İran-İsrail, "Gölge Savaşı" şiddetleniyor... İki ülke 1979'dan beri ilk defa sıcak çatışmaya bu kadar yakın

(Reuters- AFP)
(Reuters- AFP)
TT

İran-İsrail, "Gölge Savaşı" şiddetleniyor... İki ülke 1979'dan beri ilk defa sıcak çatışmaya bu kadar yakın

(Reuters- AFP)
(Reuters- AFP)

İran ve İsrail, gergin ilişkiler içinde olan iki ülke.
Ancak bu gerginlik hiç olmadığı kadar artmış durumda.
İsrail, uzun zamandan beri Suriye içinde bulunan İran güçlerini vuruyor.
İran da özellikle geçmiş yıllarda finanse ettiği Filistinli gruplar ve Hizbullah aracılığıyla İsrail'e yönelik saldırıları destekliyor.
Ancak son dönemlerde karşılıklı saldırıların daha direkt yapıldığı, çeşitlendiği ve geniş coğrafyaya yayıldığı görülüyor.
Hatta artık İran içindeki bazı saldırıların bizzat İsrail tarafından yapıldığı öne sürülüyor.
Örneğin 27 Kasım 2020 tarihinde İran'ın nükleer ve füze programının en önde gelen isimlerinden olan Savunma Bakan Yardımcısı Muhsin Fahrizade ülkesinde uğradığı silahlı bir suikast sonucu öldürüldü.
İranlı yetkililer, bu saldırıdan İsrail gizli servisi Mossad'ı sorumlu tuttu.
Yine İran'ın savunma sanayisinde veya nükleer projelerinin geliştirilmesinde görev alan başka uzmanlar da geçmiş yıllarda benzer suikastlar sonucu hayatını yitirmiş, Tahran yönetimi bu saldırılardan da Mossad'ı suçlamıştı.
Ancak yaşanan yeni gelişmeler iki ülke arasındaki gizli savaşın artık denizlere de yayıldığını gösterdi.

Gemilere karşılıklı saldırılar
İlk olarak İsrail'in bir süreden beri Suriye'ye yük götüren İran tankerlerine farklı tarihlerde Akdeniz'de saldırı düzenlediği ve en az 12 İran tankerinin batırılmayacak şekilde vurulduğu öne sürüldü.
Bu iddia Umman Körfezi'nde bir İsrail gemisine saldırı düzenlenmesinin ardından ortaya atıldı.
İran'ın bu saldırılara misilleme amacıyla İsrail gemisine saldırdığı iddia edildi.
Derken yine geçen günlerde Kızıldeniz'de bir İran gemisi daha saldırıya uğradı.

İran, Natanz Nükleer Tesisi'ndeki patlamadan İsrail'i sorumlu tuttu
Aynı günlerde İran'ın Natanz Nükleer Tesisi'nde bir patlama meydana geldi.
İran Dışişleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif, saldırıdan İsrail'i sorumlu tuttu ve intikam alacaklarını söyledi.
Zarif, tesiste büyük hasar olmadığını da öne sürdü.
İsrail'den yapılan dolaylı açıklamalarda saldırı üstlenildi ancak patlamanın bir bombadan değil, siber saldırıdan kaynaklandığı ve tesise ciddi zarar verdirilerek, dokuz ay süreyle yeni uranyum zenginleştirilemeyecek hale getirildiği iddia edildi.
Aynı tesisin geçen yıl da bir siber saldırıya uğradığı biliniyor.

Erbil'de Mossad üssü vuruldu iddiası
Bu olaydan hemen sonra bu sefer de önce Birleşik Arap Emirlikleri açıklarında bir İsrail gemisi vuruldu.
Devamında da Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nin başkenti Erbil'de Mossad'a ait olduğu öne sürülen bir üsse İran yanlısı olduğu ve adı duyulmamış bir grup tarafından saldırı düzenlendiği ve ölenlerin olduğu gündeme getirildi. 
IKBY'li yetkililer ise Erbil'de Mossad üssü olmadığını, böyle bir olayın yaşanmadığını söylerken, İran yanlısı kaynaklar iddialarında ısrarlı.

