Dünya genelinde yeni tip koronavirüse (Kovid-19) bağlı ölü sayısı 5,5 milyonu, vaka sayısı ise 300 milyonu aştı. Aşılar halen salgınla mücadele için etkili tek silah olma özelliğini koruyor. Hükümetler, aşılama kapsamını nüfusun mümkün olan en yüksek oranını içerecek şekilde genişletmeye çalışırken bu konuda zengin ve yoksul ülkeler arasındaki eşitsizlik sürüyor. Bu durum salgınla mücadelenin ilk aşamalarına dönülmesi tehdidine neden oluyor.
Aşılamaya, hızlı bir şekilde büyük miktarlarda aşı alabilmeleri ve sağlık sistemlerinin yüksek teknik ve lojistik imkanlarına sahip olmaları sayesinde Batı Avrupa ve ABD’nin öncülük ettiği düşüncesi hakim. Ancak Dünya Sağlık Örgütü’nün (WHO) güncel verileri, Güney Amerika’nın dünya ülkeleri ile toplumsal eşitsizliğin en yüksek düzeyde olduğu bölge olmasına rağmen küresel aşılama yarışında önde olduğu ortaya çıktı.
Güney Amerika’nın bu konudaki lider konumunun ilk belirtileri, aralık ayının sonlarında görünmeye başlandı. International Data Corporation (IDC) verileri nüfusa oranlar aşı olan kişi sayısında Güney Amerika’nın dünya genelinde ilk sırada olduğunu gösterdi. WHO’nun verilerinin çarşamba günü yapılan son güncellemesi, Güney Amerika’nın nüfusun yüzde 76’nın tek, yüzde 64’ünün de tam doz aşı olması ile halen liderliği elinde bulundurduğunu gösterdi. Güney Amerika ülkelerinden çok daha fazla aşı satın alma ve dağıtma kapasitesine sahip olan Avrupa’da ise ilk doz yüzde 66, ikinci doz yüzde 62 oranında. ABD’de ise ilk doz yüzde 74 ve ikinci doz yüzde 62.
Yüksek aşılama oranları
Söz konusu veriler karşısında gündeme şu soru geliyor: Kovid-19 nedeniyle nüfusa oranla küresel ölçekte en yüksek ölüm oranını kaydeden Peru ve toplam can kaybında dünya genelinde ikinci sırada yer alan Brezilya gibi ülkelerin yer aldığı Güney Amerika aşılama oranında nasıl ilk sırada yer aldı?
Uzmanlar cevabın bir kısmının sorunun içerisinde olabileceği görüşündeler. Uzmanlara göre Kovid-19’un neden olduğu can kaybının nüfus üzerinde korku yaratması ve Brezilya liderinin öncülerinden olduğu aşı karşıtı kampanyanın aşıların tehlikeleri hakkındaki komplo teorilerinin etkilerinin ötesine geçtiğini belirtiyorlar. Ancak bunlar tek başına, zengin ülkelerin yaşamadığı ekonomik, coğrafi ve yapısal engelleri aşmak zorunda kalan bu toplumların aşılama düzeyindeki ilerlemeyi açıklama için yeterli değil.
WHO’nun Amerika Kıtası Bölge Ofisi Direktör Yardımcısı Mary Lou Valdez, sorunun cevabının ülkelerdeki, ekonomik ve sosyal koşullarına göre değişiklik gösterdiğini ancak ülkeler arasında, onlarca yıldır devam eden köklü aşılama geleneklerinin ve pandeminin neden olduğu tükenmeye rağmen aşı kampanyaları için kullanılabilecek yapısal imkanlarını koruyan sağlık sistemlerinin olmasında yattığı ggörüşünde. Ayrıca kayıt dışı sektöre yüksek oranda bağlı ülkelerde ekonomik faaliyetin hayatta kalması ve sürdürülmesi gibi ortak faktörlerin de mevcut olduğuna vurguladı.
