Dünyada ilk olacak yeni bir lazer için Türkiye'den bilim insanı 2,5 milyon euroluk hibe aldı

Türkiye tarihinde çok az sayıda bilim insanının almayı başardığı hibe sayesinde yeni bir lazer geliştirilebilecek.

Dünyada ilk olacak yeni bir lazer için Türkiye'den bilim insanı 2,5 milyon euroluk hibe aldı
TT

Dünyada ilk olacak yeni bir lazer için Türkiye'den bilim insanı 2,5 milyon euroluk hibe aldı

Dünyada ilk olacak yeni bir lazer için Türkiye'den bilim insanı 2,5 milyon euroluk hibe aldı

Lazer fiziği alanında dünyada ilk olacak bir araştırma yapılacak. Türkiye tarihinde çok az sayıda bilim insanının almayı başardığı hibe sayesinde yeni bir lazer geliştirilebilecek.  
Avrupa'nın en prestijli bireysel araştırma hibesi olan Avrupa Araştırma Konseyi (ERC) Gelişmiş Hibe (Advanced Grant) sayesinde 2,5 milyon euro 5 yıl süreyle dünyada eşi olmayan bir lazerin keşfedilmesi için kullanılacak.
Joker gibi görev yapacak evrensel bir lazer geliştirmeye çalışan Bilkent Üniversitesi'nden Doç. Dr. Ömer İlday, bu amaç için yeni yaklaşım geliştirdi ve buna "ikincil kilitlenme" ismi verildi. 
Bu fikir, modern parçacık ve kuantum fiziğinin temelini oluşturan ikincil kuantizasyon kavramını lazerlere adapte etmeyi hedefliyor.
Böylece binlerce ışıl atımı lazerin içinde kendiliğinden yan yana dizilerek şimdiye kadar ulaşılamamış ultra yüksek frekanslara ulaşacak.
Dr. İlday, bu şekilde bir lazer gerçekleştirilebilirse, camdan canlı dokuya her türlü malzeme üzerinde yüksek hassasiyette etkin olabileceğini iddia ediyor. 
Ultra hızlı lazerler sayesinde günümüzde de malzemeye hiç zarar vermeden çok hassas işlem yapılabiliyor. Örneğin, cep telefonu ekran camları böyle lazerlerle kesiliyor.
Ancak günümüzde bu tip lazerler hem yavaş hem pahalı hem de uygulamaya özelleşmiş oluyor. Örneğin, bir diş protezini 3 boyutlu basacak yazıcının lazeri ile aynı protezin yüzeyinin doku tutunması için optimize edecek bir lazer birbirinden tamamen farklı.
Oysa, bu işlemlerin tek bir sistemde birleştirilmesinin sayısız avantajı var. İlday, "Karmaşık bir sürü pahalı lazer kullanmaktansa tek bir tane evrensel lazer çözümü mümkün olmasını hedefliyoruz" diyor. 
Dünyada ilk olan lazer çalışmasının detayları ile ilgili Bilkent Üniversitesi'nden Doç. Dr. Ömer İlday ile dünyada ilk olan lazer çalışmasının detaylarını Independent Türkçe'den Esra Öz'e anlattı.

Doç. Dr. Ömer İlday, Independent Türkçe için Esra Öz'ün sorularını yanıtladı

- Avrupa Araştırma Konseyi (ERC) Gelişmiş Hibe (Advanced Grant) nedir? 
ERC Advanced Grant sadece hem yüksek getirisi olan hem de yüksek bilimsel riski olan sıra dışı fikirleri fonlayan dünyada eşi olmayan bir mekanizma.
Çok prestijli çünkü çok iyi bir değerlendirme süreci olduğu konusunda camianın güvenini kazanmış durumda. Temel değerlendirme kriterleri de hem adayın yani başvuran kişinin hem de önerilen fikrin bilimsel mükemmeliyetini kapsıyor. 
Fikirdeki bilimsel mükemmeliyet derken, büyük ilerlemeler öne süren, sadece teknik değil, kavramsal yenilikler getirecek projeleri hedefliyor. Bu yapısıyla kolay kolay başka bir fon kaynağı tarafından desteklenemeyecek kadar cesur fikirleri hedefliyor. 

- Türkiye'den bu zamana kadar kaç kişi aldı?
Bildiğim kadarıyla bu zamana kadar benimle birlikte Türkiye'den sadece 3 kişi aldı. Bu sene benimle aynı anda yine Bilkent Üniversitesi Elektrik Elektronik Bölümü'nden Tolga Duman aldı. Daha önce de Koç Üniversitesi'nden Hakan Ürey almıştı. 

- Hibeyi kimler kazanabilir? Türkiye'den bu kadar az bilim insanının kazanmasının nedeni nedir? Bu hibe ne olması gerekiyor da kazanılabilsin?
Bu hibelere her camiadan her alandan insanlar başvurabiliyor. Hangi ulustan olduğunuz önemli değil. Hatta hangi ülkeden olduğunuz da önemli değil. Sadece projenizi Avrupa'dan bir ülkede hatta Avrupa ile afiliye Türkiye'nin de dahil olduğu ülkeler grubunda yapmanız gerekiyor. Dolayısıyla Japonya'dan başvurup, alıp projeyi aldıktan sonra Avrupa'ya taşımayı da planlayacak olabilirsiniz. 
Konu ayrımı yapmıyorlar, matematikten sosyolojiye tıptan fiziğe kadar her alanda başvurulara açık. Alanlara göre paneller oluşturuluyor. Çok sayıda konulara göre panel var. Fiziksel bilimlerde yaklaşık 10 kadar farklı panel var, diğer bilim alanlarında da benzer şekilde paneller bulunuyor. 
Kriterlerden bir tanesi de bilimsel mükemmeliyet yani, alanında lider ve belli bir konuda en önemli çalışmalara imza atmış, tanınmış kişiler olmanız bekleniyor. Advanced Grant almak için, aynı kuruluş ERC'nin üç grubu var. İlki başlangıç hibeleri, bunlara doktoranızı aldıktan en erken 2 yıl, en çok 7 yıl sonra başvurabiliyorsunuz.
Orta grup, toparlayıcı (consolidator) denilen hibeler var. Bunlar da ilk aşamanın süresi bittikten sonra başlıyor. Doktoradan 7 yıl sonra ve 12 yıla kadar uzayabiliyor.  
Gelişmiş hibeye ise, orta dönem bittikten sonra başvurabiliyorsunuz. Bu hibe için bir üst sınır yok. Dolayısıyla alması en zor olanı çünkü rakiplerinizin bir üst sınırı yok. Sizden kariyer olarak 20 yıl ileride birisi, hatta Nobel almış bir bilim insanıyla aynı panelde yarışıyor olabilirsiniz. 