"Süreç küçük çaplı da olsa bir savaş ihtimalini barındırıyor"
Peki bu tür olaylar daha ne kadar devam edebilir? İki ülke arasında sıcak savaş riski var mı?
Bu soruları ilk olarak İran uzmanları Savash Porgham ile Arif Keskin'e yönelttik.
Porgham, iki ülkenin uzun süreden beri Suriye'da örtülü savaştığını belirtti. Porgham'a göre iki ülke arasındaki bu durum "Gölge Savaşı".
Porgham, devam eden "Gölge Savaş"ta İsrail'in bir süreden beri farklı bir şey yaparak direkt İran içinde operasyonlar düzenlemeye başladığını söyledi. Porgham, "İsrail ve İran, 1979'daki İslam devriminden bu yana sıcak savaşa en yakın noktada" dedi.
Keskin ise son durumu "1979'dan günümüze kadar baktığımızda İran ve İsrail ilişkilerinin en tehlikeli, öngörülemez sürece girdiğini düşünüyorum. Bu süreç küçük çaplı da olsa bir savaş ihtimalini barındırıyor" diye özetledi.

"İran, İsrail saldırılarına karşı koyamıyor"
Her iki uzmanın da dikkati çektiği bir noktada İran'ın zafiyeti ve İsrail'in İran içerisindeki etkinliği.
Porgham, yaşanan son olayların İran'ın istihbaratı ve güvenlik birimleri içerisinde çok önemli bir gediğin açıldığını gösterdiğini öne sürdü.
Porgham, İran'ın nükleer programına dair gizli belgelerin bile İsrail tarafından ele geçirilip, Netanyahu tarafından televizyonlarda gösterildiğini hatırlatarak şöyle devam etti:
"İran, inanılmaz biçimde kendi içinde İsrail'in saldırılarına karşı koyamıyor. İsrail, İran'ın en korunaklı yerlerinde operasyon yapabiliyor. Bakıldığında İran'ın İsrail karşısında bir altta kalmışlığı görünüyor."

"İsrail, İran'a istihbari olarak nüfuz etti"
Keskin ise son gelişmelerin İsrail'in ciddi şekilde İran'a istihbari olarak nüfuz ettiğini ve bunun İran'ın nükleer çalışmalarına, istihbarat birimlerine hatta askeri alanlarına kadar uzandığını öne sürerek, şunları söyledi:
"Neredeyse İran'ı felç etmiş durumda. Son dönemlerde İran devlet yetkilileri de bunu itiraf ediyor. İran Cumhurbaşkanı Birinci Yardımcısı İshak Cihangiri, demecinde ‘Açıkça söylüyorum güvenlik olarak inanılmaz açığımız var' dedi. Yine Devrim Muhafızları eski komutanı Muhsin Rızai, her alanda casusluk yapıldığını söyleyerek yabancı istihbarat servislerinin İran'da güvenlik bürokrasisindeki nüfuzunu bir nevi itiraf etti."

"İran, intikam alacağız diyor ama yaptığı bir şey de yok"
İsrail'in eylemlerine karşın İran'ın ciddi bir karşılık veremediğini de öne süren Keskin, iddialarını şöyle sürdürdü:
"İran sürekli intikam alacağız diyor ama yaptığı bir şey de yok. İran'ın acizliği ülke içinde yönetimin meşruluğunu da tartışma konusu yapıyor. İçeride dayılanıyorsunuz ama İsrail'e bir şey yapamıyorsunuz deniyor. Devletin kendini koruyamadığı düşüncesi gelişiyor."

"İsrail, ABD'nin İran'la anlaşmasını istemiyor"
Gerek Porgham gerekse Keskin, İran ve İsrail arasında gerilimin yükselmesinin Biden yönetiminin İran'la yeniden nükleer görüşmelere başlama niyetinden kaynaklandığını iddia ederek, İran ile ABD arasında varılacak bir mutabakatın İran'ı güçlendireceğinden endişe eden İsrail'in bunun önüne geçmek için elinden geleni yapacağını deklere ettiğini hatırlattılar.
Porgham, İran'ın nükleer programına yönelik müzakerelerin Viyana'da başladığını hatırlatarak, bu müzakerelerde ilerleme sağlandıkça İsrail ile İran'ın gölge savaşının daha fazla sertleştiğini öne sürdü.

"Sıcak çatışmaya hiç bu kadar yakın olmadılar"
Savaş ihtimalinin güçlenmesine karşın bunun gerçekleşmesinin de kolay olmadığını söyleyen Porgham, sözlerini şöyle sürdürdü:
"İran askeri gücü İsrail teknolojisiyle açık bir savaşta boy ölçüşemez ama İran'da bağlı örgütler üzerinden Lübnan'da ve Körfez'de İsrail gemilerine karşı asimetrik savaş yürütebilir. Sıcak çatışma riski var ve 42 yıldır sıcak çatışmaya hiçbir bu kadar yakın olmadılar. Endişeyle takip ediyorum."

