AB sunduğu nükleer anlaşma taslağına İran’ın verdiği yanıt üzerinde çalışıyorhttps://turkish.aawsat.com/home/article/3819296/ab-sundu%C4%9Fu-n%C3%BCkleer-anla%C5%9Fma-tasla%C4%9F%C4%B1na-i%CC%87ran%E2%80%99%C4%B1n-verdi%C4%9Fi-yan%C4%B1t-%C3%BCzerinde-%C3%A7al%C4%B1%C5%9F%C4%B1yor
AB sunduğu nükleer anlaşma taslağına İran’ın verdiği yanıt üzerinde çalışıyor
İran AB’nin teklifine dün geç saatlerde yanıt verdi (Reuters)
Avrupa Birliği (AB), İran’ın nükleer programına sınırlamalar getirme amacı taşıyan 2015 tarihli nükleer anlaşmayı canlandırma önerisine Tahran’ın verdiği yanıt hakkında çalıştıklarını bildirdi.
AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Josep Borrell, AB’nin hazırladığı anlaşmaya ilişkin nihai taslak teklifine İran’ın dün geç saatlerde yanıt sunduğunu bildirdi.
AB’den bir kaynak AFP’ye yaptığı açıklamada, İran’ın verdiği yanıt üzerinde çalıştıklarını söyledi ve anlaşmadaki diğer taraflar ve ABD ile bu konuda istişarelerde bulunduklarını belirtti.
Ne olmuştu?
İran Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir Abdullahiyan dün bakanlık merkezinde yaptığı açıklamada, ülkesinin nükleer anlaşmayı canlandırma konusundaki son talep ve değerlendirmesini gece yarısına kadar Avrupa Birliği’ne (AB) sunacağını bildirdi.
İran resmi haber ajansı IRNA’ya göre, Abdullahiyan, “ABD, İran’ın iki teklifini sözlü olarak kabul etti” dedi.
İran’ın Batı ile nükleer müzakerelerini yürüten heyetin danışmanı Muhammed Marandi ise, 2015 tarihli nükleer anlaşmaya geri dönmek için büyük bir fırsat olduğunu bildirdi, aynı zamanda garantilerin anlaşmaya geri dönmenin ana koşulu olduğunu vurguladı.
Marandi, Twitter hesabından paylaştığı mesajında, Tahran’ın Avrupa Birliği’nin (AB) nükleer müzakerelerde nihai anlaşma taslağı olarak sunduğu öneriye verdiği yanıtı değerlendirdi.
İran’ın AB’ye ilettiği cevabında endişelerini dile getirdiğini ve müzakerelerde çözüm bekleyen meselelerin aşılmasının zor olmayacağını belirten Marandi şu ifadeleri kullandı:
“Bu endişeler geçmişteki ABD ve AB’nin anlaşmadaki ihlallerine dayanmaktadır. (Henüz) bir anlaşma olacağını söyleyemem ama anlaşmaya her zamankinden daha yakınız.”
Tahran ile altı büyük uluslararası güç arasında varılan 2015 tarihli anlaşma, nükleer faaliyetlerini azaltması ve nükleer programının barışçıl tutması karşılığında Tahran’a yönelik yaptırımların kaldırılmasına izin verdi.
Ancak eski ABD Başkanı Donald Trump, 2018’de tek taraflı olarak anlaşmadan çekildi ve İran’a yeniden sert yaptırımlar uygulamaya başladı.
İran ve halen anlaşmaya bağlı güçler (Fransa, İngiltere, Almanya, Rusya ve Çin), askıya alınan anlaşmayı yeniden canlandırmak için Nisan 2021’de görüşmelere başladı.
Aynı yılın Haziran ayında askıya alınan görüşmeler, Kasım ayında yeniden başladı.
Anlaşmaya varılması yönünde önemli ilerleme kaydedilmesine rağmen, Washington ile Tahran arasında anlaşmazlık nedeniyle Mart ortasından bu yana yeniden askıya alındı.
Doğu Libya-Türkiye anlaşması: Akdeniz’deki güç mücadelesinde kartları yeniden dağıtan bir adımhttps://turkish.aawsat.com/arap-d%C3%BCnyasi/5335138-do%C4%9Fu-libya-t%C3%BCrkiye-anla%C5%9Fmas%C4%B1-akdeniz%E2%80%99deki-g%C3%BC%C3%A7-m%C3%BCcadelesinde-kartlar%C4%B1-yeniden
Doğu Libya-Türkiye anlaşması: Akdeniz’deki güç mücadelesinde kartları yeniden dağıtan bir adım
Ecdebiye şehrinin batı kapısında, cephe hattına yakın bir yerde, Libya Krallığı bayrağının arkasında muhalif güçlerden bir savaşçı(Reuters)
Tarek Megerisi
Son birkaç hafta içinde Libya, ABD'den Doğu Akdeniz'e kadar uzanan yankıları olan bir dizi hızlı siyasi gelişmeye sahne oldu. Kıvılcım, ülkenin doğusunda toplanan Libya Temsilciler Meclisi'nin 20 Ekim 2026'da Libya ve Türkiye arasında imzalanan deniz yetki anlaşmasını onaylaması oldu.
Bu onay, Ankara'ya Libya hükümetiyle imzaladığı diğer anlaşmaları, özellikle de petrol ve doğalgaz kaynaklarını araştırmak için çeşitli açık deniz alanlarında sismik araştırmalar yapmayı uygulamaya başlaması için yasal bir zemin sağlıyor. Bu durum, araştırmaların Libya-Mısır deniz sınırına yakın tartışmalı suları da içermesi nedeniyle Mısır ile bir çatışmaya yol açabilir.
Onay ayrıca, Türkiye'nin Akdeniz'deki ekonomik bölgelerin paylaşımına ilişkin geniş kapsamlı taleplerini, Yunanistan'ın da aynı derecede geniş kapsamlı talepleri karşısında savunan konumunu güçlendiriyor. Bu, 2020'de yaşananlara benzer şekilde, iki ülke arasında yeniden bir askeri çekişme olasılığını artırıyor.