Brezilya paradoksu
Bölgedeki son derece dikkat çekici bir diğer durum da Brezilya’da aşı olanlarınoranının dünya ortalamasını aşıyor olmasıydı. Güney Amerika’nın en kalabalık ülkesi olan Brezilya, aşı kampanyalarına şiddetle karşı çıkarak yanlış bilgilerin yayılmasına katkıda bulunan az sayıdaki liderden biri tarafından yönetiliyor olmasına rağmen olağanüstü bir başarı gerçekleştirdi. International Data Corporation’a göre, Brezilya’da tam doz aşı olanların oranı, 210 milyonluk toplam nüfusun yüzde 67’sini oluşturuyor.
Bu başarının ise iki sebebi var. Bunlardan ilki, Brezilya sağlık sisteminin ülkenin tüm uzak bölgelerine ulaşan genişletilmiş olması, ikinci de Brezilya’nın aşı satın alırken karşılaştığı engelleri aşması ile sağlık sisteminin tam kapasiteyle çalışmasının sağlanarak ilk aşamalarda günlük 2 milyon aşı uygulanmasıydı. Aynı zamanda, yeni varyantın hızla yayılması endişesi sonucunda, birinci ve ikinci dozlar arasındaki zaman aralığının kısaltılması da büyük etki yarattı. Söz konusu başarıya katkıda bulunan bir diğer faktör de ekonomik elitlerin hükümete tüm güçleri ile baskı yapması ve ekonomik aktivitenin buna bağlı olması. Bu durum aşılamanın gerekliliğine ikna edilmesine neden oldu. Diğer yandan Brezilyalıların beklediği en önemli tatil olan Brezilya Karnavalı’na katılmak için gençlerin büyük bir kısmı aşı kampanyası da aşılama oranını artıran faktörlerdendi.
Oturmuş sağlık kültürü
Arjantin’de nüfusun yüzde 84’ü aşının ilk dozunu, yüzde 73’ü iki dozu ve yüzde 14'ü de üçüncü dozunu oldu. WHO bu başarının nedenlerinin başında Arjantin’deki oturmuş sağlık kültürü olduğunu gösteriyor. Ülkede bebekler doğrumdan hemen sonra ilk aşılarını olurken daha sonra, okullara kayıt olabilmek için tüm zorunlu aşıları yaptırdığına dair bir sertifika sunmaları zorunlu tutuluyor. Bunların yanı sıra N1H1 influenza da olağan aşılama programına istisnai bir durumun eklenmesi konusunda deneyim sağladı. Ancak Arjantin’in Meksika ile iş birliğinde AstraZeneca aşını üretmeye yönelik taslak anlaşmanın ve aşının kullanımını ilk onaylayacak ülkelerden biri olarak Rus aşısı Sputnik’i satın almada başarısız olması ile aşı temininde zorluklarla karşı karşıya kaldığını da hatırlatmak gerekiyor.
Şili ise aşı kampanyalarının başlangıcından bu yana bölge ülkeleri arasında ön saflarda yer alıyor. Devlet Başkanı Sebastián Piñera geçtiğimiz günlerde, bağışıklık sistemi zayıflamış gruplara ek aşı dozunun dağıtımının pazartesi günü başlayacağını duyurdu. Şarku’l Avsat’ın edindiği bilgilere göre Şili, aşılama konusunda dünyadaki en yüksek oranlardan birine, yüzde 92,2 oranına ulaşmayı başardı.
Ülkedeki aşı kampanyasının başarılı olmasının nedenlerinden biri de 1950’lerde kurulan sağlık sisteminin etkili olması ve pandemiyi kontrol altına almak için iş birliği yapan kamu ve özel sektörün aşı satın alma sözleşmelerinin imzalamasına yardımcı olan liberal ekonomisi oldu.
Yüksek can kaybı bilançosu
Peru da 12 yaş üstü nüfusunun yüzde 80’ini aşılayabildi. Ancak Peru, nüfusa kıyasla Kovid-19 nedeniyle en yüksek can kaybına (100 bin vatandaşta 6 bin ölüm) ve virüs sebebiyle yetim kalan en fazla çocuk sayısına sahip ülke konumunda. Uzmanlar, aşı karşıtı tarafların kampanyalarına rağmen, özellikle geçen yılın ikinci yarısındaki aşı talebin arkasındaki ana nedenin salgının sebep olduğu ölüm sahneleri ve trajediler karşısında insanların yaşadığı panik olduğu görüşündeler.