Arkun, İbn Haldun efsanesini yıkıyor!

Sosyoloji veya tarih felsefesinin kurucusu olmadığını söyledi

Muhammed Arkun
Muhammed Arkun
TT

Arkun, İbn Haldun efsanesini yıkıyor!

Muhammed Arkun
Muhammed Arkun

Cezayirli İslam düşünürü Muhammed Arkun (Arkoun), İbn Haldun’un inanç konusunda gelenekçi ve kapalı bir konum benimsediğini düşünüyor. Kendi deyimiyle insanları cihada çağırıyor, ‘isteyerek veya istemeyerek’ imana getiriyordu. Bu, İbn Haldun'un en üst düzeyde aydınlatıcı bir düşünür olduğunu düşünen okuyucuları şaşırtabilir! Ne yazık ki bu, doğru değil. Diğer radikal gelenekçi isimler gibi dışa kapalı ve diğer tüm dinlerin yanlış olduğuna inanıyordu. Yanılgı içinde yanılgı… Bu, Kur’an-ı Kerim’de zikredilen “Şüphesiz iman edenler; Yahudilerden, Hıristiyanlardan ve Sâbiîlerden de Allah’a ve ahiret gününe inanıp sâlih amel işleyenler için Rableri katında mükâfatlar vardır. Onlar için herhangi bir korku yoktur onlar üzüntü çekmeyeceklerdir” (Bakara/62) yüce ayet-i kerimesine aykırıdır. Bu anlamda ‘İbrahimî din’ ifadesi yanlış değildir. Aksine tamamen doğru ve Kur’an’a uygundur. Bu, dinleri birbirine karıştırmak anlamına gelmez. Yeni gönderilen din öncekinin yerini alır. Bu, mümkün değil, hoş karşılanmaz hatta imkânsız! Ancak İbrahimî dinler arasında yakınlaşma, mümkündür ve hatta arzu edilir. Muhammed Arkun, tüm hayatını tarih boyunca dar mezhep ayrımlarını ortadan kaldırmak ve üç din arasında düşmanlık ve ayrım yerine yakınlaşma ve anlaşma sağlamaya çalışmakla geçirdi. Bunu deha ve yetenekle yapmış ve İslam düşüncesinin ufkunu uç noktalara kadar genişletmiştir. Arkun’un saygı duyduğu ve onun entelektüel önemini bilen ünlü İsviçreli Teolog Hans Küng’ün dediği gibi, “Dinler arası barış olmadan dünyada barış olmaz”. Kur'an'ın İsrailoğullarının peygamberlerinin kıssalarıyla dolu olduğunu biliyoruz. Musa bin İmran ismi 130 defadan, İbrahim el-Halil ismi ise 60 defadan fazla zikredilmiştir. Dolayısıyla İslam, mükemmel bir İbrahimî dindir. Üç tevhidi dininin kökü, kesinlikle birdir. Böylece Budizm ve Hinduizm v.b. Uzak Doğu dinlerinden tamamen farklıdır. Her halükârda, Kur'an-ı Kerim dini çeşitliliğini ve diğer İbrahimî dinlerin meşruiyetini açıkça tanır. Ancak İbn Haldun ve geri kalan bağnaz ve kapalı fikirli gelenekçiler bunu kabul etmiyor. Onların sözleri Kuran'dan daha mı önemli? Allah'ın kelamı onun üzerinde ve ötesindedir. Bu nedenle İbn Haldun'u Arap İslam mirasında özgür, aydın ve hoşgörülü düşüncenin öncüsü saymak yanlıştır. Bu gerçeklerden uzaktır. İbn Haldun, başkalarına entelektüel açıklık açısından Farabi, İbn Sina, el-Maarrî veya İbn Arabi değildir. Kuşkusuz, şehircilik ve sosyoloji üzerine yaptığı çalışmalar kadar, medeniyetlerin nasıl ortaya çıktığı, yükseldiği ve düştüğü konusundaki teorileri takdiri hak ediyor. Bununla birlikte dini düzeyde, kapalı fikirli ve gelenekçi olarak kaldı. Hatta keskin bir felsefe düşmanıydı. Ünlü eseri ‘Mukaddime’de ‘Felsefenin iptaline ve filozofların fesadına dair’ ismiyle ayırdığı müstakil bölümde bunu açıkça ifade etmiştir. İbn