Dolayısıyla Libya, ülkenin doğusundaki makamlar arasındaki anlaşma yoluyla, Türkiye'nin Avrupa Birliği (AB) ve İsrail'e karşı yer aldığı daha geniş bir bölgesel çekişmenin içine çekiliyor. Durum, Yunanistan'ın Amerikan şirketi Chevron ile Girit'in güneyindeki sularda petrol arama sözleşmesi yapmasıyla daha da karmaşık hale geliyor; zira bu sular Libya'nın hak iddia ettiği sulardır. Anlaşmanın uygulanması girişimleri, korumacı politikalar benimseyen, mevcut dengeleri sarsan ve özellikle bölgesel çıkarları ve enerji stratejisi söz konusu olduğunda kararları tahmin edilmesi zor olan bir yönetim tarafından yönetilen ABD'yi çatışmaya çekebilir.
Libya'daki bir dizi etkileşim
Libya'daki olaylar, mevcut duruma hâkim olan jeopolitik baskılardan nadiren bağımsız olarak gerçekleşir.
Onaydan önce, Kahire ile yakın bağları olan eski Temsilciler Meclisi Başkanı Akile Salih'in görevden alınmasıyla sonuçlanan siyasi bir manevra yaşandı. Salih, yıllarca, Mısır çıkarlarına verebileceği potansiyel zarar ve Libya'da kurulan uluslararası güç dengesini bozabileceği gerekçesiyle anlaşmanın onaylanmasını engellemişti; görev süresinin devamı da büyük ölçüde bu dengeye bağlıydı.
Başta Akdenizli güçler olmak üzere, Libya’nın iç işlerine müdahale etmeye alışkın ülkeler şimdi politikalarının sonuçlarıyla yüzleşiyorlar. Yıllarca kısa vadeli kazanımlar peşinde koştular veya çıkarlarına hizmet eden yerel vekil güçleri kullandılar
Ancak Salih'in 12 yıla uzanan görev süresi ekim ayı başlarında sona erdi ve yerine, Libya'nın doğusundaki fiili yönetici Saddam Hafter’in arkasında olduğu bir hamleyle Salihin Abdünnebi el-Ubeydi geçti.
Eski başkanı deviren bu hamle, Libya bağlamında özel öneme sahip, çünkü çoğu ülkede rolü idari ve organizasyonel işlevlerle sınırlı olan meclis başkanlığı, Akile Salih döneminde, oylama ve yasama yetkisini tekeline alarak, Temsilciler Meclisi'nde fiili karar alma merkezi haline geldi.
Bu durum yıllar içinde iyice yerleşti ve Birleşmiş Milletler (BM) ile yabancı diplomatlar, çıkarlarına uygun olduğu her durumda Salih'in antidemokratik uygulamalarına göz yumdular. Bu uygulamalar arasında, yeterli çoğunluk olmadan oylama yapılması ve hatta milletvekillerinden WhatsApp üzerinden oy alındığı iddiaları ortasında sonuçlarla oynanması da yer alıyordu.
Yeni başkan da aynı yolu izledi; kendisinden öncelik verilmesi istenen bir konuda kapalı oylama yaptı ve yaygın anlatıya göre Saddam Hafter'in istediği sonucun oy birliğiyle onaylandığını açıkladı.
Bu, oğul Hafter'in Libya başkanlığına ulaşma veya kendisini bütün ülkenin fiili yöneticisi olarak dayatma hırsları için bir zaferi temsil ediyor. Saddam Hafter’in desteklenmesi, Amerikan diplomasisinin ve BM destekli sürecin bir hedefi haline gelen ve BAE'den Rusya ve Fransa'ya kadar uluslararası aktörlerin desteğini alan bir projeye dönüşse de temel bir engelle karşı karşıya; özellikle ülkenin daha yoğun nüfuslu batısında yaşayan birçok Libyalı, onun yönetimine boyun eğmeyi reddediyor.
Hafter, Bingazi'deki bir askerî geçit töreninde (AFP)
Görünüşe göre oğul Hafter, Ankara'nın çıkarlarına hizmet edebileceğini göstererek Ankara'nın gözüne girmeye çalışıyor. Uzun zamandır beklenen deniz yetki anlaşmasının onaylanmasının yanı sıra ticari anlaşmaları ve askeri ortaklıkları garanti ederek, Türkiye'nin batı Libya'daki etkisini kullanarak iktidara yükselişinin önünü açmasını umuyor.
Ofisleri ve kendisine bağlı medya kuruluşları tarafından yürütülen kampanya da olayların bu şekilde yorumlanmasını destekliyor. Kampanya onayı, ulusal çıkarlara bağlılık ve birleşik bir Libya'yı temsil etme çabalarının devamı olarak, zekice bir siyasi hamle olarak tasvir ediyor. Ancak bu anlatı, kararın bağımsız bir parlamentonun egemen iradesini yansıtmaktan ziyade, Hafter’in siyasi emellerine hizmet ettiği kanaatini destekliyor.
Bu izlenim, Ankara'da ulusal birliğin bu çarpık vizyonunu desteklemek amacıyla düzenlenen bir toplantıyla eş zamanlı gelen, Temsilciler Meclisi aracılığıyla Merkez Bankası'na yeni bir başkan atama girişiminde bulunmasıyla daha da pekişiyor.
Kriz Libya sınırlarının ötesinde patlak veriyor
Başta Akdenizli güçler olmak üzere, Libya’nın iç işlerine müdahale etmeye alışkın ülkeler şimdi politikalarının sonuçlarıyla yüzleşiyorlar. Yıllarca kısa vadeli kazanımlar peşinde koştular veya çıkarlarına hizmet eden yerel vekil güçleri kullandılar, ancak aniden ve sert bir şekilde şu ünlü ifadenin doğruluğunu keşfettiler: Aldatmaya kalkıştığımızda ne karmaşık bir ağ örüyoruz!
Yunanistan ve Avrupalı müttefiklerinin tepkisi tahmin edilebileceği gibi öfkeliydi. Türkiye'yi sorumlu tutan ve anlaşmayı “geçersiz” ve uluslararası hukukun ihlali olarak nitelendiren açıklamalar peş peşe geldi. Ancak bu tutum, etkilerinin sınırlılığını ortaya koyuyor ve bu sonucun zeminini hazırlayan koşulları yaratmadaki rollerini, olası alternatifleri engellemelerini ve dahası argümanlarının eksikliklerini görmezden geliyor.
