Rusya'dan nükleer riskleri azaltmak için diyalog taahhüdü

Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve ABD Başkanı Donald Trump, Çin'in Shenzhen kentindeki Kylin Shangguan Devlet Konukevi'nde, Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi kapsamında düzenlenen üçlü görüşme öncesinde aile fotoğrafı çektirdi (AP)
Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve ABD Başkanı Donald Trump, Çin'in Shenzhen kentindeki Kylin Shangguan Devlet Konukevi'nde, Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi kapsamında düzenlenen üçlü görüşme öncesinde aile fotoğrafı çektirdi (AP)

Çin, ABD ve Rusya, liderlerinin Çin'in güneyindeki Shenzhen kentinde gerçekleştirdiği eşi benzeri görülmemiş üçlü zirvenin ardından perşembe günü “Barış Bildirisi” yayımladı. Kremlin ve Çin devlet medyasında yer alan ortak bildiride üç ülke, nükleer riskleri azaltmak ve nükleer silahların yayılmasını önlemek amacıyla diyalog yürütme taahhüdünde bulundu.

Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, ABD Başkanı Donald Trump ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, perşembe günü gerçekleştirdikleri zirveyi tamamladı. Görüşmede Şi, “nükleer savaşı önlemek için” her türlü çabanın gösterilmesi gerektiğini vurgularken Trump, nükleer cephaneliklerin azaltılması konusunun ele alınmasını önerdi. Putin ise Ukrayna'daki savaşın sona erdirilmesinde üç ülkenin “ortak çıkarı” bulunduğunu belirtti.

Şarku’l Avsat’ın Fransız Haber Ajansı AFP'den aktardığı habere göre ortak bildiride, “Üç lider, nükleer bir savaşta kazananın olamayacağını ve böyle bir savaşın asla yaşanmaması gerektiğini bir kez daha teyit etti” ifadelerine yer verildi.

Üç ülke ayrıca, ortak bildiride belirtildiği üzere rafine petrol ürünlerinin üretimini ve tedarikini artırmayı planladıklarını duyurdu.

Bildiride, Birleşmiş Milletler'in küresel sorunlarla daha etkin mücadele edebilmesi ve uluslararası barış ile güvenliği koruma yönündeki temel görevini yerine getirebilmesi için BM reformunun ilerletilmesi konusunda da taahhütte bulunuldu.

Şi, Trump ve Putin ile gerçekleştirdiği görüşmeyi “olumlu, yapıcı ve verimli” olarak nitelendirdi.

Yaklaşık 1 saat 20 dakika süren zirvenin ardından Trump, yerel saatle 18.45'te (TSİ 10.45) Shenzhen Havalimanı'ndan kalkan uçağıyla kentten ayrıldı.

Zirvenin açılışında üç lider, nükleer silahlardan Ukrayna'daki savaşa kadar geniş bir yelpazeye yayılan önemli başlıkları ele aldı.

Tarihi bir dönüm noktası

Çin Devlet Başkanı Şi, zirveyi “tarihi bir dönüm noktası” olarak nitelendirdi. Çin'in resmi haber ajansı Xinhua'nın aktardığı açıklamasında Şi, “Nükleer bir savaşta kazanan olamaz ve böyle bir savaş asla yaşanmamalıdır” dedi.

Trump ise görüşmenin açılışında, “Bugün gerçekten tarih yazıyoruz” ifadelerini kullandı.

ABD, Rusya ve Çin'in nükleer silah stoklarının azaltılmasını görüşmek için “benzersiz bir konumda” olduğunu belirten Trump, üç ülkenin bu konuda müzakerelerde bulunabileceğini söyledi.

Trump, zirvenin başında yaptığı açıklamada, “Rusya ile Ukrayna arasında devam eden savaşı da ele alacağız” dedi.

Putin de Ukrayna'daki savaşa ilişkin olarak, “Ülkelerimizin, Ukrayna'daki çatışma da dahil olmak üzere bölgesel anlaşmazlıkların çözümünde birçok açıdan ortak çıkarları bulunuyor” diye konuştu.

