Komünizmle mücadele ettiler, liberalizmle yönettiler, ayrılık kararı almadılar… Etiyopya’nın Tigray sorununun arka planında ne var?

TPLF’nin kendi ordusunu kurması Kasım 2020’de kendisi ile merkezi hükümet arasında savaşın patlak vermesine yol açtı (Sosyal medya organları)
TPLF’nin kendi ordusunu kurması Kasım 2020’de kendisi ile merkezi hükümet arasında savaşın patlak vermesine yol açtı (Sosyal medya organları)
TT

Komünizmle mücadele ettiler, liberalizmle yönettiler, ayrılık kararı almadılar… Etiyopya’nın Tigray sorununun arka planında ne var?

TPLF’nin kendi ordusunu kurması Kasım 2020’de kendisi ile merkezi hükümet arasında savaşın patlak vermesine yol açtı (Sosyal medya organları)
TPLF’nin kendi ordusunu kurması Kasım 2020’de kendisi ile merkezi hükümet arasında savaşın patlak vermesine yol açtı (Sosyal medya organları)

Mahmud Ebu Bekir
Etiyopya’nın Tigray bölgesi, Tigray Halk Kurtuluş Cephesi (TPLF) ile merkezi hükümet ordusu arasında Güney Afrika’nın başkenti Pretorya’da 4 Kasım’da barış anlaşması onaylanmadan önce yaşanan çatışmalar nedeniyle iki yıldır uluslararası ilginin merkezinde yer alıyor. Peki TPLF’nin kuruluş tarihi nedir ve aslında Etiyopya’dan ayrılmaya mı çalışıyor?
1940’larda Tigray’ın ilk silahlı isyanıyla başladı. Ancak İngiliz Hava Kuvvetleri ile ittifak halinde olan Haile Selassie rejimi tarafından askeri olarak bastırıldı. Bu durum, yeni bir algının oluşmasına katkıda bulundu. Bazı Tigrayan elitleri, daha büyük bir hayranlıkla ‘kurtuluş hareketlerini’ bekler oldu. Ancak özellikle 1960’lı yılların başlarında silahlı mücadele ilan eden ve büyük bir Arap desteği alan ‘Eritre Kurtuluş Cephesi’nin kurulmasından sonra bu durum, Tigrayanları tecrübelerini tekrarlamayı düşünmeye sevk etti.