Denizde koşulların yakın gelecekte önemli bir değişikliğe uğraması olası görünmüyor. Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı’nın (TPAO) keşif araştırmaları yapmayı planladığı alanların çoğu Libya sularında yer alıyor
Yerleşik ve köklü demokratik geleneklerine rağmen, Yunanistan ve Fransa, Hafter ailesinin Libya içindeki siyasi konumunu iyileştirmede, uluslararası pozisyonunu güçlendirmede ve Trablus savaşındaki yenilgisinin ardından hesap verebilirlikten korunmasında önemli bir rol oynadı.
Bu savaş, daha önce Hafter'i kontrolünü Libya’nın tamamına genişletmek için destekleme girişimi sonucunda yaşanmış ve nihayetinde ülkedeki Rus ve Türk varlığını pekiştirmişti. Ayrıca, Türkiye ile Libya hükümeti arasında ilk deniz yetki anlaşmasının imzalanmasına da neden olmuştu. Bu da Yunanistan ve diğer Avrupa ülkelerini Hafter'in nüfuzunu güçlendirme, Trablus hükümetini zayıflatma, güçlü bir liderin yükselişine zemin hazırlama ve Batı Libya'daki Türk nüfuzuna karşı muhalefeti harekete geçirme politikasına geri dönmeye yöneltmişti.
İronik bir şekilde, aynı ülkeler daha önce de aynı politikayı izlerken, Türkiye'nin oradaki varlığını güçlendirmesine olanak sağlayan koşulların oluşmasına katkıda bulunmuşlardı. Şarku’l Avsat’ın al Majalla'dan aktardığı analize göre bu, Avrupa dış politikasındaki kronik bir kusuru açığa çıkarıyor; o da stratejik vizyon yerine kısa vadeli taktiksel hesaplara öncelik verilmesi.
Bununla birlikte, Hafter'in ailesi Rusya'ya giderek daha fazla bağımlı hale gelirken ve Atina ile diğer güney Avrupa ülkelerine baskı yapmak için göçmen dalgalarını kullanırken bile, Avrupa'daki iyimserlik devam etti. Ve beklendiği gibi, Avrupalıların iktidara gelmesine yardımcı olduğu otoriter yönetici, kontrollerinden çıktı ve onlar pahasına kendi çıkarlarını gerçekleştirmek için rakipleriyle iş birliği yapmaya başladı.
Mısır da benzer bir çıkmazla karşı karşıya; 2019'daki askeri yenilgisinden sonra Hafter'i korumada önemli bir rol oynadı. Bunun arkasındaki motivasyonun bir kısmı, bizzat Kahire'nin Hafter'i destekleme politikasının güçlenmesine katkıda bulunduğu Libya'daki Türk nüfuzuna karşı koymaktı.
Kuzey Libya'daki Ras Lanuf'ta bir petrol rafinerisi, 3 Haziran 2020 (AFP)
Deniz yetki anlaşmasının Mısır'ın sınırları belirleme vizyonuyla çelişmesine ve Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı’nın (TPAO) ihtilaflı sularda keşif çalışmaları yapma olasılığına rağmen, Kahire'nin müttefiki Akile Salih'i kaybetmesi, çeşitli taraflarla iyi ilişkilerini sürdürme çabalarına ilave zorluklar getirdiği için daha da rahatsız edici görünüyor.
Zira Mısır-Türkiye ilişkileri iyileşiyor, dahası doğal gaz rezervlerinin işletilmesindeki ortak çıkarlar, deniz yetki alanlarıyla ilgili anlaşmazlıklar konusunda bir uzlaşıya varma yolu sunuyor. Kahire için en zorlu meydan okuma, Libya içindeki nüfuzunu korumak ve Salih'in kaybını telafi ederek Trablus hükümeti ve ülkenin doğusundaki diğer güç merkezleriyle bağlarını güçlendirmektir.
Mısır’ın ayrıca, tüm taraflarla iyi ilişkilerini sürdürmesi gereken bir dönemde, bir tarafta Yunanistan, Avrupa ve İsrail, diğer tarafta Türkiye arasında tırmanan düşmanlığa dahil olmaktan kaçınması da gerekiyor.
Amerika Birleşik Devletleri’ne gelince, şimdilik, son hamlenin Libya'daki hedeflerine hizmet ettiği stratejik değerlendirmesine dayanarak, bu gelişmelerden uzak durmaktan memnun görünüyor. Ancak, pozisyonlarını sürekli değiştirmesiyle bilinen ABD yönetiminin bu temkinli yaklaşımını ne kadar sürdürebileceği şüphe konusu.
Washington'daki güçlü Yunan lobisi, Chevron'un çıkarlarının tehlikeye girmesi olasılığı, ilave olarak İsrail'in nüfuzu, ABD yönetimini anlaşmanın sonuçlarını sınırlamaya itebilecek faktörler arasında yer alıyor. Dahası, Türkiye'nin bağımsız enerji üretim kapasitesini geliştirmesi, ABD'nin Akdeniz üzerinden Avrupa'ya enerji tedarik sisteminde etkili bir konuma sahip olma vizyonuyla çelişiyor.
Bu gelişmeler Ankara için de bir uyarı niteliğinde. Kendilerini güçlü yöneticiler olarak sunanların değişken tutumları ve Libya gibi bölünmüş bir ülkede anlaşmaların uygulanmasının zorluğu, Türkiye'nin nihai bir oldubitti dayatmadığını, aksine yeni bir çatışma ve bölünme dönemi başlattığını gösteriyor.
Libya-Türkiye deniz yetki anlaşmasının nüfuz ve enerji mücadelesi üzerindeki etkileri
Anlaşmanın onaylanmasının neden olduğu güçlü tepkilere rağmen, denizde koşulların yakın gelecekte önemli bir değişikliğe uğraması olası görünmüyor. TPAO’nun arama çalışmaları yapmayı planladığı alanların çoğu Libya sularında yer alıyor; bu kapsamın dışında kalan tek alanla ilgili olarak Mısır ile görüşme fırsatı hâlâ mevcut. Arama projelerinin ilerlemesindeki olağan yavaşlık göz önüne alındığında, konu şu anda acil görünmüyor.
