Vakalar artıyor: Çocukları okula göndermeli miyiz?

Pakistan'da bir öğretmen, okula dönen çocukların ateşini ölçüyor (AFP)
Pakistan'da bir öğretmen, okula dönen çocukların ateşini ölçüyor (AFP)
TT

Vakalar artıyor: Çocukları okula göndermeli miyiz?

Pakistan'da bir öğretmen, okula dönen çocukların ateşini ölçüyor (AFP)
Pakistan'da bir öğretmen, okula dönen çocukların ateşini ölçüyor (AFP)

ABD Pediatri Akademisi verilerine göre, ülkede son iki hafta içinde yaklaşık 500 bin yeni vaka kaydedilirken, enfeksiyon sayısı son zamanlarda artış gösterdi. Yeni vakalar artarken, okulların açılmasıyla birlikte çocuklar arasında koronavirüse (Kovid-19) yakalanma tehlikesi de artmış durumda. Bu rakam geçtiğimiz Temmuz ayının başından bu yana yüzde 240’lık bir atış anlamına geliyor. ABD’de çocuklar artık ülke çapındaki tüm yeni vakaların yüzde 29’unu oluşturuyor. 12 yaşın altındaki çocuklarda çok sayıda yeni vaka kaydedildi. Bu yaş grubu aşı yapılan yaş sınırının altında kalıyor.
Tüm bunlar, birçok ülkede öğrencilerin yüz yüze eğitim için okula dönmesinden kaynaklanıyor. Ebeveynlerin büyük çoğunluğu okulların güvenli olup olmadığını sorguluyor. Ayrıca akıllarında şu sorular dönüp duruyor: Gerekli halk sağlığı önlemlerine uymazlarsa ne olur? Ebeveynler, çocuklarının okula gitmesini engellemeli mi, yoksa riskleri azaltmaya yardımcı olacak başka yollar var mı?
Bu soruları yanıtlayan Washington Üniversitesi Milken Enstitüsü Halk Sağlığı Okulu yöneticisi ve Sağlık Politikaları Prof. Dr. Leana Wen CNN’e önemli açıklamalar yaptı.
Sınıfların koronavirüs açısından güvenli olup olmadığı konusunda Wen, “Birçok çalışma, okulların ‘çok katmanlı bir strateji’ kullanmak için halk sağlığı yönergelerini izlemeleri durumunda çevreye kıyasla virüsün bulaş riskinin daha düşük olduğunu göstermiştir” dedi.
Sözlerine devam eden Wen, bu katmanlı koruma yönteminin kışın dışarıda hava soğuk olduğunda kıyafet giyilmesine benzer bir şekilde düşünülmesi gerektiğini söyledi. Dr. Leana, “Vücudumuzu sıcak tutmak için birden çok katmana ihtiyacımız var. Bir katmanı kaldırırsak, ek katmanlar eklememiz gerekir. Çok soğuk olduğunda, daha fazla katmana ihtiyacımız var. Hepsi birlikte çalışır. Ne kadar çok katman olursa o kadar ısınırsınız” şeklinde konuştu.
Okulları güvende tutmaya yardımcı olabilecek farklı katmanlardan birinin, tüm kişilerin gerekli aşıları yaptırması olduğunu söyleyen Dr., diğer gerekli katmanın testten geçmek olduğuna işaret etti. Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri, aşılanmamış çocukların haftalık olarak test yaptırmasını öneriyor.