Haldun söz konusu bölümde Farabi ve İbn-i Sina’yı, Yunan filozoflarını takip ettikleri için ‘Allah’ın saptırdığını’ kişiler arasında olduklarını söylüyor. Ayrıca söyledikleri veya ‘ileri sürdükleri her şeyin tüm yönleriyle yanlış olduğunu’ iddia ediyor. Bu nedenle İbn Haldun konusunda büyük sanrılara kapılmamalıyız. Etrafına örülen tüm bu efsanevi hale, bazı parıltı ve aydınlanmaları ihmal etmeden parçalanmalıdır. Entelektüel sınırlarını bilmeli ve ona hacminden veya değerinden fazlasını vermemeliyiz. İbn Haldun sosyoloji ve antropolojinin kurucusu değildir! Bu saçmalık. Bu, geçmişin şimdiki zamana yansımasıdır. İbn Haldun, tarih felsefesinin kurucusu değildir. İbn Haldun; Montesquieu, Hegel veya Karl Marx değildir! Bunlar mübalağa ve abartılardır.
Ancak Arkun, Hristiyanlık ve Musevilik gibi diğer dinlerdeki radikal isimlerin dışa kapalılık ve taassup açısından İbn Haldun’a benzediği de belirtiliyor. Hristiyan gelenekçi, Hristiyanlığın dünyadaki tek gerçek din olduğuna ve diğer dinlerin yanlış ve Tanrı tarafından kabul edilemez olduğuna kesin olarak inanır. Yahudi gelenekçiler için de durum aynıdır. Tüm bunlardan sonra Arkun, şu temel fikre ulaşıyor: ‘Orta çağın zihniyeti ile modern zamanların zihniyeti arasında bir ayrım yapılması gerekiyor.’ Orta çağ zihniyeti, hoşgörülü, açık, din ve inanç çeşitliliğinin meşruiyetine inanan ve peşinen kimseye peşin hüküm vermeyen modern zihniyetten farklı olarak, dışlayıcı tekfirdi. Modern zihniyet, dini ne olursa olsun, hiç kimseyi Allah'ın lütfunun dışında bırakmaz. Yeter ki kişi, iyi ve iyilik yapan olsun. Bu nedenle örneğin Fransa’daki modern laik devletin tüm dinleri tanıdığını ve saygı duyduğunu ve takipçilerine, dinlerinin ibadetlerini ve ritüellerini diledikleri ve arzu ettikleri gibi yapma olanağını sağlamasını ele alalım. Fransa’da 2 bin 500’den fazla cami var. Buna kim inanır? Bu eski Hristiyan gelenekçi devlet, din olarak yalnızca Hristiyanlığı kabul ediyordu. Hatta Hristiyanlık içinde bile yalnızca tek bir mezhebi, papalığın da benimsediği Katolikliği tanıyordu. Bu nedenle diğer bir mezhep olan Protestan mezhebi de tarih boyunca Aydınlanma modernitesinin zaferine kadar zulüm görmüştür. Bu, Orta Çağ boyunca inanca egemen olan tekfirci köktendinci teolojidir.
Ancak kabul edilmelidir ki, Avrupa Hristiyanlığı, papalık Katolik versiyonunda son zamanlarda gelişmiştir. Orta Çağ tekfir teolojisine kıyasla büyük bir sıçrama kaydetti. Eski teolojik inancını yenileyerek mutlak ilahi gerçeği tekelinde tutmaktan vazgeçip tarihi amansız düşmanı İslam da dahil olmak üzere diğer dinlerin meşruiyetini kabul etti. Batı Hristiyanlığı da geçmişte Haçlı seferlerini ateşleyen, bizim ‘cihat’ kavramamıza tekabül eden kutsal savaş kavramından vazgeçti. Aksine ‘inanmayanların’ daha doğrusu herhangi bir dinde dindar olmayanların varlığının meşruiyetini tanıdı. “Eğer inanç derinlerden özgürce yayılmıyorsa, bunun bir anlamı yoktur” dedi. İnanç, insanlara zorla dayatılmaz. Bu, Kur’an-ı Kerim’deki ‘Dinde zorlama yoktur’ (Bakara/256) ve ‘O halde sen, inanmaları için insanları zorlayacak mısın?’ (Yunus/99) buyruklarıyla mutabıktır. Ardından Hristiyan Kilisesi, şiddeti ve kan dökmeyi mubah kılmanın Tanrı’ya inanmakla uyuşmayan, bir araya gelemeyecek iki zıt durum olduğunu açıkladı. Öldüren ve katletmenin ilahi meşruiyetini saptıran iman, iman değildir. Ayrıca Kilise inanç ve vicdan özgürlüğünü ilk kez tanıdı. Kısacası; Hıristiyan Kilisesi daha sonra kefaret teolojisini terk etti. Aydınlanma teolojisini benimseyip modernite ile uzlaştı. Bu büyük teolojik devrim, 1962-1965 yılları arasında İkinci Vatikan Konseyi'nin toplanması sırasında gerçekleşti ve daha sonra bugüne kadar daha da yerleşik bir hale geldi. Papa Francis'in açıklamalarına ve harika insani tutumlarına bakın. Avrupa'da son iki yüzyılda meydana gelen tüm bu büyük özgürlükçü teolojik devrim, şimdiye kadar İslam dünyasında meydana gelmemiştir. Bu bize huzursuzlukların, iç savaşların, katliamların, ‘DEAŞ’ın...vb. nedenini açıklıyor. Bunun nedeni, Aydınlanma devriminin, Avrupa'da olduğu gibi, derinlere kök salmış karanlık düşünceye karşı bizde henüz zafer kazanmamış olmasıdır. Bu, Batı'da ve Doğu'da her yerde bilinen bir gerçektir. Bu gerçeklerin gerçeği. Ancak söylemek yasak! Bu nedenle halklarımız mezhep fanatizminin büyük bölünme ve patlamalarından muzdariptir. Dicle ve Fırat sularının söndüremediği yakıcı, taşkın bir fanatizm. O halde sorun, politik olmadan önce dini ve teolojiktir. Ulusal birliğin oluşmasını engelleyen ve hatta bölünmüşlüğü bölmekle tehdit eden bu patlayıcı fanatizmlerdir. Bu karışıklık, endişe ve terör ortamında artık kimse kimseye güvenmiyor.
Ancak Arkun, Arap-İslam arenasında İbn Haldun'un hoşgörüsüz, kapalı görüşlü duruşuna karşı çıkan başka bir pozisyonun olduğunu belirtiyor. Gerçek bir insancıl ile ahlaki bir duruş vardı. Bu, İbn Miskeveyh, Ebû Hayyân et-Tevhîdî, Ebu’l-Hasen el-Âmirî’nin tutumuydu. O büyük yüzyılda büyüyen ve yazan tüm o harika nesil. Bu nedenle Arkun, doktora tezi için ‘Nezʿâtu’l-ensene fi’l-fikri’l-ʿArabî’ (10. Yüzyıl Arap Hümanizmi) büyük başlığı seçti. Biz buna tüm yaratıcı entelektüel akımlara açılan ve artık tek bir akımla; yani ‘cevheri ilimlere’ ya da şimdi ‘entelektüel istila’ dediğimiz şeye düşman olan geleneksel muhafazakâr akımla sınırlı olmayan altın çağ diyoruz. İbn Haldun ise 14’üncü yüzyılda yani çöküş devrinde yaşamış ve yazmıştır. Felsefeye, yani eleştirel, rasyonel düşünceye düşmanlığı bundandır.
Son olarak, Farabi, et-Tevhidi, İbn Sina ve altın çağ kutuplarının geri kalanının sorduğu cesur, eleştirel soruların, geniş bir entelektüel kesimi de kapsayan radikalizm sokağının gazabından korktuğumuz için artık soramadığımız söylenebilir. Şimdi kim Maarri'nin ‘inanç özgürlüğü’ hakkında söylediklerini veya İbn Arabi'nin ‘aşk dini’ hakkındaki ölümsüz ayetlerini kim aktarabilir? Ona utançla bakıyorlar ve belki de onu bir yabancı ajan olarak görüyorlar. Yani bin yıl önce mümkün olan, bin yıl sonra imkânsız hale geldi. 10’uncu ve 11’inci yüzyılda mümkün olan, 21’inci yüzyılda imkânsız hale geldi...