Libya'daki çıkarları korumak ve bunların istikrarı sarsma gücünü sınırlamak, vekalet savaşlarından ve kısa vadeli hesaplardan vazgeçmeyi ve bunun yerine mevcut siyasi sermayeyi istikrarlı ve egemen bir devlet inşa etmeye kullanmayı gerektiriyor
Yunan hükümeti, Girit'in güneyindeki sular üzerindeki anlaşmazlığı çözmek için Libya ile diyalog başlatmaya çalışıyor; bu, anlaşmanın tamamen iptalini talep etmekten daha spesifik ve yönetilebilir bir hedeftir. Ancak, diplomatik çabaların başarısızlığı, Chevron ve Helleniq Energy'nin halihazırda araştırma ve arama faaliyetleri yürüttüğü Girit'in güneyindeki iki deniz bölgesinde bir çatışmayı tetikleyebilir.
Bu da Türkiye'nin tartışmalı deniz alanlarındaki projeleri engellemek için savaş gemileri gönderdiği ve Fransa ile karşı karşıya geldiği 2020 yılında Kıbrıs açıklarında yaşanan çatışmanın tekrarlanmasına neden olabilir.
Türkiye'nin Tosyalı Grubu ile Libya Birleşik Demir ve Çelik Şirketi'nin ortak girişimi olan Tosyalı Çelik Sanayi tarafından Libya'nın Bingazi kentinde inşa edilen demir ve çelik fabrikası, 9 Eylül 2026 (Reuters)
Ancak en ciddi sonuçlar siyasi olmaya devam ediyor. Bu hamle, bir tarafta İsrail, Yunanistan ve GKRY, diğer tarafta Türkiye arasındaki jeopolitik bölünmeyi derinleştiriyor ve gaz sektörünün ötesine uzanan ve etkileri Ortadoğu'dan Afrika Boynuzu'na kadar birçok bölgesel alana ulaşabilecek gelişmelere neden olabilir.
Bu sonuçlar Libya'nın kendisi için bile ters tepebilir. Hafter, bir oldubitti dayatmada başarılı olduğuna inanırken, Trablus hükümeti, Türkiye ile anlaşmayı imzalayan Libyalı taraf olarak hâlâ önemli bir siyasi ağırlığa sahip ve bu da Ankara'nın ondan kolayca vazgeçmesini engelliyor.
Türkiye'nin Yunanistan, Fransa, Mısır ve diğerlerinin deneyimlerinden ders çıkarması kendi çıkarınadır. Zira, eğer Hafter Trablus üzerindeki kontrolünü sağlamlaştırmayı başarırsa, Ankara aniden kendisini güç yapısından dışlanmış bulabilir ve çıkarları, daha önce Hafter’i destekleyen güçlerin başına geldiği gibi, ikinci plana itilebilir.
Bu sahneden çıkarılacak ders şudur: Libya'daki çıkarları korumak ve bunların istikrarı sarsma gücünü sınırlamak, vekalet savaşlarından ve kısa vadeli hesaplardan vazgeçmeyi ve bunun yerine mevcut siyasi sermayeyi, bölgesel ve uluslararası ilişkilerinde sorumlu bir ortak rolünü oynayabilecek istikrarlı, egemen bir devlet inşa etmeye kullanmayı gerektiriyor.
*"Bu analiz Şarku’l Avsat tarafından Londra merkezli al Majalla dergisinden çevrilmiştir."
Irak... Baskılara yanıt vermek ile dengeyi yeniden sağlamak arasında ez-Zeydi’nin görevden almalarıhttps://turkish.aawsat.com/arap-d%C3%BCnyasi/5335068-irak-bask%C4%B1lara-yan%C4%B1t-vermek-ile-dengeyi-yeniden-sa%C4%9Flamak-aras%C4%B1nda-ez-zeydi%E2%80%99nin
Irak... Baskılara yanıt vermek ile dengeyi yeniden sağlamak arasında ez-Zeydi’nin görevden almaları
Irak Başbakanı Ali ez-Zeydi, hükümet üyelerinin onaylanması için düzenlenen parlamento oturumuna katıldı, Bağdat, 15 Ekim 2026. (Reuters)
Rüstem Mahmud
Irak Başbakanı Ali ez-Zeydi’nin, Ulusal İstihbarat Teşkilatı Başkanı Hamid eş-Şatri ile Başbakanlık Ofisi Müdürü İhsan el-Avadi’yi de kapsayan bir dizi görevden alma kararı, bu adımların arka planına ilişkin çeşitli soruları gündeme getirdi. Söz konusu kararların, Irak’ı çevreleyen ciddi bölgesel gerilimlerin ve İran’a yakın Şii silahlı grupların silahsızlandırılması konusundaki keskin anlaşmazlıklar nedeniyle ülkedeki iç kutuplaşmanın derinleştiği bir dönemde alınması dikkat çekti.
Bu çerçevede, Koordinasyon Çerçevesi’ne yakın üst düzey bir Iraklı siyasi kaynak, kararların alınmasına zemin hazırlayan koşullara ilişkin değerlendirmelerde bulundu. Muhammed Şiya es-Sudani hükümetinde önemli bir görev üstlenmiş olan kaynak, Al Majalla’ye yaptığı açıklamada, İstihbarat Teşkilatı Başkanı’nın görevden alınmasının bir yönüyle, Koordinasyon Çerçevesi içindeki siyasi bileşenler arasında üst düzey güvenlik makamlarının dağılımında yeniden denge sağlama ihtiyacıyla bağlantılı olduğunu belirtti. Kaynak, özellikle Kanun Devleti Koalisyonu’na bağlı Yaser el-Maliki’nin İçişleri Bakanlığı görevine getirilmesinin ardından bu ihtiyacın öne çıktığını ifade etti. Kaynağa göre görevden alma kararı, İstihbarat Teşkilatı’nın Irak’tan komşu ülkelere yönelik füze ve insansız hava aracı (İHA) saldırılarını engelleyememesi üzerine de alınmış olabilir. Başbakanlık Ofisi Müdürü’nün görevden alınmasını ise ez-Zeydi’ye yönelik bölgesel ve Amerikan baskıları ile tavsiyelerine bağlayan kaynak, bu çevrelerin el-Avadi’yi, ikili görüşmelerin tüm ayrıntılarını Irak’ın iç işlerine müdahil olan bölgesel bir ülkeye aktaran isim olarak gördüğünü kaydetti.