-Peki, bu hibenin avantajları neler? Neler kazanıyorsunuz? 
Hibenin finansal değeri araştırmamız için önemli ama kanımca ondan da önemli olarak saygınlığı birçok alanda önünüzü açacak seviyede. Ama tabii ki finansal desteğin güçlü ve 5 yıla yayılmış olması da önemli çünkü yüksek riskli, yüksek hedefli projeler uzun soluklu, sabırlı ve maliyetli çalışmalar gerektiriyor.
Tipik bilimsel projeler daha kısa süreli olur, en çok 3 yıla hatta 2 yıllık bir süre de olabiliyor. Bu şekilde kısa sureler haliyle daha az riskli fikirlere odaklanmayı gerektiriyor. Zaman baskısı olmadan araştırmacıların uzun dönemli finansal olarak da bir stres hissetmeden cömert bir destekle fikirlerin üzerine çalışılması çok önemli.
Ben maksimim limit olan 2,5 milyon Euro destek aldım. Orta düzey ERC için 2 milyon Euro, başlangıç seviyesi için bir buçuk milyon Euro üst sınırı var.
Yani ERC diyor ki; acele etmeyin büyük bir balığın yani büyük bir fikrin peşinde koşun, buyurun, bolca kaynak, bolca süre. ERC verdiği projelerin hepsinin başarılı olmasını istemiyor. Çünkü, eğer fazla başarılı ise, yeterince risk almadığı anlamına geliyor.  Risk almalıyız ki gerçekten sıra dışı, çığır açacak araştırmalar çıkabilirsin.  
Bence enfes bir fonlama sistemi, daha önce de orta düzey hibe ve köprü hibesi aldım.  İşleyişinden de felsefesinden da sonra derece memnunum.  Bol kaynak, zaman baskısı yok ama yeter ki önemli bir fikri ileriye götürün, benim felsefeme çok uygun.

- Bunu kazandıktan sonraki süreçte neler olacak?
Bir takım yasal süreçler yaşanması gerekiyor ve bu projenin yürütülmesi için bir kontrat hazırlanacak oldukça standart bir aşama, ardından bir başlangıç tarihi belirlenecek. Bütün bu süreçler yerine getirildikten sonra proje başlayacak. Ondan sonra 5 yıl boyunca sadece bu fikri düşüneceğim.
Vaktimin ve kafamın neredeyse tamamını buna ayırmayı planlıyorum. Çünkü yine benim çalışma stilim bunu gerektiriyor. Ben bir şeyi yoğun olarak düşünmekten büyük zevk alıyorum. Çok zor hedeflerim var. Sabah-akşam, işimin başındayken de yolda yürürken de sürekli bunu düşünmek istiyorum. 

- Neler bulmuştunuz ve sonrasında bu projeyi çılgın bir proje olarak görülüp desteklenmesinin nedeni nedir?
Süper iletkenliği düşünün, tek tek elektronlara bakarak tahmin etmesi imkansız bir takım karakteristikler oluşturabiliyor. Aynı şey lazerler alanında da geçerli. Çalışmalarıma, lazerlerde karmaşık yapıların ortaya çıkmasını araştırarak başladım. Doğru şartları bir araya getirip lazeri oluşturan fotonları veya kip dediğimiz frekansları birbiriyle bir ilişkiye soktuğunuz zaman, lazer bir anda kendiliğinden son derece kısa ışık dalgaları oluşturmaya başlıyor.
Bunlara ultra hızlı lazer atımları deniyor. Bunlar kendiliğinden ortaya çıkıyor.  Siz şartları sağlıyorsunuz, ondan sonra bu atımı oluşturan faktör kendiliğinden bir araya geliyor.  Bu konuda bir takım kayda değer katkılarda bulunduktan sonra bu fikirden esinlenerek 2013 yılında yeni bir öneri getirdim. 
Bu çalışmamın başlangıcını aslında eşim Serim'in şu soruyu sorması tetikledi: "Lazerde oluşan bu kendiliğinden organizasyon fikrini, neden malzemelerin üzerinde kendiliğinden desen oluşumuna uygulamıyoruz?"  
Yani lazeri kullanarak öyle bir şey yapalım ki, lazeri yüzeyin üzerine ışıttığımız zaman, kendiliğinden hedeflediğimiz, istediğimiz desenler ortaya çıksın.  Bu fikirle ERC'den orta düzey destek aldım.  Enteresan birtakım sonuçlar buldum. Bu bulgulardaki bir sürpriz yeni projemin kavramsal temelini oluşturdu. Şöyle: Lazer malzeme benzetmesini yaparken bütün taşlar yerine oturuyor ama bir nokta tam tutmuyordu.
Matematiksel olarak bir farklılık vardı. Benzetmek gerekirse, suratımızın sağı ile solu birbirinin ayna görüntüsü. Ancak, düşünün ki, ayna görüntüsü tamam ama bir de baş aşağı dönmüş çıkıyor.  Bu enteresan gelmişti, böyle baş aşağı değil de tam aynısı olsa derken, malzemedekini lazere benzetmek yerine, lazeri malzemedekine benzetsem diye düşününce, şu an desteğini aldığım fikir ortaya çıktı.