Rus lider, uluslararası barış ve güvenliğin korunmasında “ortak sorumluluk” taşıdıklarını vurguladı. Görüşmelerde ekonomik ilişkilerin yanı sıra gıda ve enerji güvenliğinin de gündeme geleceğini belirten Putin, bu alanların Ortadoğu ve Ukrayna'daki savaşlardan ciddi şekilde etkilendiğine dikkati çekti.

Sizinle tanıştığıma memnun oldum

Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, perşembe günü Çinli ve ABD'li mevkidaşlarıyla açık ve samimi bir atmosferde verimli bir toplantı gerçekleştirdiğini söyledi. Putin, Trump'ın Ukrayna'daki savaşı sona erdirmeye içtenlikle bağlı göründüğünü ifade etti.

Shenzhen'de düzenlenen üçlü zirvede BM reformu, güvenlik meseleleri ve nükleer silahların yayılmasının önlenmesinin ele alındığını belirten Putin, Rusya ile ABD arasındaki ilişkilerin iyileşebileceğini kaydetti. Trump yönetiminin Moskova'ya yönelik yaklaşımının iyimserlik yarattığını da sözlerine ekledi.

Zirve, üç liderin yeni bir nüfuz paylaşımına yönelerek, örneğin Ukrayna'nın geleceğiyle ilgili kararları Kiev veya Avrupa'ya danışmadan alma ihtimaline ilişkin kaygıları da beraberinde getirdi.

Üçlü zirve öncesinde Şi, Çin devlet medyasına göre bu yıl üçüncü kez bir araya geldiği Trump ile ikili görüşme gerçekleştirdi.

Şi, ABD'li mevkidaşına Çin-ABD ilişkilerinin genel olarak istikrarlı olduğunu ve olumlu yönde ilerlediğini söyledi. Trump ise iki liderin Ukrayna'daki savaşın sona erdirilmesine yardımcı olmak istediğini belirtti.

Trump ile Putin de zirve öncesinde bir araya geldi. Bu görüşme, iki liderin Ağustos 2025'ten bu yana gerçekleştirdiği ilk buluşma oldu. 80 yaşındaki ABD Başkanı Trump, 74 yaşındaki Putin'i arkadaş olarak nitelendirirken Rus lider de İngilizce “Sizinle tanıştığıma memnun oldum” karşılığını verdi.

Putin ile 73 yaşındaki Şi ise çarşamba günü bir araya geldi. Şi, bu görüşmenin iki lider arasında gerçekleştirilen 50'nci buluşma olduğunu söyledi.

Nükleer silahsızlanma gündemi

Washington yönetimi, Orta Doğu'daki savaşın yanı sıra ABD ile Rusya arasında nükleer silahların sınırlandırılmasını öngören Yeni START Antlaşması'nın şubat ayında süresinin dolmasının ardından nükleer silahsızlanma konusunun da zirvede ele alınacağını açıklamıştı.

Pekin yönetimi, daha önce yaptığı açıklamalarda, Çin'in nükleer silah stokuna ilişkin görüşmelere katılmadan önce ABD ve Rusya'nın çok daha büyük nükleer cephaneliklerini azaltması gerektiğini savunmuştu.

Trump, zirvenin açılışında yaptığı konuşmada, “Dünyanın açık ara en büyük üç nükleer gücü olan ABD, Rusya ve Çin, dünyadaki nükleer silahların sayısını azaltmanın ve bir gün kullanılma riskini sınırlandırmanın yollarını görüşmek için benzersiz bir konumda” dedi. Trump, nükleer silahların azaltılmasının son derece zor bir mesele olduğunu da kabul etti.

Trump, daha önce Shenzhen'den Fox News kanalına yaptığı açıklamada, “Bizim 4 bin nükleer silahımız var. Rusya'nın 3 bin 800 nükleer silahı bulunuyor. Çin'in ise şu anda 400 ya da 500 silahı var ancak bu sayıyla bizi yakalayacak” ifadelerini kullanmıştı.

Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) zirvesine katılan diğer liderler arasında Japonya Başbakanı Sanae Takaichi, Güney Kore Devlet Başkanı Lee Jae-myung, Kanada Başbakanı Mark Carney ve Avustralya Başbakanı Anthony Albanese de yer aldı.

Tokyo yönetimi, Japonya ile Rusya arasındaki ilişkilerin son dönemde gerildiği bir süreçte Takaichi'nin çarşamba günü Putin ile görüştüğünü açıkladı.

Çin'e başbakanlık görevine gelmesinden bu yana ilk ziyaretini gerçekleştiren Takaichi, perşembe günü yaptığı açıklamada Pekin ile “yapıcı ve istikrarlı bir ilişki” kurmayı hedeflediğini söyledi. Takaichi, geçen yıl Tayvan çevresinde olası bir çatışma yaşanması halinde Tokyo'nun askeri müdahalede bulunabileceğine ilişkin açıklamalarıyla Çin ile ilişkilerin gerilmesine yol açmıştı.

Şi, perşembe günü Trump'a, Tayvan meselesinin Washington ile Pekin arasındaki ilişkilerde gerilime neden olmaması için bu konuda doğru olanı yapmayı sürdürmesi çağrısında bulundu. Çin devlet medyasının aktardığına göre Şi, Tayvan konusunun ikili ilişkiler üzerindeki olumsuz etkilerinin önlenmesi gerektiğini vurguladı.

Şarku’l Avsat’ın Xinhua'dan aktardığı habere göre Trump, ABD'nin Tayvan'ın bağımsızlığını desteklemediğini Şi'ye iletti.


Şi, Trump ve Putin ile yapılacak üçlü zirve öncesinde Çin’in merkezi bir rol üstlenmesini bekliyor

Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve ABD Başkanı Donald Trump, Trump’ın Çin’in Shenzhen kentine varışı sırasında (Reuters)
Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve ABD Başkanı Donald Trump, Trump’ın Çin’in Shenzhen kentine varışı sırasında (Reuters)
TT

Şi, Trump ve Putin ile yapılacak üçlü zirve öncesinde Çin’in merkezi bir rol üstlenmesini bekliyor

Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve ABD Başkanı Donald Trump, Trump’ın Çin’in Shenzhen kentine varışı sırasında (Reuters)
Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve ABD Başkanı Donald Trump, Trump’ın Çin’in Shenzhen kentine varışı sırasında (Reuters)

ABD Başkanı Donald Trump, Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği Forumu’na (APEC) üye ülkelerin liderlerine ev sahipliği yapan Çin’in Shenzhen kentindeki havalimanının pistinde Çin Devlet Başkanı Şi Cinping tarafından sıcak bir şekilde karşılandı. Bu jestin, bugün Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in de katılımıyla gerçekleşecek ve dünyanın en büyük üç nükleer gücünü bir araya getirecek ilk zirve öncesinde sıcak bir atmosfer oluşturma çabasının parçası olduğu değerlendirildi.

ABD medyası, bu jestin dikkatle planlanmış göründüğünü bildirdi. Şi, başkanlık uçağı Air Force One’ın dışında Trump’ı kucaklayarak karşıladı ve iki lider arasındaki yakınlığı ve özel kişisel ilişkiyi gözler önüne serdi. Aynı gün akşam saatlerinde ise Trump, akşam yemeği öncesinde Şi’nin yanlarında durduğu sırada Putin ile tokalaştı. Şi’nin iki konuğun arasında yer alması, fotoğrafta Çin’i merkeze taşıdı.