Köklü güvenlik değişiklikleri
Başbakanın mevcut adımları köklü ve kapsamlı olsa da ekim ayının başında başlattığı sürecin devamı niteliğinde. Ez-Zeydi, ekim ayının başlarında Başbakanlık Ofisi’nde görev yapan yaklaşık 70 danışman, uzman ve özel personelin sözleşmelerini feshetmişti. Söz konusu kişiler, ülkedeki en hassas alanlarda Başbakanlık kurumlarını ve bu kurumların denetim mekanizmalarını yönetiyordu. Bu alanlar arasında güvenlik, sağlık, eğitim, dış ilişkiler, ekonomi politikaları, Başbakanlık ile Irak Kürt Bölgesel Yönetimi (IKBY) arasındaki ilişkiler ve vilayetlerle ilişkiler yer alıyordu. Ez-Zeydi, bu isimlerin yerine ülkenin başlıca toplumsal ve siyasi kesimlerini temsil eden dört yardımcısını atadı. Her birine ülkedeki önemli bir idari dosyanın takibini üstlenme görevi verdi.
Bu gelişmeler, ez-Zeydi’nin geçtiğimiz temmuz ayının ortalarında güvenlik ve askerî alanlarda aldığı ve bu iki hassas dosyanın denetiminde ‘Başbakanlığın merkezî rolünü’ artırmayı amaçlayan bir dizi kararın ardından geldi. Ez-Zeydi, ülkenin üç üst düzey güvenlik kurumunun denetimini birleştirerek Irak Anayasası uyarınca Silahlı Kuvvetler Başkomutanı sıfatıyla bunları kendi ofisine bağladı. Bu kapsamda, o dönemde kamuoyuna açıklanmayan iç düzenlemelerle Müşterek Harekât Komutanlığı Ofisi, Başkomutanın Özel Ofisi ve Ulusal Harekât Merkezi’ni kendisine bağlı tek bir ofis altında birleştirme kararı aldı. Yeni ofisin görevi; İçişleri ve Savunma bakanlıkları, İstihbarat Teşkilatı, Ulusal Güvenlik Teşkilatı, Terörle Mücadele Kurumu, Haşdi Şabi Komisyonu, Sınır Kapıları Komisyonu ve Askerî Sanayileşme Kurumu’nun çalışmalarını denetlemek ve takip etmek olacaktı. Başbakanlık, ilgili bakanlıklar ve kurumların yanı sıra Ulusal Güvenlik Danışmanlığı Ofisi gibi bağlantılı birimlere de söz konusu idari talimatı göndererek bu doğrultuda hareket etmelerini istedi. Ez-Zeydi daha sonra Terörle Mücadele Kurumu Başkanlığı ve Federal Polis teşkilatında yeni atamalar yaptı. Ulusal Güvenlik Danışmanı Kasım el-Araci ile Ulusal Güvenlik Teşkilatı Başkanı Abdulkerim el-Basri’yi görevden alan ez-Zeydi, Kasım el-Abudi’yi Ulusal Güvenlik Danışmanı, Basim el-Bedri’yi ise Ulusal Güvenlik Teşkilatı Başkanı olarak atadı.
Şarku’l Avast’ın Al Majalla’dan aktardığı analize göre Başbakanın yeni kararları daha köklü adımlar içeriyordu. Bu kapsamda İstihbarat Teşkilatı Başkanı Hamid eş-Şatri’nin görevine derhal son verildi ve yerine yeni bir isim atanana kadar görevlerini bizzat başbakanın üstleneceği açıklandı. Şatri, mevcut görevinin yanı sıra Irak’ın Suriye Özel Temsilcisi olarak da görev yapıyordu. Beşşar Esed rejiminin devrilmesinin ardından Bağdat ile Şam arasındaki ilişkilerin normalleşmesinde ve gerginliğin azaltılmasında önemli bir rol oynamıştı. Ancak görevden alınması, ez-Zeydi’nin Suriye ve Lübnan’a gerçekleştireceği ziyaretlerden yalnızca birkaç gün önce geldi. Ez-Zeydi ayrıca, Başbakanlık Ofisi Müdürü İhsan el-Avadi’yi görevden alarak bu göreve, daha önce Ticaret Bakanlığı bünyesinde idari bir görev yürüten Reşad Halef Haşim’i atadı. Bakanlık düzeyinde bir statüye sahip olan Başbakanlık Ofisi Müdürlüğü görevindeki el-Avadi, Koordinasyon Çerçevesi içindeki güçlere yakınlığıyla tanınıyordu. Teknokrat bir isim olarak değerlendirilen Haşim ise Irak Ticaret Bakanlığı Şirketler Sicili Dairesi Müdürü olarak görev yapıyordu.
Irak Başbakanlık Ofisi Müdürü (sağda) ve İran’ın Bağdat Büyükelçisi Muhammed Kazım Sadık, 11 Temmuz 2023 tarihinde Bağdat’ta düzenlenen törende imzalanan ikili anlaşmaları birbirlerine teslim ederken (AFP)
Bu gelişmelerle bağlantılı olarak, Irak’ın güneyindeki Meysan İl Meclisi Başkanı Mustafa Duveyr, Başbakanın İran sınırındaki Şeyb Sınır Kapısı’nı kapatma kararını reddettiğini açıkladı. Kararın başbakanın yetkilerini aştığını savunan Duveyr, vilayetteki ana yolları kapatma ve hatta sivil itaatsizliğe başvurma tehdidinde bulundu. Ayrıca başbakanı dolaylı olarak Amerikan talimatlarına boyun eğmekle suçladı. Ez-Zeydi’yi başbakanlık makamına taşıyan Koordinasyon Çerçevesi’nin başlıca bileşenlerinden Bedir Örgütü, Duveyr’e destek verdi. Ancak Irak mahkemelerinden biri Duveyr hakkında tutuklama kararı çıkardı. Gözlemciler, Duveyr’in açıklamalarını ve Bedir Örgütü’nün bu açıklamalara verdiği desteği, Irak Başbakanı’nın ülke içindeki İran nüfuzunu sınırlandırma girişimlerine karşı İran’ın kendi araçlarını harekete geçirme çabası olarak değerlendirdi. Duveyr, yayımladığı bir açıklamada yargının karşısına çıkmayı kabul ettiğini belirtirken, Şeyb Sınır Kapısı’nın kapatılmasına karşı tutumunu yineledi. Duveyr, “Meysan Harekât Komutanlığı’nın hakkımdaki tutuklama kararını uygulamak üzere harekete geçirilmesine gerek yok. Çünkü ben bir suçlu ya da kanun kaçağı değilim; Meysan vilayetinin yasama organını temsil ediyorum. Ben devlet adamıyım, köklü ve saygın bir aşiretin mensubuyum. Ayrıca saygın bir siyasi ve cihatçı yapıya mensubum” ifadelerini kullandı.