- Daha önceki bulduğunuz çalışmadan da biraz söz edebilir misiniz? Aslında olması beklenen acısız lazer cerrahisi ya da dişte kullanılmasını sağlayacak lazer dünyada ilk sizin tarafınızdan bulundu. Farklı nasıl bir özelliği var?
Lazerle malzeme işleme, bugün 10 milyar dolarlık bir sektör. Aklınıza gelebilecek her türlü işlem yapılıyor. Bu otomobil veya gemi imalatında santimetre kalınlığında çeliklerin kesilmesi de olabilir, bir göz ameliyatı da olabilir. Hatta kullandığımız cep telefonunun kamerası için camının üzerinde yuvarlak bir delik açılması da olabilir, hassas bir üç boyutlu baskı cihazında elde ettiğiniz bir objenin basılması da olabilir. 
Bu lazerlerin arasında ultra hızlı dediğimiz yani son derece kısa atımlar oluşturan lazer tiplerinin özel bir yeri var. Çünkü bunlar malzemeyi ısıtmadan, etrafa zarar vermeden çok hassas bir şekilde işlemenizi sağlıyor. Bunu ben keşfetmedim, 10 yıllardır bilinen bir fikir. Benim keşfettiğim şu; normalde lazerde çok güçlü atımlar oluşturuyorsunuz ve bunları uzun aralıklarla malzemeye gönderiyorsunuz.
Malzemeye biri geliyor, mikroskobik bir miktarını buharlaştırıyor sonra malzeme davranışı açısından sonsuz derecede uzun diyebileceğimiz bir süre geçtikten sonra bir sonraki atım geliyor ve aynı süreci tekrar ediyor.  Bu süreç güzel çalışıyor fakat hem yavaş hem verimsiz.
Biz bu her atımın enerjisini binlerce küçük atıma bölelim ve bunları çok kısa aralıklı bir şekilde ardışık olarak gönderelim dedik. Her bir atım artık çok zayıf ve hiçbiri tek başına olsa malzemeye hiçbir etkide bulunamayacak durumda, fakat binlercesi ardışık şekilde geldiği zaman kolektif bir şekilde yani imece usulüyle malzeme üzerinde benzer bir etki oluşturuyor ve bu etki aslında 10 kat, 100 kat daha verimli oluyor. Daha hızlı bir şekilde malzemeye zarar vermeden ısıtmadan daha verimli bir şekilde bunun kesmeniz ve şekillendirmeniz mümkün oluyor. Fakat bunu yapmak için geliştirdiğimiz lazerler hala eski paradigmadaki lazerlerin değişik versiyonuydu. Böyle bir şey için ideal de binlerce atılımın bir arada sanki bir kristaldeki atomların yan yana dizilmesi gibi dizildiği bir lazer olsa ne kadar harika oluyor. 
Şimdi biz bu amaç için yeni bir lazer kavramı keşfettik. Buna göre lazerde binlerce atımı kendiliğinden organize olacak. Buna ikincil kilitlenme ismini verdim. Bu lazeri gerçekleştirip, paralelinde bu gerçekleştireceğimiz lazerle daha hızlı ve daha verimli bir şekilde malzeme işlemeyi hedefliyorum. 
Malzeme işlemek derken şöyle bir fırsat da karşımıza çıkıyor, ultra hızlı bu lazerlerle malzemeye hiç zarar vermeden çok hassas iş yapabiliyorsunuz. Ayrıca lazerli üç boyutlu baskılama cihazından çıkan parçalar, çıktığı haliyle kullanılamıyor. Bunun için illa ikinci kez işlemden geçirilmesi gerekiyor. Sık sık kusurlar oluşuyor. Bu kusurların yine başka yöntemle düzeltilmesi gerekiyor. Tek bir lazer işinizi görmüyor.
Anlattığım kolektif bir şekilde binlerce atım yapılması, malzemeyle etkileştiği zaman önümüze şöyle bir fırsat çıkıyor: Atım sayısını düşürelim, o zaman bu lazer ultra hızlı lazermiş gibi değil de örneğin bu üç boyutlu baskılama da kullanılacak lazermiş gibi davranmaya başlayacak.
Dolayısıyla elinizde bir nevi joker gibi bir lazer olmasını hedefliyoruz. Değişik işler için farklı, karmaşık bir sürü pahalı lazerler kullanmaktansa tek bir tane evrensel lazer çözümü üzerinde çalışıyorum. 