"İsrail, nükleer görüşmelerin masasının çerçevesini belirleyecek noktada"
Son olayların ardından İran ve İsrail'in daha sert karşı karşıya geleceğinin görüldüğünü belirten Keskin ise uğradığı saldırıların İran devletini imajını korumak için bir şeyler yapmaya zorladığını belirterek, İran'ın içinde olduğu karmaşayı şöyle anlattı:
"İran nükleer dosyasının bundan sonra nereye evrileceğine sadece ABD ve İran görüşmeleri açısından bakmakta yanlış. Şu an itibariyle İsrail masada olmasa da yaptıklarıyla masanın çerçevesini belirleyecek noktaya gelmiştir. Muhsin Fahrizade öldürüldüğünde İran ek protokolden çıktı. Natanz tesisine saldırının ardından şimdi de yüzde 60 uranyum zenginleştirmeye başladık denildi. Her ikisi de İsrail operasyonlarına tepki olarak yapıldı. Bunlar da İsrail eylemlerinin İran'ın görüşmelerini etkileyecek noktada olduğunu gösteriyor."

Kasım Süleymani'nin öldürülmesi İran'ın operasyon gücünü azalttı mı?
Her iki uzmana da Kasım Süleymani'nin öldürülmesinin ardından İran'ın dış operasyon gücünün azalıp azalmadığını, sorduk.
Porgham, Süleymani'nin önemine değindikten sonra İran'ın operasyonel gücünün Kasım Süleymani öncesi ve sonrasında çok önemli değişimler gösterdiğinin söylenebileceğini belirtti.

İran'ın kaygısı ABD'nin işe karışması
Buna karşılık Keskin, İran'ın karşılık verememesinin Kasım Süleymani'nin olmamasından kaynaklanmadığını öne sürerek, "İran karşılık verirse İsrail'in daha sert karşılık vereceğini biliyor. İsrail'in kendisini karşılıklı misillemelere sokarak olayı büyüterek bu şekilde ABD'yi de işin içine çekmeye çalıştığından çekiniyor ve korkuyor" iddiasında bulundu.

"İran şimdilik Hizbullah kartına oynamayacak"
Keskin ayrıca İran'ın Hizbullah kartını oynamak içinde henüz erken olduğunu düşündüğünü belirterek, "İran zamanından önce bir hareket yapmak istemiyor. Tansiyon yükselirse İsrail – Hizbullah çatışması olabilir ama İran bunun için erken olduğunu düşünüyor" dedi.

İsrail, İran'ı Suriye'de Rusya'nın onayıyla mı vuruyor?
İsrail'de yaşayan gazeteci Rafael Sadi ise İran rejiminin İsrail'i yok etmeyi, denize dökmeyi hedeflediğini dile getirdiğini hatırlatarak bundan dolayı İran'a karşı yürütülen mücadele kapsamında Suriye içindeki İran hedeflerinin vurulduğunu belirtti.
Sadi, Suriye'deki İran hedeflerinin vurulmasının Rusya ile İsrail arasında varılan mutabakat kapsamında olduğunu ve Rusya'nın İsrail uçaklarına engellemede bulunmadığını öne sürdü.

İran gemisi İsrail kıyılarına bilerek petrol sızdırdı iddiası
İran'ın nükleer projesinin iddia ettiği gibi barışçıl hedefler içermediğini de öne süren Sadi, "Nükleer enerji veya silah sahibi hiçbir ülkenin ağzından bir diğerini imha edeceği ifadelerini duymuş değiliz. Halbuki İran İsrail'i atom bombası atarak yok etmekten söz eden ilk ülkedir" şeklinde konuştu.
İran'ın İsrail gemilerine yönelik saldırılar düzenlediğini aktaran Sadi, hatta bir Suriye'ye kaçak petrol taşıyan bir İran tankerinin İsrail kıyılarına petrol sızdırarak bilerek çevre kirliliği yarattığını iddia etti.

"İsrail'in tutumu Biden'ın İran politikasından bağımsız"
Sadi, İsrail ve İran arasında gerilen ilişkilerde Biden yönetiminin İran'la görüşme konusundaki tutumundan bağımsız olduğu görüşünde.
Sadi, İsrail'in Biden yönetiminin alacağı kararların kendi bilecekleri bir iş olduğunu söylediğini ancak güvenliklerini kimseye bırakmayacaklarını ve gerekirse kendi göbeklerini kendilerinin keseceğini deklere ettiğini de hatırlatarak şöyle devam etti:

"İsrail, nükleer santrale sabotajı kerhen de olsa kabullendi"
"Bunun sonucunda da İran Natanz  nükleer santralinde uranyum zenginleştirmeye başlanacağı haberi ile  her nasıl olduysa  santralin elektrikleri kesilivermiş ve trafosu patlamıştır. Hasar ifade edildiği kadarı ile 9 aylık bir gecikmeye sebebiyet vermiştir. İsrail şimdiye kadar ki politikaları gereğince bu tür eylemlerinde sessiz kalmayı yeğlemiş ve sorumluluk almamıştır. İlk kez bu olayda  yarım ağızla olsa bile ki öncelikle yabancı istihbarat kurumlarının ifadesine göre ibaresi ile haber İsrail basınında da yer almış hatta aynı  gün Başbakan Netanyahu, ordu mensupları ile bulunduğu şehitleri anma töreni arifesinde kendilerini kutlamış ve İsrail'in vatanı koruması için daima görevde oldukları için bu  eylemi de  kerhen kabullenmiştir."

"ABD'lilere siz olmasanız da biz devam edeceğiz mesajı verildi"
Sadi, bu kabullenmenin arkasında  sadece İran'a verilen bir mesaj olmadığını belirterek, "Aynı  zamanda Amerikalılara da siz bu işin içinde yanımızda olmazsanız bile biz gerekeni yapmaya devam edeceğiz denmekteydi. Hoş kaldı ki bu elektrik kesintisi Amerikalıların da az hoşuna gitmemiş değildi" ifadelerini kullandı.

"İran'ın en endişe ettiği sözcük Mossad"
İsrail'in yıllardır İran'a karşı sadece psikolojik değil aynı zamanda stratejik ve askeri bir üstünlük konumunda olduğunu öne süren Sadi, "Kimin ne dediği çok önemli değildir. Durum budur ve İranlıların en fazla endişe duydukları sözcük Mossad istihbarat kurumudur" iddiasında bulundu.

"Topyekün savaşa dönüşmeyecek"
Sadi, buna karşın karşılıklı çatışmalar asla bir topyekün savaşa dönüşmeyeceğini çünkü böyle bir savaşın her iki ülke açısından fazlasıyla pahalı ve gereksiz olduğunu ayrıca iki ülke halkları arasında da bir düşmanlık bulunmadığını vurguladı.

Independent Türkçe



Netanyahu, ordunun bilgisi dışında İran'da gizli operasyon düzenlenmesini istedi

İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu ve Knesset üyesi Gadi Eizenkot, geçen salı günü Kudüs'teki İsrail Parlamentosunda milletvekillerinin yemin töreninin ardından toplu fotoğraf çektirirken (AP)
İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu ve Knesset üyesi Gadi Eizenkot, geçen salı günü Kudüs'teki İsrail Parlamentosunda milletvekillerinin yemin töreninin ardından toplu fotoğraf çektirirken (AP)
TT

Netanyahu, ordunun bilgisi dışında İran'da gizli operasyon düzenlenmesini istedi

İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu ve Knesset üyesi Gadi Eizenkot, geçen salı günü Kudüs'teki İsrail Parlamentosunda milletvekillerinin yemin töreninin ardından toplu fotoğraf çektirirken (AP)
İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu ve Knesset üyesi Gadi Eizenkot, geçen salı günü Kudüs'teki İsrail Parlamentosunda milletvekillerinin yemin töreninin ardından toplu fotoğraf çektirirken (AP)

İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, ordunun İran'a yönelik saldırıların yeniden başlatılmasına karşı çıkmasının ardından, hükümet üyelerine ve Genelkurmay Başkanı'na bilgi vermeden, Mossad Başkanı'ndan İran içinde gizli bir operasyon hazırlamasını istedi. Washington Post gazetesinde dün yer alan habere göre Netanyahu, ordunun seçimlerden önce yeniden çatışmaya girilmesinin seçim sürecini aksatabileceği yönündeki itirazı üzerine bu adımı attı.

Gazetenin konu hakkında bilgi sahibi dört kişiye dayandırdığı haberine göre Netanyahu, 27 Ekim'deki seçimlerden önce haftalar boyunca İran'a saldırı düzenlenmesi için baskı yaptı. Ancak Genelkurmay Başkanı Eyal Zamir, çatışmaların yeniden başlamasının seçimleri sekteye uğratabileceği endişesiyle bu plana karşı çıktı.

Kaynaklara göre Netanyahu bunun üzerine başka bir seçeneğe yönelerek Mossad Başkanı Roman Gofman'dan, hükümet üyelerine veya Zamir'e bilgi vermeden İran içinde cesur ve gizli bir operasyon hazırlamasını istedi.