Karar alma süreçlerinin merkezileştirilmesi ve denge oluşturulması
Koordinasyon Çerçevesi’ne yakın olan ve önceki hükümette üst düzey bir görev üstlenmiş Iraklı siyasi kaynak, Al Majalla’ye yaptığı açıklamada, başbakanın yeni kararlarının arka planını ve hangi koşullarda alındığını değerlendirdi. Kaynak, kararların birbirinden ayrılarak ele alınması gerektiğini vurgulayarak, bunların tek bir çerçevede değerlendirilmemesi gerektiğini belirtti ve şu ifadeleri kullandı: “İstihbarat Teşkilatı Başkanlığı açısından bakıldığında, bu kararın bir yönüyle Koordinasyon Çerçevesi içindeki güçler arasında yeniden denge sağlama ihtiyacına yanıt olarak alındığı görülüyor. Zira Kanun Devleti Koalisyonu, İçişleri Bakanlığı görevini elde etti. Koordinasyon Çerçevesi’ndeki güçler arasında uzun yıllardır uygulanan teamüle göre, ittifak bünyesindeki hiçbir blok dört önemli makamdan ikisini aynı anda üstlenmiyor. Bu makamlar İçişleri Bakanlığı, İstihbarat Teşkilatı Başkanlığı, Parlamento Güvenlik ve Savunma Komisyonu Başkanlığı ile Haşdi Şabi Komisyonu Başkanlığı’ndan oluşuyor. Son aylarda yaşanan değişiklikler, İçişleri Bakanlığı ve Haşdi Şabi’deki gelişmeler de dahil olmak üzere, İstihbarat Teşkilatı’nın üst yönetiminin yeniden şekillendirilmesini gerekli kıldı. Ancak yeni başkanın kim olacağı, bu adımın Koordinasyon Çerçevesi içindeki bir grubun lehine mi işleyeceğini, böylece Kanun Devleti Koalisyonu ve Nuri el-Maliki ile denge mi kurulacağını, yoksa ittifak dışından bir ismin mi göreve getirileceğini belirleyecek. Gündeme gelen isimlerden biri, halihazırda ABD’de yaşayan Talib Şegati. Şegati’nin atanması, ez-Zeydi’nin güvenlik ve askerî kurumlarda denge oluşturma ve İran’a yakın isimlerin nüfuzunu sınırlama yönünde belirgin bir eğilim taşıdığı anlamına gelecektir. Şegati, 2004-2009 yılları arasında bu görevi yürüten Muhammed eş-Şehvani’den bu yana İran’a yakın siyasi güçlerin kabul etmediği çevrelerden gelecek ilk isim olacak. Eş-Şehvani, dönemin Başbakanı Nuri el-Maliki aracılığıyla İran’ın güvenlik teşkilatı üzerindeki nüfuzunu gerekçe göstererek görevinden istifa etmişti.”
Dönemin Irak Başbakanı Muhammed Şiya es-Sudani ve Irak Ulusal İstihbarat Teşkilatı Başkanı Hamid eş-Şatri, Bağdat’ta istihbarat teşkilatına ait bir binaya düzenlenen İHA saldırısının yol açtığı hasarı inceledikten sonra düzenlenen toplantıda, 22 Mart 2026 (AFP)
Kaynak sözlerini şöyle sürdürdü: “Başbakanlık Ofisi Müdürü meselesi de aynı çerçevede değerlendirilmeli. ABD Başkanı Donald Trump, son ABD ziyareti sırasında ez-Zeydi ile baş başa görüşmeyi tercih etti. Ez-Zeydi’nin bölge ülkelerine gerçekleştirdiği ziyaretlerde de aynı durum tekrarlandı. Bu da Başbakanlık Ofisi Müdürü’ne duyulan güvenin sınırlı olduğuna işaret ediyor. Bu nedenle ez-Zeydi, özellikle kendisine yakın yürütme kadrosunda yalnızca kendi belirlediği isimleri göreve getirebileceği mesajını vermeye çalışıyor. Ancak bu girişim, belirgin zorluklarla karşılaşmadan ilerleyemeyecek. Meysan İl Meclisi Başkanı’nın açıklamaları ve eylemleri gibi gelişmeler, başbakanın İran’ın nüfuzunu sınırlandırma ve silahlı grupları silahsızlandırma yönündeki politikalarının yalnızca İran ve bu gruplar tarafından değil, bazı toplumsal tabanlar, siyasi güçler ve yerel aktörler tarafından da reddedildiğini gösteriyor. Bu kesimler, söz konusu silahları Şii yönetiminin devamlılığını güvence altına alan bir unsur olarak görüyor ve mevcut durumu uzun süre oyalayıcı hamlelerle sürdürebileceklerini düşünüyor.”
Statü mücadelesi
Araştırmacı Muhammed el-Meşhedani, bu kararları Irak başbakanlarının görevdeyken yaşadığı ve ‘geleneksel dönüşümler’ olarak nitelendirdiği süreçle ilişkilendiriyor. El-Meşhedani, Al Majalla’ye yaptığı açıklamada şunları söyledi: “Genellikle Irak başbakanları, göreve geldikten birkaç ay sonra Koordinasyon Çerçevesi içindeki güçlere karşı kendilerini koruyacak bazı adımlar atmaya çalışıyor. Bu süreçte, kontrolünü kendi ellerinde toplamaya çalıştıkları kurumların başında İstihbarat Teşkilatı geliyor. Çünkü bu kurum, İran nüfuzunun dışında kalarak kurumsal yapısını görece koruyabilmiş Irak kurumlarının başında geliyor. Bunu Hamid eş-Şatri’nin mesleki geçmişi üzerinden de anlamak mümkün. Eski Başbakan Mustafa el-Kazımi, İstihbarat Teşkilatı Başkanlığı görevinden başbakanlığa geçti. Görev süresi boyunca teşkilat başkanlığına kimseyi atamadı ve bu makamı kendi elinde tuttu. Görev süresinin bitimine üç ay kala ise Başbakanlık Ofisi Müdürü Raid el-Cuhi’yi bu göreve getirdi. Muhammed Şiya es-Sudani göreve geldiğinde, o sırada Ulusal Güvenlik Teşkilatı Başkanı olan eş-Şatri’yi görevden aldı. Ancak Koordinasyon Çerçevesi’nin baskıları sonucunda eş-Şatri’yi daha üst bir makama, İstihbarat Teşkilatı Başkanlığı’na yeniden atadı. Buna rağmen İstihbarat Teşkilatı, İran’a yakın güçlerin ciddi şüphelerini çekmeye devam etti. Bu nedenle kurum, rolünden kuşku duyan ve ABD’ye yakın unsurlar tarafından güçlendirildiğini düşünen çevrelerce 2021’in sonlarında ve 2026’nın başlarında birden fazla kez bombalı saldırıların hedefi oldu. Bu durum, teşkilatı her başbakan için ilk başvurulan ve değişmeyen bir dayanak haline getiriyor. Ez- Zeydi de aynı yolu izledi.”