- Türk bilim insanları bu tip destekleri alabilmek için bakış açılarını nasıl değiştirmeli, nelere odaklan almalı ve bu tip destekler alınırsa ilerleyen süreçte Türkiye'nin bilimsel anlamda gelişmesi nasıl olur? 
Biz bilimsel ilerlemelerle öne çıkmak istiyoruz.  Özellikle Türkiye'de bilimsel ilerlemelerle teknoloji arasında kuvvetli bir bağ kurulup, oradan sanayiye bilgi aktarılması da hedefleniyor.  Bunlar yapısı gereği risk almayı gerektiriyor.
Çünkü siz zaten başka bir yerde geliştirilmiş olan bir teknolojiyi birazcık ileriye götürseniz bile, buradan ciddi bir çıktı elde etmeniz kolay değil. Çünkü ekosistemi daha gelişmiş olan, tedarik zincirleri daha oturmuş, teknoloji şirketleri sayıca daha fazla ve daha girift olan ülkeler değişimlere daha hızlı adapte oluyorlar. 
Siz bir teknolojiyi yakalarken o teknoloji tekrar ilerlemiş oluyor ve onu bir kez daha ileriye götürmek çok kolay olmuyor.  Onun için özellikle bizim gibi gelişmiş ama en üst seviyeye çıkmamış ve görece küçük veya orta büyüklüğü olan ülkeler olarak bizim daha riskli projelere girmemiz gerekiyor.
Bir sürü riski proje deneyeceksiniz; bunlardan çoğu tabii ki fazla başarılı olmayacak, ama arada bir tanesi çok fazla başarılı olacak. ERC'nin mantığı da böyle yani ben çok sayıda riskli ve yüksek getirisi olacak fikir deneyeyim fonlayayım, biliyorum ki bunların önemli bir kısmı başarılı olmayacak. 
Bu bir sürü projeyi deneyeyim hiçbiri çok riskli olmasın ama hepsinin de getirisi mütevazi olsun düşüncesinden daha iyi sonuç veriyor. Özellikle biraz daha teknoloji merkezlerinden uzakta bir ülke için ben bunun önemli olduğunu düşünüyorum. 
İkinci kitlenme fikri aslında temel fizikten gelen bir fikir ve isim. Temel fizikte 20. yüzyıla damgasını vuran kuantum fiziğinde özellikle parçacıkları açıklayan standart modelde temel bir mekanizma ikincil kuantizasyon denen fikir. Bu ikinci kuantizasyon fikri sayesinde parçacıkların bir araya gelmesini veya yok olmasını matematiksel olarak betimleyebiliyoruz. Burada vurgulamak istediğim şu, görünüşte en ufak bir uygulanması olmayan, tamamen teorik kuantum fiziğinde, kuantum alan teorisinden parçacık fiziğinden alınan bir fikir, lazere uygulanıp yeni bir lazere olanak sağlayabiliyor. Bu yeni lazer de belki lazer cerrahisinde veya endüstriyel uygulamalarda çok önemli sonuçlar doğuracak.
Temel fikirlerle, yenilikçi fikirlerle pek çok ülkede istenenler arzulanan topluma fayda getirecek endüstriye fayda getirecek teknolojik fikirler arasında bir kopukluk yok. Tersine aralarında sürekli bir bağlılık var. 
Biz teknoloji geliştireceğiz, bunu destekleyelim şeklinde yaklaşırsak ki, böyle bir trend ne yazık ki var, o zaman bu yaratıcı fikirlerin önüne istemeden de olsa set çekmiş oluyoruz. ERC buna direniyor. Ben en azından kendi adıma fikirlerimi çok geniş bir alandan alıyorum ve bunun faydasını gördüğümü düşünüyorum.
Sadece meraktan yapılan ve sadece güzel olduğu için yapılan veya sadece kainatı daha iyi anlamak için yapılan en temel bilimle, direkt faydaya dönüştürebileceğimizi beklediğimiz bilimsel teknolojik gelişmeler arasında bir sürekli bağlantı var. İki yönde yatay ve dikey fikir alışverişinin çok önemli olduğunu düşünüyorum.
Dolayısıyla sadece bir tarafını ön plana çıkartmadan bunların hepsini ortak değer vererek dengeli ilerlemenin önemli olduğunu düşünüyorum.
 



Alice Huang... Nvidia’yı sarsan ve casusluk şüphelerini uyandıran gizemli Çinli kadın

Fotoğraf: Eduardo Ramon / Al Majalla
Fotoğraf: Eduardo Ramon / Al Majalla
TT

Alice Huang... Nvidia’yı sarsan ve casusluk şüphelerini uyandıran gizemli Çinli kadın

Fotoğraf: Eduardo Ramon / Al Majalla
Fotoğraf: Eduardo Ramon / Al Majalla

Marco Mossad

Nvidia CEO’su Jensen Huang ile Çinli iş kadını Alice Huang arasındaki ilişkinin ortaya çıkması, teknoloji çevrelerini aşarak Washington’daki siyaset ve ulusal güvenlik çevrelerinde de şok etkisi yarattı. Çin istihbaratıyla bağlantılı olduğuna yönelik şüpheler, henüz kesinliğe kavuşturulmamış bir suçlama olarak gündemdeki yerini korurken, teknoloji dünyasının en etkili isimlerinden birinin özel hayatını ABD ile Çin arasındaki rekabetin merkezine taşıdı. Söz konusu ilişki, Pekin’in yapay zekâ devriminin büyük bölümünün arkasındaki şirketin yöneticisine ne ölçüde yaklaşabildiği sorusunu da beraberinde getirdi.

Bu sarsıntının boyutunu anlamak için Nvidia’nın ABD’nin güç dengelerindeki konumuna bakmak gerekiyor. Şirketin tasarladığı çipler, yapay zekâ sistemlerine güç sağlıyor ve kullanıcılarına bilimsel araştırmalardan sanayiye, askerî uygulamalardan istihbarat faaliyetlerine kadar uzanan alanlarda hesaplama kapasitesi sunuyor. Bu açıdan şirketin stratejik önemi, Washington’ın sırlarını korumaya ve rakiplerinin bu silahların kapasitesine sahip olmasını engellemeye çalıştığı gelişmiş Amerikan silahlarının önemine yaklaşıyor. Dolayısıyla Çin’in bu çiplere erişimi, bir şirketin çıkarlarını ve satışlarını aşarak ABD’nin mali ve askerî üstünlüğüne ilişkin hesaplamalarla doğrudan bağlantılı hale geliyor.

Bu dengeler içinde Alice Huang’ın adı öne çıktı. Medya, finans ve bilişim sektörleri arasında geçiş yapan Çinli iş kadını, Nvidia CEO’suyla ilişkisinin inceleme ve soruşturma konusu haline gelmesiyle gündeme geldi. Peki bu çevreye giren kadın kim? Hunan eyaletinden Washington ile Pekin arasındaki teknoloji rekabetinin en hassas meselelerinden birinin merkezine uzanan süreçte nasıl bir yol izledi?

Alice Huang kimdir?

Huang Le adıyla da tanınan Alice Huang, Çin’in Hunan eyaletine bağlı Xiangtan kentinden geliyor. Hakkında yayımlanan haberlerde yaşının yaklaşık 49 olduğu belirtilirken, bazı kaynaklar 42 yaşında olduğunu öne sürüyor. Doğum tarihi ise henüz kesinlik kazanmış değil. Biyografik bilgilere göre Huang, meslek hayatına medya sektöründe başladı. Hunan Televizyonu ve Çin Merkez Televizyonu’nda (CCTV) çalıştıktan sonra Hong Kong’a taşınarak Hong Kong Baptist Üniversitesi’nde medya yönetimi alanında yüksek lisans eğitimi aldı.