Silahlı eylem başlatmak için öğrenci hareketi
Şaerku’l Avsat’ın Independent Arabia’dan aktardığı habere göre Etiyopyalı araştırmacı Teferi Negaş, bu tarihi dönemi ‘modern Tigrayan elitlerinin düşüncelerini şekillendiren ilk çekirdek’ olarak nitelendirdi. Negaş, “Üniversite Öğrencileri Birliği’ne katılarak ve Tigray Öğrenci Birliği’ni kurarak başladılar. Bu dernekten, 1974 yılında ilerici öğrenciler tarafından ‘Ulusal Tigrayanlar Örgütü’ adlı solcu bir örgüt kuruldu. 26 Şubat 1975’te siyasi ve askeri bir örgüt olarak ortaya çıkan Tigray Halk Kurtuluş Cephesi’nin başlangıç ​​noktası oldu” dedi. Bu derneğin, Etiyopya devletindeki çatışmayı etnik bir çatışma olarak yorumladığını belirten araştırmacı, “Dolayısıyla ideolojisi, daha sonra cephenin ideolojisine yansıyacak olan ‘etnik milliyetçiliğin temel ideolojik yönelim olduğu’ düşüncesiyle bu yaklaşıma dayanıyordu” dedi.
Bu öğrenci hareketi, 1974 yılında Haile Selassie hükümetini deviren devrimi ateşledi.
Bu çerçevede Etiyopyalı araştırmacı Mesai Kebede, bu tarihsel dönemle ilgili kapsamlı bir araştırmasında, ‘ülkenin eğitimli çevrelerinin siyasi hırsları harekete geçirilmese ve meşrulaştırılmasaydı’ Marksizm-Leninizm’in, böyle bir etkiye sahip olamayacağını belirtti. Kebede, “Oluşturdukları farklı araştırma ve çalışma disiplinlerindeki öğrenciler, Marx, Engels, Lenin, Mao ve Fanon’un eserlerini içeren solcu literatürü kapsamlı bir şekilde okuyorlardı” dedi.
 Araştırmacı, “Bu çalışma grupları, Etiyopya Halkları Devrimci Partisi (EPRP) ve Tüm Etiyopya Sosyalist Hareketi (MEISON) gibi siyasi partileri yaratan sol örgütler için temel oluşturdu. Bu tarihsel bağlam, Tigray Halk Kurtuluş Cephesi’ni üretti” ifadelerini kullandı.
Öte yandan TPLF’nin kurucu liderlerinden Arkavi Berhi, TPLF’nin başından beri Stalin’in milliyetçilik sorununa ilişkin teorisinden nasıl ilham aldığına değindi. Bu bağlamda Berhi, “Stalin’in, ulusu ‘kültürel bir toplulukta kendini gösteren, ortak bir ekonomik hayata ve psikolojik yapıya sahip, tarihsel olarak gelişmiş, dilsel ve bölgesel olarak istikrarlı bir topluluk’ olarak tanımlaması, Tigray etnik grubu örneğine ve temel güç ve zenginlik sorunlarına uygulandı” dedi.
TPLF liderlerinin üniversite döneminde öğrenci Wallen Makonnen’in Etiyopya'daki ‘Milliyetler Sorunu’ üzerine yazdığı bir araştırma makalesi (1969), “Etiyopya, kendi kültürünü ve dilini empoze eden bir Amhara etnik grubu tarafından yönetilen bir grup halktır” iddiasında bulundu. Bu yorum, Lenin’in ve Stalin’in Rusya’daki ırk meselesine ilişkin yorumlarından esinlenmiş gibi görünüyor.

Sınıf ve etnik yorum arasında
Teferi Negaş, “TPLF’nin kimlik ve kendi kaderini tayin hakkı konularında aldığı tavır, Marx’ın İrlanda ulusal meselesine ilişkin tavrına dayanıyordu. Bu nedenle cephenin ilk açıklamasında Etiyopya halkları arasındaki görüş ayrılıklarının ve şüphelerin, Amhara etnik grubunun başta Tigray etnik grubu olmak üzere ezilen Etiyopya halklarına uyguladığı zulmün şiddetlenmesinden kaynaklandığı belirtildi. Artık bu halkların ortak bir sınıf mücadelesi yürütemeyecekleri bir aşamaya geldik” açıklamasında bulundu.
Açıklamada, ‘milliyet baskısı’ konusuna ve özellikle de Tigray etnik grubunun baskıya maruz kalmasına vurgu yapılırken, bağımsız bir cumhuriyetin kurulması çağrısı yapılıyor.
Daha sonra (1978) yerel ve bölgesel etkiler altındaki cephe, özellikle Eritre Halk Kurtuluş Cephesi ile ittifakın ardından,’ ayrılma ve Tigray eyaletinin kurulması’ fikrinden vazgeçmiş olmasına rağmen fikir, bir süre anlaşmazlık kaynağı olarak kaldı ve etnik milliyetçilik, cephenin ideolojik temeli olmaya devam etti.
Araştırmacı Gideon Tesfayo, Independent Arabia’ya yaptığı açıklamada “O dönemin sol aydınlarının gündeme getirdiği ulusal sorun, büyük bir hataydı” dedi. Tesfayo, “Bir grup diğerine karşı etnik ayrımcılık yapmış olsa bile, bu özellikle Tigrayanlara yönelik değildi. Cephe tarafından kışkırtılan Tigrayan milliyetçiliği, hegemonya arzusu ile Amharca dili baskısına karşı mücadelenin bir karışımıydı. Bu, başka yerlerde olduğu gibi, modern entelektüel seçkinlerin bir icadıdır” ifadelerini kullandı.
Tesfayo, “Etnik milliyetçilik, cephenin iddiasının merkezinde yer alıyor. Ancak tüm Etiyopya milletleri arasında eşitlik sağlamaya çalışmadı. İktidardaki bu örgütün pratik tecrübesi (1991/2018), karşı baskı uyguladığını kanıtladı. Bu da zihinsel ve algısal yapıyı ortaya çıkardı” dedi.