Kaynaklar, aralarında Zamir'in de bulunduğu diğer güvenlik yetkililerinin planı uygulanmadan önce öğrendiğini belirtti. Operasyonun ayrıntıları netlik kazanmazken Mossad'ın sabotaj ve suikast operasyonları gerçekleştirmesiyle tanındığına dikkat çekildi.

İsrailli bir güvenlik yetkilisi ise Netanyahu ile Gofman'ın ordunun katılımı olmadan gizli bir operasyon planladığı iddiasını reddederek, haberin "asılsız bir suçlama" olduğunu belirtti.

Netanyahu ile Gofman arasında söz konusu operasyonla ilgili koordinasyon bulunduğu haberini ilk olarak İsrail'in Kanal 12 televizyonu yayımlamıştı.

Yerleşik teamüllerin dışına çıkılması

Washington Post, Mossad'ın ordunun bilgisi dışında kışkırtıcı bir operasyon gerçekleştirmesinin İsrail'de son derece nadir görülen bir durum olduğunu yazdı. İsrail'de güvenlik kurumlarının başkanları, ülkeye yansımaları olabilecek gizli operasyonlar hakkında genellikle bilgilendiriliyor.

İsrailli bir askerî yetkili, Mossad'ın olası operasyonları hakkında yorum yapmaktan kaçındı ancak ordunun siyasi değil, tamamen askerî değerlendirmeler doğrultusunda hareket ettiğini söyledi.

Yetkili, Genelkurmay Başkanı'nın siyasi yönetimin herhangi bir kararın sonuçlarını, "saldırı düzenlenmesi veya düzenlenmemesi" fark etmeksizin anlamasını sağlamakla yükümlü olduğunu ve başbakanın ordunun görüşlerini dikkate aldığını belirtti.

Görüş ayrılığı, İran'ın nükleer silaha ulaşmak için zamana karşı yarıştığının kanıtlanmadığı veya İsrail'in gerçekleştirilebilir stratejik bir hedefinin bulunmadığı sürece yeni bir saldırı turuna karşı güvenlik kurumları içindeki muhalefetin arttığı bir dönemde yaşandı.

Şubat ayında ABD ve İsrail tarafından düzenlenen saldırıda İran'ın eski dini lideri Ali Hamaney öldürülmüş, ancak İran yönetimi devrilmemişti. Saldırılar, Hürmüz Boğazı'nda bir çıkmazla sonuçlanmıştı.

İsrail'de savaşa karşı çıkan kesimler, yeni saldırıların Tahran'ın nükleer programı konusunda uzlaşmaya varma tutumunu daha da sertleştireceğini değerlendiriyor.

Mossad'ın başında Netanyahu'ya yakın bir isim

Netanyahu, geçen salı günü Kudüs'te yeni Knesset'in açılış oturumunda (DPA)
Netanyahu, geçen salı günü Kudüs'te yeni Knesset'in açılış oturumunda (DPA)

Netanyahu, geçen ay Zamir ve üst düzey subayların katıldığı bir askerî mezuniyet töreninde yaptığı konuşmada, savaşın amacının bir anlaşmaya varmak değil, İran rejimini tamamen devirmek olduğunu yineledi. Bu açıklamanın askerî komutanlar arasında endişeye yol açtığı belirtildi.

Netanyahu'nun eski askerî sekreteri olan ve kendisi tarafından Mossad Başkanlığına atanan Roman Gofman, İran rejiminin yeterli zaman ve baskıyla devrilebileceği görüşüne daha yakın bir siyasi müttefik olarak tanımlanıyor.

Habere göre Zamir ve askerî istihbarat analistleri ise bu konuda daha fazla şüphe taşıyor.

Muhalefetin endişeleri

Netanyahu'nun yeni saldırılar düzenlenmesi konusundaki ısrarı, muhalefet ve güvenlik kurumlarının bazı çevrelerinde endişe yaratmaya devam ediyor. Bu kesimler, geçici hükümetin başındaki Netanyahu'nun savaş krizini siyasi konumunu güçlendirmek için kullanmasından kaygı duyuyor.

Netanyahu'nun başlıca rakibi, eski Genelkurmay Başkanı Gadi Eizenkot'a, Netanyahu'yu iktidardan uzaklaştıracak bir koalisyon kurması için 20 Aralık'a kadar süre verildi.

Netanyahu'nun bazı destekçileri, savaşın yeniden başlamasının Eizenkot'u Netanyahu liderliğinde bir ulusal birlik hükümetine katılmaya zorlayabileceğini savunuyor.

Netanyahu, seçimlerin ardından verdiği televizyon röportajlarında, İran'dan kaynaklanan acil bir nükleer tehdidi ortaya koyan gizli istihbarat bilgilerine sahip olduğunu ima ederek, Eizenkot'u yeni hükümette bu tehdide karşı birlikte hareket etmeye çağırdı.