Modern havalandırma, maske takmak ve elleri düzenli olarak yıkamak enfeksiyonun yayılmasını önlemeye yardımcı olur.
Çocuklarının okulu virüsün kolayca bulaştığı ve böyle bir önlemin bulunmadığı bir bölgedeyse velilerin ne yapmaları gerektiği sorulduğunda, “Bu, veliler, öğrenciler ve öğretmenler için zor bir durum. Okulları daha güvenli hale getirmek için ne yapılması gerektiğini biliyorlar. Bana kalırsa onları bu araçlardan yoksun bırakmak mantıksız” şeklinde konuştu.
Dr. Wen, “Ancak, ebeveynler bu konuda çaresiz değil. Aileleri çocuklarının okulundaki diğer ebeveynlerle konuşmalarını tavsiye ediyorum. Sayıların gücü söz konusu. Endişelerinizi ifade etmek için yönetimle konuşup, katmanlı koruma kavramını hatırlatmayı deneyebilirsiniz. Maske takma zorunluluğu herhangi bir nedenle yasaklanmışsa başka önlemler alınabilir mi? Örneğin, okul tüm öğrenciler için haftalık bir test sağlayabilir mi? sorularını sorabilirsiniz” dedi.
Anne babaların kaygı duymaları ve çocuklarını okuldan almaları gereken aşama ile ilgili olarak Wen, bu konuda herkese uyacak tek bir cevabın olmadığını söyledi. Dr. Wen, “Ebeveynleri, çocuklarının ve ailelerinin sağlığını düşünmeye çağırıyorum. Çeşitli alternatifler bulunuyor. Çocuklarınızı, kendiniz eğitebilirsiniz. Böylece diğer riskler azaltılabilir. Fakat çocuğunuzun şahsen okula gitmesini gerektiren yerel veya ulusal yasalar, sanal veya evde eğitimin mümkün olmadığı durumlarda da olabilir” ifadelerini kullandı.
Sağlık Politikası Profesörü, “Çocuğunuz genel olarak sağlıklıysa ve sizinle birlikte yaşayan herkes tam bir şekilde korunuyorsa, çocuğunuz ve evinizdeki diğer kişilerin sağlığını önemseyin. Bu koşullar, çocuğunuzun zayıflamış bir bağışıklık sistemine sahip olması veya özellikle risk altında olan bir aile üyeniz olması durumundan farklıdır. Tabii ki, çocuğunuz 12 yaşında veya daha büyükse, onu ve ailenin geri kalanını korumak için aşı yaptırmak çok önemlidir” dedi.
Wen, alternatiflere bakılması gerektiğini belirtirken, uzmanlar, birçok ebeveynin çalışmak zorunda olduğu için yüz yüze eğitimin gerekli olduğunu belirtiyor. Online eğitim, dünyadaki tüm okullarda sunulamazken, birçok ebeveyn, çocuklarını daha fazla güvenlik önlemi sunan bir okula gönderme seçeneğine sahip olamayabiliyor.  
Wen ayrıca, çocukların yüz yüze etkileşim olmadan eğitimde gerçekten zorlandıklarını açıkladı.
Dr. Leana Wen, “Evet, çocuğunuzu okuldan almanın riski azaltabileceği doğrudur. Ama bu, son çare olmalı. Okul birçok ebeveyn ve çocuk için gerekli olduğundan, bunun yerine azaltmaya çalışabileceğiniz diğer riskleri görmelisiniz” şeklinde konuştu.