Cephenin rotasındaki duraklar ve geçişler
TPLF’nin siyasi tarihini okuyarak, örgütün ideolojik dönüşümlere tanık olduğu en kritik dönüm noktalarını not etmek mümkündür. Öyle ki doğu ve batı kampları arasındaki Soğuk Savaş’ın bir sonucu olarak, 1970’lerin sonunda dünyaya hâkim olan tarihsel bağlam, cephe içinde birkaç yüksek önderlik üyesi tarafından kurulan bir ‘komünist çekirdek’ oluşmasına katkıda bulundu. Bu üyeler, daha sonra örgütün yol gösterici ideolojisi olarak ‘Marksizm-Leninizm’i ilan ettiler.
Bu çekirdek daha sonra Haziran 1985’te Marksist-Leninist Lig’i (MLLT) kurmadan önce, Etiyopya’dan ayrılma fikri altında bir araya geldiğinde ‘ilk ideolojik kayma’ yaşandı.
Bu çerçevede Etiyopyalı araştırmacı Teferi Negaş, “MLLT’nin kurulması, cephenin farklı ideolojik ve siyasi yönelimlere sahip bir cephe olduğu fikrinden vazgeçilip katı bir tek parti mantığıyla değiştirilerek cephenin tam kontrolünün sağlanması arzusundan kaynaklanıyordu” açıklamasında bulundu.
Negaş, “Bu noktada ideoloji, ilk kez cephenin önde gelenlerini pragmatizm, empirizm, çarpıtma veya hedeften sapma suçlamasıyla tasfiye etmek için kullanıldı. Böylece siyasi gücün birkaç liderin elinde toplanması aşaması başladı. Bu dönem aynı zamanda etnosentrik fikirden Marksizm-Leninizm’e resmi geçişe de tanık oldu. Ancak etno-milliyetçilik cephenin söyleminden kaybolmadı” dedi.
Arkavi Berhi ise TPLF’nin ideolojik tavrının ‘insanın insan tarafından sömürülmesinden arınmış, planlı bir sosyalist ekonomi kurmak için ulusal demokratik bir devrim başlatmakla’ özetlendiğini dile getirdi.

Devrimci demokrasi
İkinci belirleyici aşama, partinin Marksizm-Leninizm’den devrimci demokrasiye ideolojik bir kaymaya tanık olduğu 1989 ile 1991 yılları arasındaki dönemdi.
Bu döneme yerel ve küresel değişimler eşlik etti. İçeride TPLF, 17 yıl süren uzun iç savaşın ardından devletin gücünü ele geçirmeye hazırlanıyordu. Küresel olarak Batı, Soğuk Savaş’ta galip geldi. Bu da TPLF’yi, uluslararası sisteme yeniden adapte olmaya sevk etti. Böylece Batılı güçlere ideolojik konumlarından (Marksizm) vazgeçtiği konusunda bilgi verildi. Bu dönüm noktasının sonunda TPLF Genel Sekreteri Meles Zenawi, 1990’da Washington’a ziyarette bulundu. Burada cephenin Marksist ideolojisini devrimci demokrasiye dönüştürme konusunda bir konuşma yaptı. Ertesi yıl Devrimci Demokrasi adlı liberal bir siyasi ve ekonomik program yayınladı.
Teferi Negaş, “Devrimci demokrasinin ideolojik terminolojisini benimsemesinin temeli, iktidardaki konumunu sürdürmek için merkezci bir ideoloji icat etmekti. İlk dönemecin aksine bu kez, gücü devlet düzeyinde merkezileştirme girişimi ortaya koyuldu. En iyi ihtimalle bu ideolojik iddia, Batı’yı ikna etti ve cephe kadrolarının kafasını karıştırdı.
Uzun süredir TPLF liderlerinden biri olan Gebru Asrat, anılarında “Cephe Batı’ya, devrimci demokrasi kavramının tipik liberal demokrasiden temelde farklı olmadığı konusunda güvence verdi. Ancak bu, Etiyopya bağlamı göz önüne alındığında mevcut hakları onaylayan yalnızca siyasi bir yönelimdir” ifadelerine yer verdi.
Aynı şekilde TPLF’nin ilk sorumlusu Meles Zenawi, “Siyasi yönelim, orijinal Marksist-Leninist ilhamı değiştirmeden statükoda devam eden bir yönelimdir” dedi.
Bu yaklaşım, müttefiki Eritre Halk Kurtuluş Cephesi ile arasındaki tarihi ittifaktan ve Albay Mengistu Haile Mariam rejimini devirmedeki başarılarından sonra TPLF’nin Addis Ababa’da iktidara gelmesinin ardından da politikalarında devam etti.