Eizenkot ise geçen hafta kamuoyuna açık bir mektup yayımlayarak Netanyahu'ya, yeni hükümetin yemin etmesine kadar bekleyebilecek "tehlikeli adımlara karşı itidalli ve dikkatli davranması" çağrısında bulundu.

Eizenkot, geçen hafta Netanyahu ile gerçekleştirdiği güvenlik brifinginde hassas güvenlik gelişmeleri hakkında bilgilendirilmesini talep etti. Seçimlerden önce de Zamir'in saldırılara karşı temkinli yaklaşımını savunarak ordunun Netanyahu'nun iktidarda kalma mücadelesinde bir "araca" dönüştürülmemesi gerektiği uyarısında bulunmuştu.

Muhalefet partilerinden iki yetkili, Netanyahu'nun cuma günü Gofman'ı Eizenkot'a bilgi vermeden ABD'ye göndermesinin ardından endişelerinin arttığını söyledi.

Eizenkot'un liderliğindeki blok seçimlerde 48 sandalye kazandı. Ancak hükümet kurmak için gereken 61 sandalyelik çoğunluğa ulaşamadı. Şarku’l Avsat’ın edindiği bilgiye göre Eizenkot, Hamas'ın Ekim 2023'teki saldırısının ardından Netanyahu ile ulusal birlik hükümetinde görev almış olmasına rağmen, Netanyahu'nun başbakanlığındaki herhangi bir hükümete katılmayı reddediyor.

Trump'ı savaşa dahil etme ihtimali

ABD Başkanı Donald Trump ve İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu (Reuters).
ABD Başkanı Donald Trump ve İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu (Reuters).

Netanyahu'nun bazı destekçileri, ABD Başkanı Donald Trump'ın Eizenkot üzerinde baskı kurmasını sağlayacak bir destek vermesini umuyor. Ancak Washington Post'a göre Cumhuriyetçilerin seçimlerde yaşadığı kaybın ardından Trump'ın yeni bir saldırı turuna onay verme ihtimali giderek azalıyor.

Dört kaynaktan biri olan eski bir üst düzey İsrailli yetkili, provokatif bir gizli operasyonun İran'la savaşı tetikleyebileceğini ve Trump'ı istemediği bir gerilimin içine çekebileceğini söyledi.

Yetkili, operasyonun başarılı olması durumunda Trump'ın Netanyahu'ya katılmak zorunda kalacağını belirterek, Netanyahu'nun İran'ı kışkırtma girişimlerini pervasız ve "hukukun üstünlüğüne aykırı" olarak nitelendirdi.

Yedioth Ahronoth gazetesi geçen hafta, Netanyahu'nun Trump'ı İran'a saldırmaya ikna etmek amacıyla kendisiyle her gün görüştüğünü yazmıştı. Haberde Trump'ın ayın başlarında yapılan bir telefon görüşmesinde savaşa karşı olduğunu "neredeyse histerik bir düzeyde" dile getirdiği aktarılmıştı.

İsrail Eski Başbakanı Ehud Barak da bu ayın başlarında Netanyahu'yu eleştirdiği bir makalesinde, İran'da gerçekleştirilecek gizli bir operasyonun savaşın fitilini ateşleyebileceğini ve bu girişimin seçimlerden iki gün önce engellendiğini açıklamıştı.

Barak ayrıca, bundan yaklaşık iki buçuk hafta önce İsrail'e ait "provokatif" bir uçağın, Tahran'ın yanlış hesaplama yaparak savaşa sürüklenmesine yol açmak amacıyla İran sınırına gittiğini ileri sürmüştü.


Latin Amerika'nın en şiddetli siyasi rekabeti İspanya'ya taşındı

Lula, Sanchez'e desteğiyle İspanya'da radikal sağın iktidara gelmesini engellemeye çalışıyor (Reuters)
Lula, Sanchez'e desteğiyle İspanya'da radikal sağın iktidara gelmesini engellemeye çalışıyor (Reuters)
TT

Latin Amerika'nın en şiddetli siyasi rekabeti İspanya'ya taşındı

Lula, Sanchez'e desteğiyle İspanya'da radikal sağın iktidara gelmesini engellemeye çalışıyor (Reuters)
Lula, Sanchez'e desteğiyle İspanya'da radikal sağın iktidara gelmesini engellemeye çalışıyor (Reuters)

Brezilya Devlet Başkanı Luiz Inacio Lula da Silva'yla Arjantin Devlet Başkanı Javier Milei arasındaki siyasi tartışma İspanya'daki genel seçim mücadelesine de yansıdı.