Yıldızların daha önce hiç görülmemiş bir şekilde ölebileceği keşfedildi

Bu görüntü, 21 Mart 2026'da Einstein Sondası tarafından tespit edilen SN 2026gzf süpernovasının kaynak yıldızının çevresindeki alanı gösteriyor. Süpernova kaynak yıldızı, görüntünün merkezinde yer alan galaksi içinde parlak mavi bir nokta olarak görülüyor (CTIO/NOIRLab/DOE/NSF/AURA Görüntüsü)
Bu görüntü, 21 Mart 2026'da Einstein Sondası tarafından tespit edilen SN 2026gzf süpernovasının kaynak yıldızının çevresindeki alanı gösteriyor. Süpernova kaynak yıldızı, görüntünün merkezinde yer alan galaksi içinde parlak mavi bir nokta olarak görülüyor (CTIO/NOIRLab/DOE/NSF/AURA Görüntüsü)
TT

Yıldızların daha önce hiç görülmemiş bir şekilde ölebileceği keşfedildi

Bu görüntü, 21 Mart 2026'da Einstein Sondası tarafından tespit edilen SN 2026gzf süpernovasının kaynak yıldızının çevresindeki alanı gösteriyor. Süpernova kaynak yıldızı, görüntünün merkezinde yer alan galaksi içinde parlak mavi bir nokta olarak görülüyor (CTIO/NOIRLab/DOE/NSF/AURA Görüntüsü)
Bu görüntü, 21 Mart 2026'da Einstein Sondası tarafından tespit edilen SN 2026gzf süpernovasının kaynak yıldızının çevresindeki alanı gösteriyor. Süpernova kaynak yıldızı, görüntünün merkezinde yer alan galaksi içinde parlak mavi bir nokta olarak görülüyor (CTIO/NOIRLab/DOE/NSF/AURA Görüntüsü)

Gökbilimciler, bir yıldızın ölümünü daha önce hiç görülmemiş bir şekilde izledi ve bu gözlem, yıldızların ölmesinin yeni bir yolu olabileceğine işaret ediyor.

Einstein Sondası adlı bir uzay teleskobu geçen sene, yaklaşık 500 milyon ışık yılı uzaklıktaki bir galaksiden gelen hızlı bir X-ışını parlamasını tespit etti. EP260321a adı verilen bu parlamanın kaynağını gözlemlemek için bilim dünyası hemen harekete geçti.

Bu gözlemler sırasında iki araştırma ekibi de birbirinden bağımsız olarak ilk X-ışını parlamasının bir "şok çıkışı" olduğunu belirledi. Bu olay, patlayan bir yıldızdan gelen şok dalgasının yıldızın yüzeyinden dışarı fırlayarak bir süpernovanın ilk ışığını yaymasıyla gerçekleşiyor. Bu tür şok çıkışlarının her süpernova patlamasında meydana geldiği düşünülüyor. Ancak yalnızca birkaç saniye sürebildikleri için gözlemlenmeleri son derece zor ve bilim insanları daha önce bunlardan sadece birini doğrulayabilmişti.

Araştırmacılar olayı daha ayrıntılı inceleyince, patlamanın bilinen bir süpernova türü olduğunu saptadı. Ancak alışılmadık bir durum vardı: Patlamanın kendisi zayıf olmadığı halde şok çıkışı, bu süpernova türünde şimdiye kadar gözlemlenenlerin en sönüğüydü. Üstelik daha önceki benzer örneklerin aksine bir gama ışını patlaması da üretmemişti.

Carnegie Mellon Üniversitesi'nden McWilliams Bursiyeri gökbilimci Brendan O'Connor, "SN 2026gzf [sözkonusu süpernova], daha önce gama ışını patlamalarıyla ilişkilendirilmiş diğer yüksek enerjili süpernovalara olağanüstü derecede benziyor. Ancak en hassas gözlem araçlarıyla farklı dalga boylarında yapılan takip gözlemlerinde, bu tür olaylarda genellikle görülen relativistik jete veya artçı ışımaya ilişkin hiçbir kanıt bulunamadı" diyor. 

Olası bir açıklama, jetin ya yıldızın yüzeyi ya da yıldızı çevreleyen çöküntü çemberi maddesi tarafından 'tıkanması' olabilir.

Araştırmacılar olayı daha iyi anlamak için dünyanın dört bir yanındaki teleskoplardan elde edilen verileri bir araya getirdi. Bu sayede olayın zaman içindeki gelişimini izleyerek bunun, tahmin ettikleri gibi Ic-BL türünde bir süpernova olduğunu doğruladılar.

Diğer ekibi yöneten, Maryland Üniversitesi'nden NASA Einstein Bursiyeri Jillian Rastinejad "Gözlemlerimiz, bu patlamanın üç unsurunun fiziğini incelememize olanak sağladı: X-ışını şok çıkışı, buna eşlik eden süpernova ve süpernovanın, ölmekte olan yıldızın daha önce attığı maddeyle etkileşimi" diyor.