Ancak üç lideri bir araya getiren bu kutlama havasındaki görüntü, siyasi yakınlaşma veya ilişkilerini zorlayan ihtilaflı konularda uzlaşma sağlandığı anlamına gelmiyor. Tokalaşmaların ve gülümsemelerin ardında uluslararası sistemin geleceği, İran savaşı, Ukrayna’daki savaş, küresel ticaret, ileri teknoloji ve nükleer silahların sınırlandırılması gibi konularda farklı stratejik çıkarlar rekabet ediyor. Bu nedenle toplantının önemi yalnızca gerçekleşmesinden değil, her liderin diğer iki lidere vereceği mesajların niteliğinden ve kişisel diplomasinin sembolik görüntülerin ötesine geçen uzlaşılar sağlayıp sağlayamayacağından kaynaklanıyor.

CNN, toplantıyı, 70 yaşını aşmış, dünya nükleer silahlarının yaklaşık yüzde 90’ına sahip üç liderin olağanüstü buluşması olarak nitelendirdi. Uluslararası arenada iki savaşın ve iç içe geçmiş krizlerin yaşandığı bir dönemde gerçekleşen görüşmenin kesinleşmiş bir gündeminin de bulunmadığına dikkat çekti.

Çatışan çıkarlar

Üç lider zirveye aynı önceliklerle katılmıyor. Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, her şeyden önce ülkesinin göz ardı edilemeyecek bir uluslararası aktör konumunu pekiştirmeyi ve Ukrayna savaşının başlamasından bu yana Batı’nın uyguladığı yaptırımlara rağmen Rusya’nın hâlâ ABD ve Çin ile aynı masaya oturabilecek kapasitede olduğunu göstermeyi amaçlıyor.

APEC Zirvesi marjında böyle bir toplantı düzenlenmesi fikrini ilk ortaya atan da Putin oldu. Görece bir izolasyon ve ekonomik-siyasi baskı altında geçen yılların ardından ABD ve Çin liderlerinin yanında yer alması, herhangi bir anlaşmaya varılmadan önce bile siyasi ve sembolik bir kazanım anlamına geliyor.

Trump ise zirveye, özellikle yönetiminin karşı karşıya olduğu iç siyasi zorlukların gölgesinde, uluslararası bir başarı olarak sunabileceği diplomatik bir atılım gerçekleştirme arzusuyla katılıyor. Şarku’l Avsat’ın Wall Street Journal’dan aktardığına göre ABD’li ve yabancı yetkililer, Trump’ın ara seçimlerin ardından uluslararası alanda somut sonuçlar elde edebileceğini göstermek amacıyla dış politikada daha fazla risk almaya hazır olmasını bekliyor. Washington Post ise ziyareti, Şi ve Putin ile kişisel ve gayriresmi diplomasiye dayalı bir girişim olarak nitelendiriyor.

cdvfgh
Çin’in Shenzhen kentinde düzenlenen Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği Forumu (APEC) liderler toplantısı karşılama yemeği öncesinde çekilen toplu fotoğraf (EPA)

Buna karşılık Şi, gelişmeleri yönetme ve zirvenin seyrini belirleme konusunda en istekli lider olarak öne çıkıyor. Pekin yönetimi bu fırsatı, Shenzhen kentini Silikon Vadisi ile rekabet edebilecek küresel bir teknoloji merkezi olarak tanıtmak için kullandı. Şi ve Putin de iki ülke arasındaki ortaklığın gücünü vurgulamaya özen gösterdi. Bu durum, üç lider arasındaki ilişkilerin niteliği bakımından önemli bir farklılığa işaret ediyor. Trump ile Putin yüz yüze yedi, Trump ile Şi ise sekiz kez görüştü. Ancak Çin ve Rusya liderleri arasındaki ilişki çok daha köklü. İki lider, Şi’nin 2013’te iktidara gelmesinden bu yana 40’tan fazla kez bir araya geldi.

Bu durum, Trump’ı masadaki diğer iki liderle aynı ölçüde yakın bir ortaklığa sahip olmayan tek taraf haline getiriyor. Bu durumun müzakerelerdeki dengeyi ve olası uzlaşıların niteliğini etkilemesi beklenebilir.