Huang daha sonra finans dünyasına yöneldi. Hong Kong’da HSBC’nin özel bankacılık biriminde ve CITIC Menkul Kymetler şirketinde çalıştı. 2016 yılına gelindiğinde Shanghai Hexi Investment şirketinde üst düzey görevler üstleniyordu. 2016 ve 2017 yıllarında genel müdür yardımcılığı ve icra direktörlüğü görevlerini yürüten Huang, yatırım kararları komitesinde de yer aldı. Ayrıca şirketin kartvizitinde ortak ve genel müdür unvanlarını taşıyordu.

Kariyerindeki en önemli değişim ise 2023 yılında Singapur merkezli Megaspeed şirketinde direktör olarak göreve başlamasıyla yaşandı. Şirket, 2015 yılında Seven Road International adıyla kurulmuş ve başlangıçta video oyunları sektöründe faaliyet göstermişti. Daha sonra veri merkezleri kurmaya ve yapay zekâ uygulamalarının geliştirilmesi ile çalıştırılması için gerekli bilgi işlem kapasitesini sağlamaya yöneldi.

Megaspeed’in faaliyetleri, Nvidia işlemcilerini içeren bilişim ekipmanlarını satın alarak veri merkezlerinde çalıştırmak ve ardından bu ekipmanların işlem kapasitesini şirketlere kiralamak üzerine kurulu. Böylece müşteriler, işlemcileri satın alıp kendi veri merkezlerini kurmak yerine internet üzerinden yapay zekâ modellerini eğitebiliyor ve çalıştırabiliyor. Megaspeed, Nvidia’dan bağımsız bir şirket olmasına rağmen sunduğu hizmetlerde bu şirketin teknolojilerine dayanıyor.

Mart 2023’te Megaspeed’in hisseleri, Britanya Virjin Adaları’nda kayıtlı Huang Le limited şirketine devredildi ve Alice Huang şirketin direktörlüğünü üstlendi. Aynı yılın kasım ayında mülkiyet yapısı değişti ve Huang’ın adı resmî direktörler listesinden çıkarıldı. Bununla birlikte daha sonraki haberlerde, şirketin fiilî yönetimindeki rolünü sürdürdüğü öne sürüldü. Aynı ay Megaspeed, Nvidia’nın resmî bulut iş ortaklarından biri haline geldi. Bu statü, şirkete Amerikan teknoloji devinin çiplerine öncelikli erişim imkânı sağladı.

Megaspeed’in faaliyet hacmi kısa sürede önemli ölçüde büyüdü. Bloomberg’in gümrük kayıtlarına ilişkin analizine göre şirket, 2023 ile Kasım 2025 arasında Malezya ve Endonezya’daki iştirakleri aracılığıyla en az 4,6 milyar dolar değerinde Nvidia ekipmanı ithal etti. Bu ekipmanlar yaklaşık 136 bin grafik işlemciyi kapsıyordu. Söz konusu rakama yalnızca Nvidia ile doğrudan yapılan anlaşmalar değil, sunucu tedarikçilerinden temin edilen ekipmanlar da dahil.

Bu rakamlar, şirketin kısa süre içinde geçirdiği dönüşümün boyutunu ortaya koyuyor. Video oyunları sektörüyle bağlantılı faaliyetlerden milyarlarca dolarlık ekipman satın alarak ileri düzey bilgi işlem hizmetleri sunmaya uzanan bu süreçte Alice Huang’ın adı, ticari çıkarların Çin’in yapay zekâ teknolojilerine erişimine yönelik ABD kısıtlamalarıyla kesiştiği bir pazarla anılmaya başladı.

2024 yılına gelindiğinde Huang’ın Jensen Huang ile yakınlığı kameralara da yansıdı. Taipei’de teknoloji sektörü temsilcilerinin katıldığı bir etkinlik sırasında çekilen ve Net Thunder şirketi tarafından LinkedIn’de yayımlanan fotoğrafta Alice Huang, bir grup katılımcının arasında Jensen Huang’ın yanında otururken görülüyordu. İkilinin ilişkisine yönelik ilginin artmasıyla fotoğraf yeniden dolaşıma girdi. Ancak görüntü, aralarındaki özel ilişkinin ne zaman başladığına ilişkin herhangi bir bilgi vermiyor.

sxfrgth
 Tayvan’ın Taipei kentindeki bir restoranda, Nvidia CEO’su Jensen Huang ile akşam yemeğinde bir araya gelen Alice Huang, 22 Mayıs 2025 (Reuters)

Alice Huang, 22 Mayıs 2025’te Taipei’de düzenlenen Computex fuarıyla eş zamanlı olarak Jensen Huang’ın ev sahipliğinde gerçekleştirilen bir akşam yemeğinde yeniden onunla birlikte görüntülendi. Kaydedilen görüntüler ikili arasındaki yakınlığı ortaya koyarken, restorandan aynı araçla ayrıldıkları görüldü. ABD’nin Alice Huang’ın Çin istihbaratıyla bağlantılı olabileceğine yönelik şüphelerinin ortaya çıkmasıyla birlikte bu görüntüler, Jensen Huang ile ilişkisini, Megaspeed’deki rolünü ve şirketin Nvidia’nın gelişmiş ekipmanlarına erişimini kapsayan daha geniş bir soruşturmanın parçası haline geldi.

Sanayi ve siyasetin kesişim noktası

Şarku’l Avsat’ın Al Majalla’dan aktardığı analize göre Alice Huang dosyasının hassasiyetinin temelinde, yakınlık kurduğu kişinin konumu ve aralarındaki ilişkiyi çevreleyen ticari çıkarlar bulunuyor. Çok sayıda medya kuruluşu tarafından Çinli casus olarak nitelendirilen Huang hakkındaki suçlama henüz kesinlik kazanmış değil. ABD Adalet Bakanı Todd Blanche, 12 Kasım 2026’da yaptığı açıklamada, bu iddianın henüz doğrulanmadığını ve Federal Soruşturma Bürosu’nun (FBI) Huang’ın Çin hükümeti adına çalıştığına ilişkin haberleri araştırdığını duyurdu. Bununla birlikte, Huang’ın faaliyetlerine ilişkin yayımlanan bilgiler, özel ilişkisinin ötesine geçen ve Washington’ın Çin’e erişimini kısıtlamaya çalıştığı teknolojilere ulaşılmasını kolaylaştırma kapasitesine ilişkin güvenlik sorularını gündeme getiriyor.