Russell Crowe'un önerisi kült filme nasıl 1 milyon dolar ek maliyet getirdi?

Akıl Oyunları, Nobelli dahi matematikçi John Forbes Nash Jr.'ın çığır açan akademik başarılarını, paranoid şizofreniyle mücadelesini ve eşi Alicia'nın desteğiyle hayatını yeniden kurmasını konu alıyor (Universal Pictures)
Akıl Oyunları, Nobelli dahi matematikçi John Forbes Nash Jr.'ın çığır açan akademik başarılarını, paranoid şizofreniyle mücadelesini ve eşi Alicia'nın desteğiyle hayatını yeniden kurmasını konu alıyor (Universal Pictures)
TT

Russell Crowe'un önerisi kült filme nasıl 1 milyon dolar ek maliyet getirdi?

Akıl Oyunları, Nobelli dahi matematikçi John Forbes Nash Jr.'ın çığır açan akademik başarılarını, paranoid şizofreniyle mücadelesini ve eşi Alicia'nın desteğiyle hayatını yeniden kurmasını konu alıyor (Universal Pictures)
Akıl Oyunları, Nobelli dahi matematikçi John Forbes Nash Jr.'ın çığır açan akademik başarılarını, paranoid şizofreniyle mücadelesini ve eşi Alicia'nın desteğiyle hayatını yeniden kurmasını konu alıyor (Universal Pictures)

Akıl Oyunları'nın (A Beautiful Mind) yönetmeni Ron Howard, Russell Crowe'un önerisiyle sahneleri filmdeki sırasıyla çektiklerini söyledi. Bu karar stüdyoya yaklaşık 1 milyon dolar ek maliyet getirse de Howard'a göre "doğru bir yatırım"dı.

2001 yapımı film, Crowe'un canlandırdığı matematikçi John Forbes Nash Jr.'ın akademik kariyerini ve şizofreniyle mücadelesini anlatıyor. 

Çoğu filmde çekim sırası, sahnelerin perdedeki sırasından farklı. Crowe ise bu film için hikayeyi baştan sona sırayla çekmenin daha iyi sonuç vereceğini düşünüyordu.

Howard, People dergisine "Bunun doğru bir yatırım olduğuna eminim. Russell da rolünü cesurca oynayarak ve baştan sona ayrıntılara özen göstererek üzerine düşeni fazlasıyla yaptı" dedi.

Howard, George Lucas'ın Gençlik Yılları'nda (American Graffiti) da benzer bir yol izlediğini hatırlattı. Yıldız Savaşları'nın (Star Wars) yönetmeni Lucas, gece çekimleri ilerledikçe biriken yorgunluğun perdeye yansıması için sahneleri sırasıyla çekmişti. Howard'a göre bu yöntem Crowe'un, Nash'in yaşadığı değişimi daha doğal yansıtmasına yardımcı olabilirdi.

Russell laf arasında filmi baştan sona sırayla çekmemizi istedi. Çoğu filmde olduğu gibi önce üçüncü perdeyi, sonra birinciyi çekseydik Nash'in ruhsal durumundaki değişimi ve seyircinin bu değişimi ne zaman fark edeceğini ayarlamak zor olurdu.

Bu çekim planı, ekibin New Jersey eyaletindeki Princeton'a iki kez gitmesini gerektiriyordu. Yaklaşık 1 milyon dolarlık ek maliyet de buradan kaynaklandı. Howard yine de Crowe'un önerisini savundu.

Sonunda Russell'ın yüzde 100 haklı olduğuna inandım. Bu şekilde çekmek yaklaşık 1 milyon dolar daha tutacaktı. O yüzden stüdyoyla görüşürken geri adım atmamam gerekti.