Kalkınmacı demokratik devlet
Dönüşümün üçüncü aşaması, ‘kalkınmacı durum" olarak adlandırılan durumla baş gösterdi. Bu söylem, 2001’de cephe liderliği düzeyinde bir bölünmeye yol açan ve 2005 seçimlerinden sonra derinleşen Eritre- Etiyopya savaşından (1998/2000) sonra Etiyopya siyaset sahnesinde yer almaya başladı.
TPLF, ‘kalkınmacı devlet’ terimini benimsedi ve devrimci demokrasi iddiasından vazgeçti. Bunu, küçük güç yüzdelerine katılmış siyasi parti gruplarını içeren ‘Etiyopya Halkının Devrimci Demokratik Cephesi’ liderliğindeki geniş ittifak takip etti. Bu çerçevede dönemin TPLF lideri ve Başbakanı Meles Zenawi, bu eğilimi “Kalkınmacı devletin ideolojik ve yapısal bileşenleri arasındaki bağ, onu diğer ülkelerden ayıran şeydir” diyerek açıklamıştır.
İdeolojik açıdan kalkınmacı devlet projesinin mesajı, bir meşruiyet kaynağı işlevi gören hızlandırılmış kalkınma idi. Yapısal bileşeni, ‘devletin özerkliğine dayalı olarak politikayı etkin bir şekilde uygulama becerisine’ atıf yapıyordu. Batı, Etiyopya’yı en gelişmiş Afrika ekonomisi için bir model olarak görerek bu projelerin desteklenmesine katkıda bulundu.
Öte yandan cephe ve devlet kadroları, özellikle ayrılma talep eden silahlı hareketlerin varlığı ortasında bu yaklaşımı ‘Etiyopya devletinin parçalanmasını önleyebilecek tek yol’ olarak nitelendirip, haklı göstermeye hevesliydi.
Ancak bu politikaların ana fikirleri, cephenin Etiyopya devletinin yetenekleri üzerindeki kontrolüne dayanan fiili uygulamalarla çelişiyor. Bu durum, otoriteye karşı halk hareketinin gücüne katkıda bulunurken, 2018 yılında TPLF’nin iktidardan dışlanmasına yol açtı.

Cepheye bel bağlama ve Tigray’ın geleceği
Mevcut Başbakan Abiy Ahmed’in iktidara gelmesi ve iktidar koalisyonunun çökmesinin ardından TPLF, başkentten çekilip Tigray bölgesine dönme kararı aldı. Bölgenin geleceğini şekillendirmek için Tigrayan elitleriyle yoğun bir şekilde çalıştı. Seçeneklerin başında ayrılık ve bağımsız bir devlet ilan etmek vardı. Tigray’daki düzenli ordu kamplarını kontrol etme girişimi gibi bazı askeri önlemler de seçenekler kapsamındaydı. Bu askeri önlemler, Kasım 2020’de TPLF ile merkezi hükümet arasında savaşın patlak vermesine yol açtı.
Tigrayan elitlerinin algısında ayrılık sorunu hala esastır. TPLF ise bu konudaki seçeneklerine henüz karar vermiş değil.