2025’in başlarında Alice Huang ve ortağı Kang Wei, Güneydoğu Asya’da yüz milyonlarca dolara mal olacak bir veri merkezi projesini yatırımcılara sundu. Financial Times’ın haberine göre ikili, Nvidia işlemcilerini temin edebileceklerini belirtirken Çinli Alibaba grubunu da projenin müşterisi olarak gösterdi. Alibaba, Megaspeed’in bölgede sunduğu bilgi işlem hizmetlerinin önde gelen müşterileri arasında yer alıyordu. Böylece işlemcileri temin edebilme kapasitesi, finansman ve ticari faaliyetleri çekmede temel unsurlardan biri haline geldi.

xcdfgthy
ABD Başkanı Donald Trump, 8 Ekim 2026 tarihinde ABD’nin başkenti Washington’da düzenlenen Altın Çağ İnovasyon Zirvesi sırasında kendisine Ulusal Bilim Madalyası takdim edilmesinin ardından, Nvidia CEO’su Jensen Huang ile birlikte (Reuters)

Bloomberg’in 13 Kasım’da yayımladığı bir araştırma ise teknolojinin Çin’e ulaşmasına ilişkin başka bir güzergâhı daha ortaya çıkardı. Ocak 2025’e ait finansman belgeleri, ABD tarafından ihracatı kısıtlanan Nvidia işlemcilerini içeren sunucuların Şanghay’daki bir veri merkezinde bulunduğunu gösterdi. Söz konusu ekipmanlar, Alice Huang’ın yıllar önce kurucu ortakları arasında yer aldığı Shanghai Longteng Intelligent Computing şirketinin iştiraklerinden birinin varlıkları arasında gösterildi.

Belgelerde, H800 işlemcilerle donatılmış 22 Dell sunucusu ile H100 veya H200 işlemcileri içeren 52 Super Micro sunucusu yer aldı. Dell, bu ekipmanların bir bölümünü Singapur merkezli Aperia Cloud Services şirketine satmış, sunucular ise daha sonra Şanghay’da ortaya çıkmıştı. Aperia bağımsız bir şirket olup Alice Huang’ın şirkette mülkiyet sahibi olduğunu kanıtlayan yayımlanmış herhangi bir delil bulunmuyor. Ayrıca finansman belgeleri, ekipmanların hangi yollarla el değiştirdiğini veya özellikle Huang’ın bunların satın alınmasındaki kişisel rolünü ortaya koymuyor. Nitekim Huang, 2017 yılında Longteng’deki hisselerini devretmişti.

Bu ayrıntılar, Alice Huang ile bağlantılı iş ağı üzerinden Amerikan teknolojisine erişim sağlanmasına yönelik iki farklı yolu ortaya koyuyor. İlk yol, Çinli şirketlere Çin dışındaki veri merkezleri aracılığıyla bilgi işlem kapasitesi sunulması. İkinci yol ise ihracatı kısıtlanan işlemcileri içeren sunucuların doğrudan Çin topraklarına ulaştırılması. Yurt dışındaki bilgi işlem kapasitesinin kiralanması tek başına kaçakçılık kanıtı oluşturmasa da ekipmanların Şanghay’a ulaşması, ihracat kısıtlamalarının nasıl aşıldığı, bu süreci hangi tarafların kolaylaştırdığı ve Alice Huang’ın bunda rol oynayıp oynamadığı sorularını gündeme getiriyor.

Bu gelişmelerle eş zamanlı olarak Jensen Huang, Çin pazarına satışların sürdürülmesi gerektiğini kamuoyu önünde savunuyordu. Mayıs 2025’te ABD’nin yapay zekâ çipleri ihracatına yönelik kısıtlamalarını başarısız olarak nitelendirdi. Huang’a göre Çin’in Amerikan ürünlerinden mahrum bırakılması, ülkenin yerli alternatifler geliştirme çabalarını hızlandırıyor ve Huawei gibi şirketlere daha geniş fırsatlar sunuyordu. Ona göre satışların sürdürülmesi, Çinli şirketlerin Amerikan teknolojisine bağlı kalmasını sağlarken pazardan çekilmek hem pazar kaybına hem de rakiplerin güçlenmesine yol açabilirdi.

Huang’ın bu tutumu, Donald Trump ile yakın ilişkisi nedeniyle daha da önem kazandı. Yapay zekâ ve çip ihracatı konularında yönetimin önde gelen muhataplarından biri haline gelen Huang, görüşlerini doğrudan başkana iletme imkânı buldu. Trump, Aralık 2025’te Amerikan hükümetinin satışlardan pay alması karşılığında H200 işlemcilerinin Çin’e ihracatına izin verileceğini duyurdu.

Alice Huang ile Jensen Huang arasındaki ilişkinin siyasi açıdan taşıdığı hassasiyet de bu noktada belirginleşiyor. Alice’in Jensen Huang’dan bilgi edinmeye veya onu etkilemeye çalıştığı yönündeki haberler doğruysa, büyük ölçekli sanayi kararlarını etkileyebilecek ve Çin’e ilişkin siyasi tartışmaların yönlendirilmesine katkıda bulunabilecek bir isme erişim sağlamış demektir. Bu yakınlık, ürün planları, müşteriler ve müzakereler hakkında bilgi edinilmesine ya da ekipmanlara erişimin kolaylaştırılmasına imkân verebilir.

Ancak aralarındaki ilişki tek başına Jensen Huang’ın Çin’e satışları destekleyen tutumunu Alice’in şekillendirdiğini kanıtlamıyor. Ayrıca Alice’in çiplerin tasarımı veya üretimine ilişkin sırlara eriştiğini gösteren kamuya açık herhangi bir delil de bulunmuyor. Olası risk, kişisel erişim, ticari çıkar ve siyasi nüfuzun aynı çevrede birleşmesinden kaynaklanıyor. Alice’in bu erişimi kullanıp kullanmadığı ve kullandıysa bunu nasıl gerçekleştirdiği ise soruşturmaların yanıtlaması gereken temel soru olarak öne çıkıyor.