Akıl Oyunları, 2002'de 4 Oscar kazanmıştı. Film, En İyi Film ve En İyi Uyarlama Senaryo ödüllerini almıştı. Ron Howard En İyi Yönetmen, Nash'in eşi Alicia'yı canlandıran Jennifer Connelly de En İyi Yardımcı Kadın Oyuncu dalında ödüle layık görülmüştü.

Film, 25. yılı dolayısıyla hazırlanan 4K sürümüyle bugün ABD'de yeniden vizyona giriyor.

Independent Türkçe, Variety, People


Succession'ın Roman Roy'u yan diziye karşı: Tabii ki hayır

44 yaşındaki Kieran Culkin, Succession'da medya patronu Logan Roy'un keskin zekası ve alaycı tavırlarıyla öne çıkan en küçük oğlu Roman Roy'u canlandırmıştı (HBO)
44 yaşındaki Kieran Culkin, Succession'da medya patronu Logan Roy'un keskin zekası ve alaycı tavırlarıyla öne çıkan en küçük oğlu Roman Roy'u canlandırmıştı (HBO)
TT

Succession'ın Roman Roy'u yan diziye karşı: Tabii ki hayır

44 yaşındaki Kieran Culkin, Succession'da medya patronu Logan Roy'un keskin zekası ve alaycı tavırlarıyla öne çıkan en küçük oğlu Roman Roy'u canlandırmıştı (HBO)
44 yaşındaki Kieran Culkin, Succession'da medya patronu Logan Roy'un keskin zekası ve alaycı tavırlarıyla öne çıkan en küçük oğlu Roman Roy'u canlandırmıştı (HBO)

HBO'nun ses getiren dizisi Succession'da Roman Roy'u canlandıran Kieran Culkin, bir yan dizi fikrine açıkça karşı çıktı. Oyuncuya göre böyle bir proje "berbat bir fikir".

Culkin, Caesar Flickerman'ın gençliğini canlandırdığı Açlık Oyunları: Hasatın Şafağı'nı (The Hunger Games: Sunrise on the Reaping) konuşmak için cuma günü Heart Breakfast adlı radyo programına konuk oldu. Sunucular Amanda Holden ve Jamie Theakston araya Succession'ın geleceğine dair birkaç soru da sıkıştırdı.

Holden, "Konumuz bu değil, biliyorum ama Succession'ın yasını hâlâ tutuyorum" deyince Culkin, "Öyle mi? Unut artık. Üç yıl geçti!" diye karşılık verdi.

Culkin, Succession'ın bir yan dizisinin yapılıp yapılamayacağı sorusuna şöyle yanıt verdi:

Tabii ki hayır. Bence berbat bir fikir... Yani ne bekliyorsunuz? Kuzen Greg'li bir sitcom mu? Evet, berbat bir fikir olurdu.

Gerçek Acı (A Real Pain) yıldızı, Roman Roy'u oynamayı ve diziye dair "her şeyi" özlediğini de söyledi. Culkin, dizinin yaratıcısı Jesse Armstrong'un final sezonu boyunca bir sezon daha yapmanın yollarını aradığını anlattı.

Çok eğlenceliydi. Jesse Armstrong son sezon boyunca 'Bir sezon daha yapabilir miyiz?' diye kafa yordu. Normalde sezonda neler olacağını bilmek istemezdim ama 4. sezonda sordum. Sezonun nasıl biteceğini anlatınca 'Bu anlattığın dizinin finali gibi' dedim. 5. sezon için üç ayrı fikir anlattı, üçünü de beğendim... Ama dizi mükemmel bitti. Tam da bitmesi gerektiği gibi.

Culkin, aynı söyleşide Armstrong'la bir film projesinde yeniden bir araya geleceğini de açıkladı. 4 sezon süren Succession'ın kadrosunda Culkin'in yanı sıra Brian Cox, Sarah Snook, Jeremy Strong, Nicholas Braun, Matthew Macfadyen ve Alan Ruck da yer alıyordu.

Öte yandan cuma günü vizyona giren Açlık Oyunları: Hasatın Şafağı, sadece Kuzey Amerika'da ilk gününde 56 milyon dolar hasılat yaptı.