Solcu Lula, pazartesi günü İspanya Başbakanı Pedro Sanchez'le Madrid'de bir araya gelerek sosyalist lidere desteğini gösterdi.

Brezilya'daki İşçi Partisi (PT), ziyareti "radikal sağın küresel yükselişine karşı demokrasiyi savunma" diye niteledi.

Milei ise iki haftadan kısa süre önce İspanya'yı ziyaret ederek radikal sağcı Vox partisinin lideri Santiago Abascal'a destek vermişti. Milei, sol karşıtı mücadeleyi "iyilik ve kötülük arasındaki daha geniş bir savaşın parçası" şeklinde tanımlamıştı.

Lula ve Milei arasındaki gerilim, Arjantin liderinin 2023'te göreve gelmesinden bu yana sürüyor. Radikal sağcı Milei, Lula'yı "öfkeli bir komünist" diye nitelemiş, Brezilya lideri ise Milei'nin "saçma sapan konuştuğunu" söylemişti.

Wall Street Journal'ın analizine göre iki lider arasındaki rekabet, Lula'nın geçen ayki seçim zaferinin ardından daha da tırmandı. Milei, Lula'nın sağcı rakibi Senatör Flavio Bolsonaro'yu açıkça desteklemiş ve solcu liderin zaferini tanımamıştı.  

Eski Brezilya lideri Jair Bolsonaro'nun oğlu, seçimdeki mağlubiyetin ardından yolsuzluk iddiaları nedeniyle hakkında yurtdışına çıkış yasağı getirilmesine rağmen ABD'ye kaçmıştı. Milei'nin danışmanlarından Santiago Caputo'nun, Flavio'nun ABD'deki kardeşi Eduardo'yla senatörün kaçışını koordine ettiği öne sürülmüştü.

Washington merkezli düşünce kuruluşu Carnegie Uluslararası Barış Vakfı'ndan Oliver Stuenkel, uluslararası siyasette diplomasinin giderek siyasallaştığına dikkat çekiyor. Stuenkel'e göre Sanchez liderliğindeki sosyalistlerin seçimi kaybetmesi halinde Lula, İspanya'nın yeni hükümetiyle yapıcı ilişkiler kurmakta zorlanabilir.

İngilizce yayın yapan Arjantin gazetesi Buenos Aires Times'ın analizinde, "Latin Amerika'nın en şiddetli siyasi rekabetinin İspanya'ya taşındığı" yazılıyor.

Lula'nın, Flavio karşısında ilk turu kaybetmesine rağmen büyük başarı yakalayarak ikinci turda seçimleri kazandığı hatırlatılırken, Sanchez'in benzer bir geri dönüş yapıp yapamayacağının merak edildiği aktarılıyor. Sanchez, Lula'nın zaferini kutlarken "Küresel solun geri dönüşü daha yeni başladı" demişti.

Brazilya ve Buenos Aires arasındaki anlaşmazlık, Arjantin ekonomisinin resesyona girdiği ve Milei'nin gelecek yıl yeniden seçilmek için yarışacağı hassas bir döneme denk geliyor. Arjantin'in en büyük ticaret ortağı olan Brezilya, komşusuna kamyonetten buğdaya kadar birçok ürün satıyor. Arjantin de Brezilya'da üretilen otomobiller ve yedek parçaları için önemli bir pazar konumunda.

Sanchez yönetimi, ekimde 69 kişinin yaşamını yitirdiği tren kazası ve yıllardır süren konut krizinin etkileriyle boğuşuyor. Ayrıca sosyalist başbakan, son dönemde ailesi ve yakın siyasi çevresini kapsayan bir yolsuzluk soruşturması nedeniyle de baskı altında.

Independent Türkçe, Wall Street Journal, Buenos Aires


Çin, Amerikan yapay zeka modellerini nasıl kullanıyor?

Çin yönetimi, endüstriyel ölçekli yasadışı distilasyon faaliyeti yürüttüğüne yönelik iddiaları defalarca reddetti (Reuters)
Çin yönetimi, endüstriyel ölçekli yasadışı distilasyon faaliyeti yürüttüğüne yönelik iddiaları defalarca reddetti (Reuters)
TT

Çin, Amerikan yapay zeka modellerini nasıl kullanıyor?