Bağdat ve Şam, istikrarı güvence altına alacak bir ilişkiler sistemi kuruyorhttps://turkish.aawsat.com/arap-d%C3%BCnyasi/5335029-ba%C4%9Fdat-ve-%C5%9Fam-istikrar%C4%B1-g%C3%BCvence-alt%C4%B1na-alacak-bir-ili%C5%9Fkiler-sistemi-kuruyor
Bağdat ve Şam, istikrarı güvence altına alacak bir ilişkiler sistemi kuruyor
Irak Başbakanı Ali ez-Zeydi, dün Şam’daki Halk Sarayı’nda Suriye Cumhurbaşkanı Ahmed eş-Şara tarafından karşılandı. (AP)
Şam ve Bağdat’ın, ortak ekonomik ve güvenlik çıkarlarına dayalı stratejik bir ortaklık kurma yönünde ilerlediğine işaret eden gelişmeler yaşanıyor. Şam’daki kaynaklar, Irak Başbakanı Ali Falih ez-Zeydi’nin dün Şam’a gerçekleştirdiği ziyaretin, iki ülke ilişkilerinin yakın ve uzun vadeli geleceği açısından, ziyaretin dayandığı hedeflerin gerçekleşmesi hâlinde, “köklü bir dönüm noktası” oluşturduğunu belirtti.
Ziyaretin önemini artıran unsur, Esed rejiminin devrilmesinden bu yana Irak federal hükümetinin başındaki bir ismin Suriye’ye gerçekleştirdiği ilk ziyaret olması. Ziyaret aynı zamanda, iki taraf arasında dışişleri bakanları ve istihbarat yetkilileri düzeyinde gerçekleştirilen karşılıklı temasların yansıttığı siyasi ilişkilerdeki ve güvenlik koordinasyonundaki kademeli iyileşmenin bir sonucu olarak değerlendiriliyor.
Jusoor Araştırmalar Merkezi’nden Abdülvehhab Asi Şarku’l Avsat’a yaptığı açıklamada, yakınlaşmaya geçen haziran ayında ortak koordinasyon için bir üst komite kurulması konusunda varılan mutabakatın da eşlik ettiğini belirtti. Asi, terörle mücadele, sınır ötesi kaçakçılığın önlenmesi ve DEAŞ tutuklularına ilişkin dosyada sahadaki iş birliğinin geliştirildiğini, ayrıca Irak akaryakıtının tankerlerle Banyas’a taşınarak ihraç edilmesine yönelik uygulamanın başarılı olduğunu ifade etti.
Şara-Zeydi görüşmesine Suriye tarafından dışişleri, adalet, enerji ve maliye bakanları; Irak tarafından ise başbakan yardımcısı ve ekonomi işlerinden sorumlu yetkililer, dışişleri, maliye, petrol ve adalet bakanları ile diğer yetkililer katıldı. (Suriye Dışişleri Bakanlığı)
Araştırmacı Asi’ye göre Zeydi’nin ziyareti ve Suriye Cumhurbaşkanı Ahmed eş-Şara ile görüşmesi, iki ülkenin siyasi, ekonomik ve güvenlik alanlarında uygulanabilirliğini sınadığı iş birliği süreçlerine devlet başkanlığı düzeyinde siyasi destek sağlıyor. Bu durum, ortak ekonomik ve güvenlik çıkarlarının Bağdat ile Şam arasında güven oluşturma ve ilişkileri geliştirme kapasitesinin arttığını gösteriyor.
Şam’daki Nahda Araştırmaları Merkezi Başkanı Abdülhamid Tevfik ise Suriye ve Irak’ın ortak noktalarının yanı sıra birbirinden farklılaştıkları konuların da bulunduğunu belirterek, ziyareti “köklü bir dönüm noktası” olarak nitelendirdi.
Tevfik, Şarku’l Avsat’a yaptığı açıklamada, iki ülkenin ortak özelliklerinden birinin, her ikisinin de bölgesel ve uluslararası güçler açısından birer gerilim odağı ve nüfuz mücadelesi alanı olarak görülebilmesi olduğunu söyledi. Bölgesel gerilimlerin iki ülke arasındaki temasları geciktirebileceğini belirten Tevfik, buna karşılık Türkiye gibi bölgesel aktörlerin ve özellikle ABD gibi uluslararası güçlerin, iki komşu ülke arasındaki ilişkilerin istikrara kavuşmasında çıkarı bulunduğunu ifade etti. Tevfik, ABD’nin ilerleyen dönemde bölgedeki askerî ve güvenlik varlığını azaltabileceğine yönelik işaretlere de dikkat çekti.
Suriye’nin Tartus ilindeki Banyas petrol tesisinde Irak’tan gelen tankerler benzinle dolduruluyor (DPA)
Petrol ve enerji alanında iş birliği
Şam’daki hükümete yakın kaynaklar, Irak heyetinin ziyaret sırasında başta petrol ve enerji olmak üzere bir dizi kritik konuyu ele aldığını bildirdi. Görüşmelerde Irak petrolünün Suriye üzerinden Akdeniz’e ulaştırılması için alternatif ihracat güzergâhlarının güvence altına alınması ve stratejik Kerkük-Banyas petrol boru hattının yeniden işler hâle getirilmesi amacıyla mutabakat zabıtlarının imzalanması konuları öne çıktı.