Independent Türkçe, Variety, Deadline


Tom Hardy'nin suç dizisi tam gaz: Üçüncü sezon çekimleri başladı

MobLand'in ikinci sezonunda Johnny Flynn'in canlandırdığı Frankie Cooper (solda), Harrigan ailesini çökertmek ve Kuzey Londra yeraltı dünyasında kontrolü ele geçirmek için sahneye çıkıyor (Paramount+)
MobLand'in ikinci sezonunda Johnny Flynn'in canlandırdığı Frankie Cooper (solda), Harrigan ailesini çökertmek ve Kuzey Londra yeraltı dünyasında kontrolü ele geçirmek için sahneye çıkıyor (Paramount+)
TT

Tom Hardy'nin suç dizisi tam gaz: Üçüncü sezon çekimleri başladı

MobLand'in ikinci sezonunda Johnny Flynn'in canlandırdığı Frankie Cooper (solda), Harrigan ailesini çökertmek ve Kuzey Londra yeraltı dünyasında kontrolü ele geçirmek için sahneye çıkıyor (Paramount+)
MobLand'in ikinci sezonunda Johnny Flynn'in canlandırdığı Frankie Cooper (solda), Harrigan ailesini çökertmek ve Kuzey Londra yeraltı dünyasında kontrolü ele geçirmek için sahneye çıkıyor (Paramount+)

Tom Hardy, MobLand'in üçüncü sezonu için sete döndü. Paramount+'ın suç dizisinin yeni sezon çekimleri bu hafta başladı.

Dizide Harrigan ailesinin kirli işlerini halleden Harry da Souza'yı canlandıran Hardy'nin bu yıl kadrodan çıkarıldığı öne sürülmüştü. İddialara göre oyuncu, yapımcı David C. Glasser ve dizinin başındaki senarist Jez Butterworth'la "yaratıcı görüş ayrılıkları" yaşamıştı. Hardy'nin sete geç geldiği ve senaryoda değişiklik yapılmasını talep ettiği de ileri sürülmüştü.

Ancak Variety'nin o dönemde aktardığına göre Hardy'nin kovulduğunu söylemek için erkendi. Guy Ritchie ve Paramount+, Mad Max: Fury Road'un yıldızını kadroda tutmak istiyordu.

Hardy, Butterworth ve Glasser kısa süre sonra Londra'da bir araya gelip anlaşmazlığı çözdü. Görüşmenin ardından Paramount, eylülde dizinin üçüncü sezonuna onay verdiğini duyurdu.

Helen Mirren ve Pierce Brosnan da Harrigan suç ailesinin başındaki Maeve ve Conrad'ı yeniden canlandıracak. Brosnan, yaşananları daha sonra "bir bardak suda koparılan fırtına" diye nitelemiş ve Hardy hakkında şunları söylemişti.

Adamı seviyorum. Tom Hardy'yi seviyorum. Yaptığı işlerin büyük hayranıyım. Gerçekten.

Mirren'ın "daha çılgın, daha fena" diye tanımladığı ikinci sezon, eylülde başlamış ve 10. bölümüyle ekrana veda etmişti.

Hardy, ikinci sezonun Londra galasında Glasser, Ritchie, Mirren ve Brosnan'la birlikte kameralara poz vermişti. Oyuncuları sahnede tanıtan Glasser, Hardy'den "gemimizin kaptanı" diye söz etmiş ve oyuncunun "sonuna kadar projeden kopmadığını" söylemişti.

Paddy Considine, Joanne Froggatt, Lara Pulver, Anson Boon, Mandeep Dhillon, Jasmine Jobson, Teddie Allen, Emmett J. Scanlan, Johnny Flynn, Ophelia Lovibond, Janet McTeer ve Toby Jones da dizinin kadrosunda yer alıyor.

David C. Glasser, Guy Ritchie, Jez Butterworth, Tom Hardy, Ivan Atkinson, Dean Baker, Ron Burkle, David Hutkin, Bob Yari ve Keith Cox yürütücü yapımcılığı üstleniyor.

MobLand'in ilk sezonu Netflix ve TOD üzerinden izlenebiliyor. İkinci sezon ise sadece TOD'da izleyiciyle buluşuyor.

Independent Türkçe, Variety, Deadline