Rusya, Afrika’ya silah sevk etmek için yaptırımları atlatmaya mı çalışıyor?

Afrika’ya silah nakliyesinde kullanılan gemilerin çoğu, ABD ve Batı’nın yaptırımlarına tabi. (AP)
Afrika’ya silah nakliyesinde kullanılan gemilerin çoğu, ABD ve Batı’nın yaptırımlarına tabi. (AP)
TT

Rusya, Afrika’ya silah sevk etmek için yaptırımları atlatmaya mı çalışıyor?

Afrika’ya silah nakliyesinde kullanılan gemilerin çoğu, ABD ve Batı’nın yaptırımlarına tabi. (AP)
Afrika’ya silah nakliyesinde kullanılan gemilerin çoğu, ABD ve Batı’nın yaptırımlarına tabi. (AP)

Sağir el-Hidri 

Rusya’nın Afrika’ya silah taşımak için sivil gemileri kullandığını ortaya koyan bir araştırma, özellikle kıtadaki çok sayıda ülkenin onlarca yıldır devam eden çatışmaların pençesinde olduğu bir dönemde, eşi benzeri görülmemiş bir tartışmaya yol açtı.

Avrupalı araştırmacı gazetecilik kuruluşlarından Dossier Center, Follow the Money, Süddeutsche Zeitung, Danwatch ve Delfi’nin oluşturduğu medya ittifakının yürüttüğü araştırmaya göre, Gine’nin başkenti Konakri limanına kısa süre önce sivil gemiler aracılığıyla yaklaşık 50 askeri araç, zırhlı araç ve yakıt tankeri ulaştırıldı.

Araştırmada, bu askeri teçhizatın, Assimi Goita liderliğindeki askeri yönetimi ve burada konuşlu Rusya Savunma Bakanlığı’na doğrudan bağlı Afrika Kolordusu güçlerini desteklemek amacıyla kara yoluyla Mali’ye taşınacağı belirtildi.

Afrika’ya silah taşımak için kullanılan gemilerin büyük bölümü ABD ve Batılı ülkelerin yaptırımlarına tabi bulunuyor. Bu durum, Avrupa güçlerinin Ukrayna’ya yönelik saldırısı nedeniyle Rusya üzerindeki baskıyı artırmaya çalıştığı bir dönemde, Moskova’nın yaptırımları aşmak için yeni yöntemlere başvurup başvurmadığı konusunda ciddi soru işaretleri doğuruyor.

Rusya, Afrika’daki müttefiklerini ve Mali ile Burkina Faso gibi ülkelerde bulunan Afrika Kolordusu güçlerini desteklemek amacıyla silah sevkiyatı yapıyor. (Reuters)
Rusya, Afrika’daki müttefiklerini ve Mali ile Burkina Faso gibi ülkelerde bulunan Afrika Kolordusu güçlerini desteklemek amacıyla silah sevkiyatı yapıyor. (Reuters)

Gelişen bir eğilim

Rusya’ya yönelik bu suçlamalar, Moskova’nın Mali, Nijer, Burkina Faso ve Madagaskar gibi çok sayıda Afrika ülkesindeki nüfuzunu önemli ölçüde pekiştirdiği bir dönemde gündeme geldi. Söz konusu ülkelerde yaşanan askeri darbeler, Batılı güçlere karşı tutum sergileyen geçiş yönetimlerinin iktidara gelmesine yol açtı.

Sahel bölgesinde silahlı gruplara karşı operasyonlar yürüten Fransız güçleri bölgeden çıkarılırken, yerlerini önce Wagner Grubu bünyesindeki Rus güçleri, daha sonra ise Afrika Kolordusu aldı.