Bu bilgiler sayesinde, yıldızı çevreleyen maddenin yapısını haritalandırarak yıldızın çökmeden önceki şiddetli yaşam döngüsünü anlamayı başardık.

Bu süreci daha iyi anlamaları, araştırmacıların yıldızın hem yaşamını hem de ölümünü benzeri görülmemiş bir ayrıntıyla kavramasını sağladı. Yıldızın alışılmadık doğası, yıldızların daha önce anlaşılmamış şekillerde ölebileceğine işaret ediyor.

Çalışma, The Astrophysical Journal Letters'ta yayımlanan "Multi-Wavelength View of the First Type Ic-BL Supernova with an Einstein Probe X-ray Shock Breakout" (Einstein Sondası X-ışını Şok Çıkışı'yla İlk Tip Ic-BL Süpernovasının Çok Dalga Boylu Gözlemi) başlıklı yeni bir makalede aktarılıyor.

Independent Türkçe


Çığır açıcı araştırma: Dünya'da yaşam iki kez ortaya çıktı

Bilim insanları bakteri ve akeaların birbirinden ayrı şekilde oluştuğunu söylüyor (Unsplash)
Bilim insanları bakteri ve akeaların birbirinden ayrı şekilde oluştuğunu söylüyor (Unsplash)
TT

Çığır açıcı araştırma: Dünya'da yaşam iki kez ortaya çıktı

Bilim insanları bakteri ve akeaların birbirinden ayrı şekilde oluştuğunu söylüyor (Unsplash)
Bilim insanları bakteri ve akeaların birbirinden ayrı şekilde oluştuğunu söylüyor (Unsplash)

Bilim insanları yaşamın Dünya'da bir değil, iki kere başladığını öne sürdü. 

Dünya'daki yaşamın yaklaşık 4 milyar yıl önce ortaya çıktığı düşünülse de cansız varlıklardan canlılara geçişin tam olarak nasıl gerçekleştiği bilinmiyor.

Canlıları cansız maddeden ayıran en temel özelliklerden biri metabolizma. Metabolizma, organizmaların yaşamsal faaliyetlerini sürdürmek için ihtiyaç duyduğu molekülleri üreten kimyasal reaksiyonlar bütünüdür.

Enzimler ise bu reaksiyonlar için katalizör görevi gören temel proteinlerdir. Canlılar, enzimlerin katalize ettiği yaklaşık 400 metabolik reaksiyondan oluşan temel bir ağa sahip.

Ancak enzimlerin kendisi de kimyasal süreçler sonucunda üretildiği için ortaya açıklanması güç bir çıkmaz çıkıyor. İlk yaşam biçimlerinde henüz enzimler yokken bu metabolik reaksiyonlar nasıl gerçekleşebildi?

Bilim insanları arasında en çok kabul gören ihtimal, derin denizlerdeki hidrotermal bacalarının çevresinde meydana gelen kimyasal reaksiyonların, metabolizmanın ilk katalizörü olduğu yönünde. 

Buralarda doğal olarak bulunan metaller; hidrojen gazı, amonyak ve karbondioksit gibi bileşikleri diğer yararlı moleküllere dönüştürmüş olabilir. 

Düsseldorf Üniversitesi'nden Natalia Mrnjavac liderliğindeki araştırma ekibi, yaklaşık 400 metabolik reaksiyonu içeren temel ağın nasıl oluştuğunu tekrar masaya yatırdı.

Bilim insanları bugün yaşayan tüm organizmaların, Dünya'nın ilk okyanuslarında yaşayan son evrensel ortak atadan (SEOA) türediğini tahmin ediyor.

SEOA'dan bakteriler ve arkealar türese de hangisinin önce geldiği bilinmiyordu. 

Yeni çalışmayı yürüten ekip, bakteri ve arkea genomlarındaki temel metabolik enzimlerin protein yapılarını inceledi ve bunları karmaşıklık derecesine göre sıralamak için bir algoritma geliştirdi. 