Çin yönetimi, endüstriyel ölçekli yasadışı distilasyon faaliyeti yürüttüğüne yönelik iddiaları defalarca reddetti (Reuters)
Çin yönetimi, endüstriyel ölçekli yasadışı distilasyon faaliyeti yürüttüğüne yönelik iddiaları defalarca reddetti (Reuters)

Çinli şirketler, ABD'nin gelişmiş çiplere erişimi kısıtlama girişimlerine karşı kendi yapay zeka modellerini geliştirmek için Amerikan şirketlerinin sistemlerinden yararlanıyor.

Nvidia'nın kurucusu Jensen Huang, Çin adına casusluk yaptığı iddia edilen Alice Huang'la evlilik dışı ilişki yaşadığı hakkındaki haberlerin ardından 12 Kasım'da CEO'luk görevinden istifa etmişti. Çin yönetimiyse iddiaları "karalama kampanyası" diye nitelemişti. 

Tartışmaların ardından Donald Trump yönetiminden pazartesi günü yapılan açıklamada, Çin'in Nvidia gibi şirketlerin gelişmiş çiplerine erişiminin daha da kısıtlanacağı bildirilmişti. 

Reuters özel haberinde, Çin'in yapay zeka geliştirme faaliyetleriyle ilgili ülkede yayımlanan 300'den fazla akademik makale, patent, şirket açıklaması ve hükümet belgesi incelendi. 

Bu faaliyetlerde başvurulan "distilasyon" yöntemi, güçlü yapay zeka modellerinin ürettiği yanıtların, kodların ve problem çözümlerinin daha küçük yerli modelleri eğitmek amacıyla kullanılmasını sağlıyor. Böylece Çinli geliştiriciler, daha az işlem gücü gerektiren ve işletme maliyeti düşük sistemler oluşturabiliyor.

Şanghay Jiao Tong Üniversitesi'nden araştırmacılar, Kasım 2024'te yayımladığı çalışmada, ChatGPT'nin geliştiricisi OpenAI'ın o1 modelinden yaklaşık 5 bin yanıt seçildiğini belirtti. Bunlar, Alibaba'nın Qwen2.5-72B modelini geliştirmek için kullanılmış.

Alibaba'dan araştırmacılar da Nisan 2025'teki çalışmalarında, GPT-4 ve GPT-4o modellerinden yararlanarak daha küçük çaptaki Qwen modelleri için eğitim materyali ürettiklerini belirtti.

Şanghay Jiao Tong Üniversitesi ve Meituan araştırmacıları ise Şubat 2026'da GPT-4o'nun programlama görevlerini yerine getiren yapay zeka ajanlarını eğitmek için kullanıldığını aktardı.

Reuters'a göre Pekin yönetimi, distilasyonu Çin'in imalat sektöründe yapay zekayı yaygınlaştırmanın bir yolu olarak destekliyor. Ocak ayında 8 devlet kurumu tarafından yayımlanan ulusal yapay zeka ve imalat politikası da endüstriyel uygulamalar için model eğitimi ve distilasyon yöntemlerini teşvik ediyor.

Ancak distilasyon, gelişmiş modellerin tüm yeteneklerini diğer modellere aktarmıyor.

ABD yönetimi eylülde Çinli şirketleri Amerikan yapay zeka modellerini endüstriyel ölçekte ve hedefli biçimde taklit etmekle suçlamıştı. Pekin ise suçlamaları "asılsız" diye nitelemişti.

Adlarının paylaşılmaması şartıyla ajansa konuşan kaynaklar, temmuzda Çengdu'da yapılan görüşmelerde ABD Ticaret Bakanlığı'ndan yetkililerin, bu faaliyetlerle ilgili endişelerini Çin yönetimine ilettiğini söylüyor. Washington, bazı faaliyetlerin fikri mülkiyet hırsızlığı kapsamına girebileceği uyarısında bulunmuş.

Görüşmeler hakkında bilgi sahibi ABD'li bir yetkiliye göre Pekin, distilasyonun yapay zeka geliştirmede standart bir yöntem olduğunu savundu. Çinli yetkililer, fikri mülkiyet hırsızlığı durumunda harekete geçmeye açık olduklarını söylese de somut bir taahhütte bulunmamış.

Reuters, iddialarla ilgili yorum talebine Çin Siberuzay İdaresi'nin yanıt vermediğini belirtiyor.

Diğer yandan ABD'li Anthropic firmasından şubatta yapılan açıklamada, Çinli yapay zeka şirketleri DeepSeek, Moonshot AI ve MiniMax'in binlerce sahte hesap üzerinden Claude'un yeteneklerini izinsiz olarak distilasyon yöntemiyle kopyaladığını iddia etmişti. Çin ise Anthropic'in "gerçekleri çarpıttığını" savunarak iddiaları reddetmişti.

Independent Türkçe, Reuters, Global Times