Afrika meseleleri uzmanı siyaset araştırmacısı Ali Fevzi, son dönemde yayımlanan Avrupa merkezli araştırmacı gazetecilik çalışmalarının, Rusya’nın Afrika’ya yönelik askeri tedarik hatlarını yönetme konusunda geliştirdiği yeni bir modeli ortaya koyduğunu belirtti. Fevzi, bu modelin askeri teçhizatın taşınmasında sivil yük gemilerinin kullanılmasına, sevkiyatların kabulü ve yeniden dağıtımı için Afrika limanlarından yararlanılmasına dayandığını, böylece hareketliliğin daha az görünür hale geldiğini ve sevkiyatların takibinin zorlaştığını ifade etti. Fevzi, 2023-2026 döneminde 12 Rus gemisinin hareketlerini ele alan araştırmada, zırhlı araçlar, tanklar, roketatarlar ve lojistik destek ekipmanları dahil 100’den fazla askeri teçhizatın Batı Afrika ve Libya’ya uzanan deniz güzergâhları üzerinden taşındığının belirtildiğini aktardı. Fevzi ayrıca, kısa süre önce yayımlanan ortak araştırmada, yedi gemide bulunan 28 kişinin biyometrik olmayan Rus pasaportları taşıdığının ve bu pasaportlardaki bilgilerin doğruluğunun şüpheli olduğunun tespit edildiğini söyledi. Fevzi, bu durumun operasyonlara katılan kişilerin niteliğine ilişkin soru işaretleri doğurduğunu, ancak söz konusu kişilerin istihbarat kurumlarına mensup olduklarını kanıtlayan kesin bir delil oluşturmadığını vurguladı.

Kremlin, Sahel ve kıtanın diğer bölgelerinde benzeri görülmemiş bir nüfuz kurmayı başardı. (Reuters)
Kremlin, Sahel ve kıtanın diğer bölgelerinde benzeri görülmemiş bir nüfuz kurmayı başardı. (Reuters)

Sahte belgeler ve kimlikler

Rusya, son dönemde Afrikalı müttefiklerini destekleme konusunda önemli engellerle karşı karşıya bulunuyor. Şarku’l Avsat’ın Independent Arabia'dan aktardığı analize göre El Kaide bağlantılı Cemaat Nusret el-İslam vel-Müslimin (CNIM) ile ayrılıkçı Azavad Kurtuluş Cephesi gibi silahlı gruplar, Afrika’nın Sahel bölgesinde sahadaki dengeleri değiştiren yeni bir durum ortaya çıkardı.

Afrika meseleleri uzmanı Muhammed Eval, Rusya’nın askeri amaçlarla sivil gemileri kullanmaya yönelmesinin önemli bir gelişme olduğunu belirterek, bu adımın Moskova’nın nüfuzunu kurtarmaya çalıştığı yeni bir aşamaya işaret ettiğini söyledi. Eval, Batı’nın desteğinden vazgeçerek Rusya’ya yönelen Afrikalıların, Kremlin’in kendilerine sağladığı desteğin sınırlı kalmasından dolayı hem halk hem de resmi çevreler düzeyinde rahatsızlık duymaya başladığını ifade etti. Eval, özel açıklamasında, Avrupa merkezli platformların yanı sıra Afrika Savunma Forumu (Africa Defense Forum) dergisinin yürüttüğü araştırmanın, Rusya’nın uluslararası yaptırımları aşma girişimlerine ilişkin önemli ayrıntıları ortaya koyduğunu belirtti. Gemilerin Afrika limanlarına ulaşabilmek için mürettebatlarına ait sahte belge ve kimliklerin kullanıldığını aktardı. Eval, bir diğer önemli hususun ise sivil gemilere çoğu zaman askeri gemilerin eşlik etmesi olduğunu belirterek, bunun sivil gemilerin denetlenmesini veya mürettebatlarının gözaltına alınmasını önlemeyi amaçladığını kaydetti.