Rusya-Ukrayna savaşı dosyası ise üçlü bir uzlaşıya yönelik her türlü girişimin önündeki en büyük engel olmayı sürdürüyor. Trump yönetimi, savaşın zirvenin gündemine alınıp alınmayacağı konusunda çelişkili mesajlar verdi. İlk aşamada üst düzey bir ABD’li yetkili, başkanın bu konuyu görüşmeyeceğini belirtirken, Trump pazartesi günü yaptığı açıklamada Rus ve Çinli mevkidaşlarıyla savaşı ele almayı beklediğini duyurdu.

Zirve, büyük güçlerin Avrupa ülkelerini sürecin dışında bırakarak Ukrayna konusunda uzlaşmaya varabileceği endişesini de beraberinde getiriyor. Bu durum, İkinci Dünya Savaşı’nın ardından Avrupa’nın geleceğine ilişkin düzenlemelerin küçük ülkelere eşit temsil hakkı tanınmadan galip güçler tarafından ele alındığı 1945 Yalta Konferansı’nı yeniden gündeme taşıdı.

Çip savaşı

Çin’in görkemli karşılamasına rağmen Trump, zirveye mutlak bir güç konumundan katılmıyor. Washington ile Pekin arasındaki teknoloji rekabeti, ABD yönetimi içindeki görüş ayrılıklarını ortaya koyarken Trump’ı, Amerikan teknolojik üstünlüğünü korumak ile Çin’le istikrarlı ilişkileri sürdürmek arasında zor bir tercihle karşı karşıya bırakıyor.

Birkaç gün önce ABD Ticaret Bakanlığı, gelişmiş yarı iletkenlerin ihracatına yönelik kısıtlamaları sıkılaştırdı. Bu kapsamda, yurt dışındaki veri merkezlerinin Çin, Rusya ve İran’daki şirketlere yüksek miktarda bilgi işlem kapasitesi satmadan önce lisans alması zorunlu hale getirildi.

Ancak karar, ABD yönetiminin kendi içinde de görüş ayrılıklarını ortaya çıkardı. Karara ilişkin duyuru metninde Hazine Bakanlığı ile Ulusal Güvenlik Konseyi’nin düzenlemenin hazırlanmasında rol oynadığına işaret edilirken Ticaret Bakanı Howard Lutnick’in karara karşı çıktığı belirtildi.

Pekin ise sert bir dille karşılık verdi. Çin Ticaret Bakanlığı, gelişmeden duyduğu ‘derin rahatsızlığı’ dile getirerek Washington’ın kısıtlamaları sürdürmekte ısrar etmesi halinde karşı önlemler alacağı uyarısında bulundu.

Nvidia şirketiyle ilgili gelişmeler de tabloyu daha karmaşık hale getirdi. Şirketin eski CEO’su Jensen Huang’ın, ABD’li yetkililerin Çin istihbarat ajanı olarak nitelendirdiği bir kadınla ilişkisine dair haberler geniş çaplı tartışmalara yol açtı.

Bu gelişmeler ışığında kapsamlı bir ticaret anlaşmasına varılması ihtimali sınırlı görünüyor. İki ülke arasında önceki APEC zirvesinde sağlanan ticaret ateşkesi, 10 Ocak’ta sona erecek. Washington ise Pekin’in Amerikan tarım ürünlerini satın alma ve nadir toprak elementlerinin ihracatını artırma konusundaki taahhütlerini tam olarak yerine getirmediğini belirtiyor.

Şi’nin, özellikle gelecek ay Florida’da düzenlenecek G20 Zirvesi’nde Trump ile yeniden bir araya gelmelerinin beklenmesi nedeniyle beklemeyi ve Trump’ın önümüzdeki dönemde atacağı adımları gözlemlemeyi tercih etmesi muhtemel görünüyor.