Projenin, aralarında ABD merkezli Chevron’un da bulunduğu büyük bölgesel ve uluslararası şirketlerle hayata geçirilmesi bekleniyor.
İki ülke arasındaki ticari ilişkiler de ele alındı. Son aylarda Suriye-Irak sınırındaki taşımacılık trafiğinde hızlı bir artış yaşanırken, ithalat, ihracat ve transit taşımacılık kapsamında Irak’tan Suriye’ye 140 binden fazla kamyonun geçtiği bildirildi.
Suriye ile Irak arasında 600 kilometreden uzun bir sınır bulunuyor. Bu sınırın kontrol altında tutulması, bölgesel jeopolitik istikrarın temel unsurlarından biri olarak değerlendiriliyor. Görüşmelerde ayrıca yatırım projeleri için güvenli bir ortam oluşturulması, su güvenliği, tarım ve yaklaşık 80 ila 100 milyon dönüm olduğu tahmin edilen ortak tarım arazileri ele alındı.
Irak Başbakanı Ali Falih ez-Zeydi, Suriye Dışişleri Bakanı Esad eş-Şeybani eşliğinde Şam’daki Emevi Camii’ni ziyaret etti (Irak Başbakanlık Basın Ofisi)
Suriye ve Irak hükümetleri, Irak’taki Fav Limanı’ndan Suriye’deki Tartus Limanı’na uzanacak lojistik bağlantı hatlarını geliştirmeyi hedefliyor. Bu adımla Körfez ülkelerinin pazarlarının Suriye üzerinden Batı pazarlarına bağlanması amaçlanıyor.
Ticari yakınlaşmadan ekonomik bütünleşmeye
Suriye ve Irak arasındaki ekonomik ilişkilerde hızlanan olumlu gelişmelere rağmen iş birliğinin ağırlıklı olarak ticari alanda yoğunlaştığı belirtiliyor. Şam’daki ekonomik kaynaklar, Şarku’l Avsat’a yaptıkları açıklamada, yakınlaşmanın bölgesel gerilimler ve Hürmüz Boğazı’ndaki kriz nedeniyle zorunlu hâle gelen bir iş birliğine dönüştüğünü ifade etti.
Kaynaklar, ortak bir tarihe ve coğrafyaya sahip iki komşu ülkenin, bu iş birliğini üretim sektörlerini de kapsayan bir ekonomik bütünleşmeye dönüştürmesi gerektiğini vurguladı. Böyle bir bütünleşmenin, her iki ülkenin ihtiyaç duyduğu sürdürülebilir kalkınmaya katkı sağlayacağı belirtildi. Bölgesel ve uluslararası siyasi sorunların ise tarihsel olarak iki ülke arasında sürdürülebilir ekonomik bütünleşmenin önünde engel oluşturduğu kaydedildi.
Suriye Cumhurbaşkanı Ahmed eş-Şara, dün Şam Havalimanı’nda Irak Başbakanı Ali Falih ez-Zeydi’yi karşıladı. Ziyaret, Zeydi’nin Şam’a gerçekleştirdiği ilk ziyaret olma özelliğini taşıyor (Suriye Cumhurbaşkanlığı)
Araştırmacı Abdülhamid Tevfik, iki ülke arasındaki ilişkilerin arzu edilen düzeye ve kısa sürede ulaşmasını engelleyebilecek çok sayıda sorun bulunduğunu belirtti.
Tevfik’e göre Irak açısından başlıca engellerden biri İran. Tahran’ın Suriye-Irak ilişkilerinin istikrara kavuşmasından yana olmadığı ve bölgedeki kuşatma ve olası savaş ihtimali karşısında kendi hedeflerini gerçekleştirmek için Irak’taki nüfuz ağlarını etkin tutmaya çalıştığı değerlendiriliyor. Suriye açısından ise İsrail’in ülkenin farklı alanlarında gerilim ve istikrarsızlık yaratma çabaları öne çıkıyor.
Tevfik, ekonomik iş birliğinin siyasi ilişkilerin geliştirilmesi için temel bir dayanak oluşturabileceğini belirtti. Güvenlik alanında da iki ülkenin ortak tehditlerle karşı karşıya bulunduğunu ve birlikte hareket edebilecek kapasiteye sahip olduğunu vurguladı.
Suriye sınırında hareket hâlindeki Irak’a ait kamyonlar ve askerî araçlar (AFP).
Bu tehditlerin başında DEAŞ geliyor. Örgüt mensuplarının hem Irak’ta hem de Suriye’de tutuklu bulunduğuna dikkat çeken Tevfik, bazı Avrupa ülkelerinin vatandaşlarını geri almayı reddetmesinin ciddi bir sorun yarattığını söyledi. Tevfik, bu kişilerin iki ülke açısından “patlamaya hazır bir bomba” niteliği taşıdığını ifade etti.
Tutuklular ve dinî ziyaretler gündemde
Ziyaret sırasında ele alınan başlıca konulardan biri de Irak’ta tutuklu bulunan ve sayılarının 3 bini aştığı belirtilen Suriyelilerin durumuydu. Suriye tarafı, bu kişilerin ülkelerine geri gönderilmelerine zemin hazırlamak amacıyla hukuki statülerinin sınıflandırılmasını talep etti.
Irak tarafı ise Şii dinî makamlarına yönelik ziyaretlerin yeniden başlatılması ve ziyaretçilerin güvenliğinin sağlanması konusunu gündeme getirdi.
Mevcut gelişmeler, Şam ve Bağdat’ın ortak çıkarları önceleyen bir diplomasi izleme ve ilişkilerde istikrarı güvence altına alabilecek bir güvenlik ve ekonomi sistemi oluşturma konusunda kararlı olduklarını gösteriyor.
Araştırmacı Abdülhamid Tevfik, siyasi iradenin mevcut olması ve gelecekte iki ülke arasındaki ilişkilerin istikrara kavuşmasında çıkarı bulunan Arap, bölgesel ve uluslararası aktörlerin desteğinin sürmesi hâlinde, ilişkilerin geleceğine ilişkin beklentilerin umut verici olduğunu ifade etti.
لم تشترك بعد
انشئ حساباً خاصاً بك لتحصل على أخبار مخصصة لك ولتتمتع بخاصية حفظ المقالات وتتلقى نشراتنا البريدية المتنوعة