Ardından hangilerinin hangi sırayla evrimleştiğini saptayarak kabaca bir zaman çizelgesi oluşturmayı başardılar.

Bulguları hakemli dergi Science Advances'ta dün (5 Ağustos) yayımlanan çalışmada bakteri ve arkeanın birbirlerinden türemek yerine, SEOA'dan bağımsız şekilde evrimleştiği sonucuna varıldı. Yani Dünya'da yaşam birbirinden ayrı şekilde iki kere ortaya çıktı. 

Makalenin yazarlarından William Martin, "Tüm hücrelerin son evrensel ortak atası SEOA'nın, metabolizma reaksiyonlarının sadece yaklaşık yarısını gerçekleştirecek enzimlere sahip olduğunu bulduk" diyerek ekliyor:

Diğer yarısı, SEOA'nın ortaya çıktığı ortamdaki metaller tarafından katalize edildi.

Araştırmacılara göre SEOA gibi henüz bağımsız yaşayamayan öncül hücreler, ihtiyaç duydukları reaksiyonların bir bölümünde çevredeki metallere bağımlıydı. Bakteri ve arkea soyları daha sonra bu metallerin yerini alacak kendi enzimlerini birbirinden bağımsız biçimde geliştirdi.

Zaman içinde öncül hücreler giderek daha fazla enzim geliştirerek dış metallere bağımlılıklarını azalttı ve sonunda hiç ihtiyaç duymamaya başladı. Ancak bu noktadan sonra "serbest yaşayan hücreler" oldular.

Ekip, bunun bakteri ve arkea ayrıldıktan sonra gerçekleştiğini söylüyor. Bakteri ve arkealar, SEOA'yla bazı enzimleri paylaşsa da her iki grubun, atalarında bulunmayan bazı enzimlere de sahip olduğunu keşfetti.

Martin, "Yeni veriler tek bir sonuç doğuruyor: Bakteri ve arkea soyları, serbest yaşayan duruma bağımsız olarak geçti" diye açıklıyor.

Bilim insanları yaşamın başlangıcına dair merak edilen bir soruyu daha yanıtladı. ATP isimli molekül bugünkü metabolizmaların temel enerji kaynağı ancak enzimler tarafından üretildiği için hidrotermal bacaların çevresinde bulunması beklenemez.

Araştırmacılar buralarda doğal olarak bulunan fosfit ve paladyumun, ATP'nin yerini alabildiğini saptadı. 

Bu çalışmada öne sürüldüğü gibi canlılığın birbirinden ayrı şekilde oluştuğu başka bulgularla da desteklenirse, bu durum yaşamın kökenine dair anlayışımızda kökten değişikliğe yol açabilir.

Independent Türkçe, Science Alert, Smithsonian Magazine, Phys.org, Science Advances


Güneş'in en net görüntüleri, yüzeyindeki girdapları gözler önüne serdi

Güneş yüzeyindeki plazma kabarcıklarının oluşturduğu girdaplar, kırılan dalgalara benzetiliyor (NSF/NSO/AURA/MPS)
Güneş yüzeyindeki plazma kabarcıklarının oluşturduğu girdaplar, kırılan dalgalara benzetiliyor (NSF/NSO/AURA/MPS)
TT

Güneş'in en net görüntüleri, yüzeyindeki girdapları gözler önüne serdi

Güneş yüzeyindeki plazma kabarcıklarının oluşturduğu girdaplar, kırılan dalgalara benzetiliyor (NSF/NSO/AURA/MPS)
Güneş yüzeyindeki plazma kabarcıklarının oluşturduğu girdaplar, kırılan dalgalara benzetiliyor (NSF/NSO/AURA/MPS)

Güneş'in bugüne kadar çekilen en net görüntüleri, yıldızın yüzeyinin girdaplarla dolu olduğunu ortaya çıkardı. Gözlemler, Güneş'e dair onlarca yıllık bir gizemi aydınlatabilir. 