SpaceX, Starship uzay aracını ilk kez fırlatma platformunda yakalamayı başardı

Starship uzay aracı, ABD’nin Teksas eyaletindeki Starbase tesisinde gerçekleştirilen 15’inci test uçuşunun ardından fırlatma platformunda yakalandı. (Reuters)
Starship uzay aracı, ABD’nin Teksas eyaletindeki Starbase tesisinde gerçekleştirilen 15’inci test uçuşunun ardından fırlatma platformunda yakalandı. (Reuters)
TT

SpaceX, Starship uzay aracını ilk kez fırlatma platformunda yakalamayı başardı

Starship uzay aracı, ABD’nin Teksas eyaletindeki Starbase tesisinde gerçekleştirilen 15’inci test uçuşunun ardından fırlatma platformunda yakalandı. (Reuters)
Starship uzay aracı, ABD’nin Teksas eyaletindeki Starbase tesisinde gerçekleştirilen 15’inci test uçuşunun ardından fırlatma platformunda yakalandı. (Reuters)

Elon Musk'ın sahibi olduğu SpaceX şirketi, dün Starship uzay aracının yörüngedeki bir günlük yolculuğunun ardından güvenli şekilde geri dönmesiyle, bir uzay aracını ilk kez fırlatma platformunda yakalamayı başardı.

Şarku’l Avsat'ın AFP’den aktardığına göre Starship, kıtayı aşan iniş yolculuğunun ardından bulutların arasından ortaya çıktı ve 2 numaralı fırlatma platformunun üzerindeki iki robotik kolun arasına sorunsuz bir şekilde yerleşti.

Bu uçuş, dünyanın en büyük ve en güçlü roket sisteminin 15'inci test uçuşu olma özelliğini taşıyor. Başlangıçta roketin “Super Heavy” adlı itici aşaması ile Starship uzay aracının eş zamanlı olarak yakalanması planlanıyordu. Ancak itici aşamayı geri yakalama girişimi cuma günü iptal edildi.

Starship'in başarıyla yakalanması, uzay sektörünün tamamen yeniden kullanılabilir roket sistemleri geliştirme çabalarında önemli bir dönüm noktası olarak değerlendiriliyor. Bu teknolojinin uzay görevlerinin maliyetlerini önemli ölçüde düşürmesi ve fırlatmaların daha sık gerçekleştirilmesine imkân sağlaması bekleniyor.

Starship uzay aracı, 15'inci test uçuşunun ardından yörüngeden dönerken. (Reuters)
Starship uzay aracı, 15'inci test uçuşunun ardından yörüngeden dönerken. (Reuters)

Roket yakalanmadan önce Starship programı yetkililerinden Jessie Anderson, “Deneme başarılı olursa yörüngeye ulaşabilen bir uzay aracının tamamen fırlatma platformunda geri yakalanabileceğini kanıtlamış olacağız” ifadelerini kullandı.

Adını roket sisteminden alan uzay aracı, Dünya çevresinde 14 tur attı. 22 saat süren uçuş sırasında Musk'ın uydu internet ağı Starlink kapsamında 26 uyduyu yörüngeye bıraktı.

Starship'in yakalanması oldukça karmaşık bir operasyon olarak öne çıkıyor. Uzay aracı, daha önce SpaceX tarafından üç kez başarıyla geri yakalanan Super Heavy itici aşamasına kıyasla çok daha yüksek bir irtifadan ve çok daha yüksek bir hızla iniş gerçekleştirdi.

Super Heavy'de olduğu gibi Starship de kontrollü bir iniş yaparak fırlatma platformunun üzerindeki iki robotik kolun arasına dikey şekilde yerleşti.

Starship uzay aracının yörüngeden dönüşünün ardından fırlatma platformunda robotik kollar tarafından yakalandığı an. (AP)
Starship uzay aracının yörüngeden dönüşünün ardından fırlatma platformunda robotik kollar tarafından yakalandığı an. (AP)

Starship'in bazı modelleri, internet uydularını ve veri merkezlerini yörüngeye taşımak üzere tasarlanırken diğer modellerinin insanları Ay'a ve Mars'a götürmesi planlanıyor.

ABD Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi (NASA), Artemis programı kapsamında Starship'i Ay yüzeyine iniş aracı olarak kullanmayı hedefliyor.

NASA Başkanı Jared Isaacman, cuma günü SpaceX'i “bir başka muhteşem fırlatma” gerçekleştirmesi dolayısıyla tebrik etti. Ancak AFP'nin aktardığına göre Isaacman, Super Heavy itici aşamasının geri yakalanamamasına değinmedi.

Dünyanın en zengin insanı olan Elon Musk, kısmen yeniden kullanılabilir Falcon roketleriyle uzay sektöründe önemli bir dönüşüme öncülük etti. Bu roketler, düzenli olarak uydu fırlatmalarında ve Uluslararası Uzay İstasyonu'na astronot taşınmasında kullanılıyor.

Bununla birlikte Starship projesi çeşitli gecikmelerle karşı karşıya. Şirket, uzay aracına yörüngedeyken yakıt aktarılması gibi yeni mühendislik sorunlarını çözmeye çalışıyor. Henüz çözüme kavuşturulamayan bu işlem, Ay'a veya Mars'a gerçekleştirilecek yolculuklar açısından kritik önem taşıyor.

Super Heavy itici aşamasının da geliştirilmesi gerekiyor. Cuma günkü iniş sırasında meydana gelen teknik arıza nedeniyle şirket, roketin rotasını fırlatma sahasının açıklarında bulunan Meksika Körfezi'ne çevirmek zorunda kaldı. İtici aşama, denize çarpmadan önce kendini imha ederek büyük bir alev topu hâlinde patladı.