Lome, Konakri ve Libya

Kremlin, bu suçlamalara ilişkin henüz bir açıklama yapmadı. Rusya ise güvenlik sorunlarının neredeyse kronik hale geldiği Afrika’daki askeri varlığını artık inkâr etmiyor. Araştırmalarda Moskova’nın Gine’deki Konakri, Togo’daki Lome ve Libya’nın doğusundaki belirli limanlara bel bağladığı belirtiliyor.

Ali Fevzi, Togo’daki Lome ve Gine’deki Konakri limanlarının yanı sıra Libya’daki bazı limanların da tedarik güzergâhları arasında yer aldığını belirtti. Fevzi, Burkina Faso toprakları üzerinden Mali’ye askeri teçhizat taşındığına ilişkin bulgular bulunduğunu ve bu sevkiyatların, Wagner Grubu’nun üstlendiği görevlerin bir bölümünü devralan Rusya Savunma Bakanlığı’na bağlı Afrika Kolordusu’nu desteklemeyi amaçladığını ifade etti. Rusya’nın deniz takip sistemini devre dışı bırakma, aracıların sayısını artırma ve sivil gemilerden yararlanma yöntemlerine başvurduğunu kaydeden Fevzi, bu uygulamaların, denetimi azaltmak ve Rus askeri kurumlarıyla bağlantılı ağlara yönelik kısıtlamaları aşmak amacıyla mevcut lojistik yöntemlerin yeniden düzenlendiğini gösterdiğini vurguladı. Fevzi, söz konusu hareketliliğin yalnızca askeri sevkiyat faaliyetlerinden ibaret olmadığını, aynı zamanda Rusya’nın Sahel ve Batı Afrika’daki nüfuzunu yeniden tesis etme çabalarıyla bağlantılı olduğunu belirtti. Afrika ülkelerinin limanlar ve sevkiyatlar üzerindeki denetimlerini güçlendirmeleri gerektiğini ifade eden Fevzi, uluslararası toplumun da yaptırımların uygulanmasına yönelik mekanizmaları geliştirerek denetim kapsamını yalnızca gemi ve şirketlerle sınırlı tutmaması, deniz taşımacılığı, sigorta ve finansman ağlarını da kapsayacak şekilde genişletmesi gerektiğini kaydetti.


Nijerya, Avrupa Birliği’nden silahların ülke içinde üretilmesini istedi

Nijerya Savunma Bakanı emekli Orgeneral Christopher Gwabin Musa, ülkesinin savunma kapasitesini geliştirme ve askerî sanayi alanında kendi kendine yeterliliği sağlama konusundaki kararlılığını yineledi (Nijerya Ordusu)
Nijerya Savunma Bakanı emekli Orgeneral Christopher Gwabin Musa, ülkesinin savunma kapasitesini geliştirme ve askerî sanayi alanında kendi kendine yeterliliği sağlama konusundaki kararlılığını yineledi (Nijerya Ordusu)
TT

Nijerya, Avrupa Birliği’nden silahların ülke içinde üretilmesini istedi

Nijerya Savunma Bakanı emekli Orgeneral Christopher Gwabin Musa, ülkesinin savunma kapasitesini geliştirme ve askerî sanayi alanında kendi kendine yeterliliği sağlama konusundaki kararlılığını yineledi (Nijerya Ordusu)
Nijerya Savunma Bakanı emekli Orgeneral Christopher Gwabin Musa, ülkesinin savunma kapasitesini geliştirme ve askerî sanayi alanında kendi kendine yeterliliği sağlama konusundaki kararlılığını yineledi (Nijerya Ordusu)

Nijerya Savunma Bakanı emekli Orgeneral Christopher Gwabin Musa, 17 yılı aşkın süredir terörle mücadele eden ülkesinin savunma sanayisinde kendi kendine yeterliliğe ulaşması amacıyla Avrupa Birliği (AB) ülkelerine Nijerya'da savunma sanayisi üretim hatları kurma çağrısında bulundu. Ülkenin kuzeydoğusundaki bazı bölgelerde Boko Haram ve DEAŞ'ın Batı Afrika kolu faaliyet gösteriyor.