Kuzey Kore

Belirsizlik yalnızca Ukrayna ve ticaret konularıyla sınırlı değil. Kuzey Kore dosyası da hâlâ gündemdeki olası başlıklardan biri olmayı sürdürüyor. Trump, Çin’de bulunduğu sırada Kuzey Kore lideri Kim Jong-un ile görüşebileceğinin sinyalini verirken ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, başkanın böyle bir görüşmeyi siyasi bir taviz olarak değerlendirmediğini vurguladı.

cdfrvgth
Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, Çin’in Shenzhen kentinde düzenlenen Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği Forumu (APEC) akşam yemeği öncesinde ABD Başkanı Donald Trump ile Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in arasında duruyor. (AP)

Bu dosyalar ışığında Beyaz Saray beklentileri düşük tuttu. ABD’li yetkililer, toplantı sırasında kapsamlı bir nükleer anlaşmaya varılmasını beklemiyor. Gerçekçi sonuçların, silahların sınırlandırılmasına yönelik üçlü görüşmelerin başlatılması niyetinin açıklanması, bazı uluslararası krizlerde koordinasyon sağlanması ve üç lider arasındaki temasların sürdürülmesiyle sınırlı kalabileceği değerlendiriliyor. Mevcut gerilimler göz önüne alındığında, diyaloğun sürdürülmesi konusunda anlaşmaya varılması bile başlı başına önemli bir sonuç olabilir. Bu durum, özellikle liderlerin ticari ve askerî anlaşmazlıkların daha geniş çaplı bir çatışmaya dönüşmesini önlemeyi başarması halinde daha da önem kazanacak.


Trump, Şi ve Putin zirvesinin gündeminde kritik anlaşmazlık konuları

Çin’in Şhenzhen kentinde düzenlenen APEC Zirvesi’ne katılan liderler, Çin-ABD-Rusya zirvesi öncesinde dün toplu fotoğraf çektirdi (AP)
Çin’in Şhenzhen kentinde düzenlenen APEC Zirvesi’ne katılan liderler, Çin-ABD-Rusya zirvesi öncesinde dün toplu fotoğraf çektirdi (AP)
TT

Trump, Şi ve Putin zirvesinin gündeminde kritik anlaşmazlık konuları

Çin’in Şhenzhen kentinde düzenlenen APEC Zirvesi’ne katılan liderler, Çin-ABD-Rusya zirvesi öncesinde dün toplu fotoğraf çektirdi (AP)
Çin’in Şhenzhen kentinde düzenlenen APEC Zirvesi’ne katılan liderler, Çin-ABD-Rusya zirvesi öncesinde dün toplu fotoğraf çektirdi (AP)

Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, ABD'li mevkidaşı Donald Trump'ı dün, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin'in de katılımıyla gerçekleştirilecek “tarihi” üçlü zirve öncesinde, Şhenzhen kentinde dikkat çekici bir törenle karşıladı. Uluslararası alandaki önemli anlaşmazlık konularında uzlaşma sağlanması beklentilerinin öne çıktığı zirve öncesinde, Avrupa'nın büyük güçlerin kendi çıkarları doğrultusunda ve Avrupa'nın menfaatleri aleyhine anlaşmalar yapabileceğine yönelik endişeleri de gündeme geldi.

Zirve öncesinde çeşitli ikili görüşmeler gerçekleştirildi. Bunların en önemlilerinden biri, Şi Cinping ile Vladimir Putin arasında yapılan görüşme oldu. İki lider, Rusya-Çin ortaklığının güçlü olduğunu ve başta Ukrayna savaşı olmak üzere uluslararası meselelerde görüşlerini eşgüdüm içinde yürüttüklerini vurguladı. Kremlin ise üç liderin yayımlayacağı ortak bildirinin hazırlanması için yoğun istişarelerin sürdüğünü ifade etti.

Şarku’l Avsat’ın aldığı bilgiye göre zirvenin gündeminde Ukrayna ve İran'daki savaşlar, Washington ile Pekin arasındaki ticari ve teknolojik rekabet ile nükleer silahların sınırlandırılması konuları öne çıkıyor. Üç liderin öncelikleri ve stratejik çıkarları arasındaki farklılıklar ise görüşmelerin seyrini belirleyecek temel unsurlar arasında yer alıyor.