Starship'in cuma günkü test uçuşunda yakalama girişiminin iptal edilmesinin ardından dev roketin Super Heavy itici aşamasının patlaması. (AP)
Starship'in cuma günkü test uçuşunda yakalama girişiminin iptal edilmesinin ardından dev roketin Super Heavy itici aşamasının patlaması. (AP)

SpaceX, haziran ayında gerçekleştirdiği halka arzda yaklaşık 85,7 milyar dolar toplamasının ardından üretim ve fırlatma kapasitesini artırmak için büyük yatırımlar yapıyor.

Şirketin cuma günü Starbase'de bulunan 93 bin metrekarelik fabrikasında düzenlenen gezide SpaceX yetkilileri gazetecilere, artık iki haftada bir uzay aracı, dört haftada bir ise roket itici aşaması üretebilecek kapasiteye ulaştıklarını söyledi.


8 dakikada bir radyo sinyali gönderen tuhaf yıldız sistemi keşfedildi

Uluslararası Radyo Astronomi Araştırma Merkezi'nin hazırladığı bu tasvirde, bir beyaz cüceden gelen ışınlar başka bir yıldızın atmosferinden geçiyor. Bilim insanları, bu titreşimlerin her 8 dakikada bir oluştuğunu söylüyor (ICAR)
Uluslararası Radyo Astronomi Araştırma Merkezi'nin hazırladığı bu tasvirde, bir beyaz cüceden gelen ışınlar başka bir yıldızın atmosferinden geçiyor. Bilim insanları, bu titreşimlerin her 8 dakikada bir oluştuğunu söylüyor (ICAR)
TT

8 dakikada bir radyo sinyali gönderen tuhaf yıldız sistemi keşfedildi

Uluslararası Radyo Astronomi Araştırma Merkezi'nin hazırladığı bu tasvirde, bir beyaz cüceden gelen ışınlar başka bir yıldızın atmosferinden geçiyor. Bilim insanları, bu titreşimlerin her 8 dakikada bir oluştuğunu söylüyor (ICAR)
Uluslararası Radyo Astronomi Araştırma Merkezi'nin hazırladığı bu tasvirde, bir beyaz cüceden gelen ışınlar başka bir yıldızın atmosferinden geçiyor. Bilim insanları, bu titreşimlerin her 8 dakikada bir oluştuğunu söylüyor (ICAR)

Uzayda her 8 dakikada bir titreşen gizemli bir radyo sinyalinin, Dünya'dan binlerce ışık yılı uzaklıktaki bir yıldız sisteminden geldiği tespit edildi.

Avustralya'daki Curtin Üniversitesi ve Uluslararası Radyo Astronomi Araştırma Merkezi'nden gökbilimciler, bu kısa radyo dalgası patlamalarının alışılmadık bir yıldız çiftinden geldiğini cuma günü duyurdu.

Bu çift, dönüşünü 8 dakikada tamamlayan bir beyaz cüce yıldız (aktif bir yıldızın ölmüş çekirdeği) ve genellikle sarı cüce denen, Güneş gibi bir G-tipi anakol yıldızından oluşuyor.

Bilim insanları, bu tür sinyallerin bu yıldızlarda ilk kez tespit edildiğini söylüyor. Bu sinyaller genellikle daha küçük ve soğuk kırmızı cücelerin bulunduğu sistemlerde görülüyor. Kırmızı cüce, uzaydaki en küçük ve en soğuk yıldız türü.

Keşfi yapan Dr. Sam McSweeney, yeni araştırmayla birlikte yayımlanan açıklamada, "Titreşimlere ilişkin veriler ilk kez, beyaz cücenin yoldaş yıldızının yörüngesinde döndüğünü görmemizi sağlayacak kadar net. Bu sayede titreşimlerin beyaz cüceye yakın bir bölgeden, hatta belki de beyaz cücenin kendisinden geldiğini biliyoruz" diyor.

McSweeney ve ekibi, "GPM J071507−114153" adını verdikleri yıldız sistemindeki beyaz cücenin hareketini doğrulamak için Batı Avustralya'daki Pawsey Süperbilgisayar Araştırma Merkezi'nde 100 saatten fazla veriyi işledi.

Daha önce araştırmacılar, bunun gibi başlayıp duran radyo sinyalleri üreten benzer cisimler içeren sistemler keşfetmişti ancak bu sinyalleri hangi yıldızın yarattığı belirlenememişti.

2021'de bu türden ilk sistem keşfedildiğinden beri yaklaşık bir düzine benzer yıldız sistemi bulundu.

GPM J071507−114153, Samanyolu'nu taramak için geliştirilen ve yine Batı Avustralya'da yer alan Murchison Widefield Array teleskobu kullanılarak tespit edildi.

Curtin Üniversitesi'nden Doçent Natasha Hurley-Walker, "Ardından tam konumunu belirlemek için Güney Afrika'daki MeerKAT radyo teleskobunu kullandık" diyor.

Araştırmacılar ayrıca Hawaii'deki W.M. Keck Gözlemevi'nden yararlanarak G-tipi anakol yıldızının varlığını doğruladı.

Araştırmacılar, yıldız sisteminin tam konumunu belirlemek için Güney Afrika'daki MeerKAT radyo teleskop dizisini kullandı. Bu dizi, 64 adet radyo çanağından oluşuyor (AFP)
Araştırmacılar, yıldız sisteminin tam konumunu belirlemek için Güney Afrika'daki MeerKAT radyo teleskop dizisini kullandı. Bu dizi, 64 adet radyo çanağından oluşuyor (AFP)

Ancak buldukları bunlarla sınırlı değildi.

Bilim insanları Güneş'e benzeyen yıldızda, Dünya'daki kuzey ışıklarını oluşturan parlamalara benzer yıldız parlamalarını titreşimler sayesinde saptadı.

Hurley-Walker şu ifadeleri kullanıyor:

Radyo dalga boylarını kullanarak 5 bin ışık yılı uzaklıktaki bir yıldızdaki fırtınaları tespit edebilmemiz harika bir şey.

Independent Türkçe,independent.co.uk/space