Dünya'ya en yakın yıldızı yüzlerce yıldır incelememize rağmen hâlâ onun hakkında bilmediğimiz pek çok şey var. Bunlardan biri de Güneş'in dış atmosferi korona birkaç milyon dereceye ulaşırken, yüzeyinin sadece 6 bin derece olması.

Hawaii'deki Daniel K. Inouye Güneş Teleskobu'nu kullanan gökbilimciler, yıldızın bugüne kadarki en yüksek çözünürlüklü görüntülerini yakalayarak bu soru işaretini giderme yolunda önemli bir adım attı.

Dünyanın en güçlü güneş teleskobu, yıldızın yüzeyindeki bir güneş lekesine yakın, manyetik açıdan aktif bir bölgede 20 kilometreden daha küçük girdap benzeri yapılar saptadı.

Bilim insanları, bu girdapların Kelvin-Helmholtz kararsızlığı (KHK) denen fiziksel süreç sonucunda oluştuğunu belirtiyor.

KHK'ler, hızla ilerleyen plazmanın daha yavaş hareket eden sıvının yanından geçmesiyle oluşuyor. Bu durum Güneş'in plazmasında bozulmaları tetikleyerek dönen girdaplar yaratıyor.

Daha önce okyanuslarda, bulutlarda ve hatta Jüpiter ve Satürn'ün atmosferlerinde KHK saptanmış, Güneş'te de oldukları tahmin edilse de hiç doğrulanmamıştı.

Bulguları hakemli dergi Nature'da dün (5 Ağustos) yayımlanan çalışmada bu yapıların Güneş'te epey yaygın olduğu tespit edildi.

ABD Ulusal Güneş Gözlemevi'nden ve çalışmanın yazarlarından David Kuridze, "Bizi gerçekten şaşırtan şey, bulduğumuz KHK olaylarının sayısıydı" diyerek ekliyor: 

Manyetik yüzey boyunca her yere yayıldıklarını görmek, hiç beklemediğimiz bir şeydi.

Güneş'teki güneş patlamaları ve koronal kütle atımları gibi olaylar yıldızdaki aşırı şiddetli ve değişken manyetik alanların etkisiyle meydana geliyor.

Manyetik alanlar, yıldızdaki sıcak ve enerji yüklü plazmanın hareketiyle oluşsa da mekanizması tam bilinmiyor. Gökbilimciler, manyetik alan çizgilerinin örgülü saç gibi birbirlerine dolandığını ve bu karışık çizgiler koptuğunda açığa yüksek bir gerilim çıktığını düşünüyor. Ancak bu çizgilerin dolanmasına neyin yol açtığı belirsizliğini koruyor.

Yeni çalışma ise, Güneş'in yüzeyini kaplayan girdapların bu süreci açıklayabileceğini öne sürüyor.

Kuridze, "Bu, güneş fiziği ve astrofiziğinde son 50 yılın en büyük gizemini çözebilir" diyerek ekliyor: 

Sistemde bu tür bir kararsızlık olduğunda, enerji daha küçük ölçeklere çok rahat yayılabilir. Ve bir noktada da ısı olarak dağılır. Bu, Güneş ve benzeri yıldızlarda sıcak koronalar, sıcak dış atmosferler oluşmasına yol açabilir.

Yeni görüntüler, koronanın bu kadar sıcak olmasını açıklamanın yanı sıra Güneş'teki büyük patlamaları da daha iyi anlamayı sağlayabilir. 

Makalenin bir diğer yazarı Friedrich Wöger, "Modern toplum, uzay havasına karşı savunmasız teknolojilere bağımlı. Güneş'in en yıkıcı davranışlarını daha iyi anlayıp öngörmek için öncelikle onu yönlendiren küçük fiziksel süreçleri anlamamız gerekiyor" ifadelerini kullanıyor:

Bu keşif, bu süreçlerden birini daha önce hiç görmediğimiz bir ayrıntı düzeyinde ilk kez ortaya koyuyor.

Independent Türkçe, Science Alert, Guardian, Nature