Nijeryalı Bakan, terörle mücadeleye destek kapsamında  taraflar arasında ikili düzeyde ilk kez sağlanacak 20 milyon avroluk askerî yardım paketinin teslimine ilişkin görüşmelerin son aşamasına gelindiği salı günkü Avrupa heyetiyle görüşmesinde bu çağrıyı yaptı.

Musa, Avrupa Dış İlişkiler Servisi heyetini Nijerya'nın başkenti Abuja'daki Savunma Bakanlığı merkezinde kabul etti. Avrupa Barış Fonu Başkanı Claire Goudin'in başkanlık ettiği heyetle yapılan görüşmede, Nijerya Ordusu'nun terörle mücadele kapasitesinin geliştirilmesi ele alındı.

Nijerya Savunma Bakanı Musa, başkent Abuja'daki Savunma Bakanlığı'nda, Avrupa Barış Fonu Başkanı Claire Goudin başkanlığındaki Avrupa Dış İlişkiler Servisi heyetini kabul etti (Nijerya Ordusu).
Nijerya Savunma Bakanı Musa, başkent Abuja'daki Savunma Bakanlığı'nda, Avrupa Barış Fonu Başkanı Claire Goudin başkanlığındaki Avrupa Dış İlişkiler Servisi heyetini kabul etti (Nijerya Ordusu).

Yardım paketini aşan talep

Musa, Abuja'daki görüşmede AB'ye, Nijerya'nın ekim ayı sonunda düzenlediği Afrika Savunma Fuarı (AFRIDEX) ile oluşan ivmeden yararlanarak ülkede yerli silah üretim hatları kurulması çağrısında bulundu.

Bakan, ülkesinin savunma kapasitesini geliştirme ve askerî sanayide kendi kendine yeterliliğe ulaşma konusundaki kararlılığını yineledi. Basın danışmanı Leah Katung-Baptondi tarafından yayımlanan açıklamaya göre Musa, özellikle terörün finansmanını sağlayan ağların nerede faaliyet gösterirlerse göstersinler takip edilmesi ve dağıtılması başta olmak üzere, terörle mücadelenin kararlılıkla sürdürüleceğini vurguladı.

Claire Goudin ise 20 milyon avroluk yardım paketinin el yapımı patlayıcılarla mücadele ekipmanları, insansız hava araçlarına (İHA) karşı savunma sistemleri, gece görüş cihazları ve sahada görev yapan askerler için kişisel koruyucu ekipmanların finansmanında kullanılacağını ifade etti.

Bu önceliklerin yoğun istişarelerin ardından Nijerya ordusu komutanlığıyla birlikte belirlendiğini kaydeden Goudin, Nijerya'nın Avrupa Barış Fonu'ndan yararlanan 20'den fazla Afrika ülkesi ve dünya genelindeki 30'dan fazla alıcı arasında bulunduğunu belirtti. Yardımın, Çad Gölü Havzası'ndaki Çok Uluslu Ortak Görev Gücü'nün istikrar çalışmalarını tamamlayıcı nitelikte olduğunu ifade etti.

Musa, mevcut desteğin ekipman, teknik eğitim ve bakım hizmetlerini kapsayan muharip olmayan yardımlarla sınırlı olduğunu kabul etti. Gelecek aşamalarda askerî sağlık hizmetleri ve gelişmiş gözetleme sistemlerinin de desteğe dahil edilmesini umduğunu belirten Bakan, görüşmelerde Gine Körfezi'nde deniz güvenliği alanındaki iş birliğinin de ele alındığını kaydetti.

İstihbarat konferansı

Bu arada Nijerya'nın başkenti Abuja'da, cuma günü sona erecek olan yıllık Savunma İstihbarat Başkanları Konferansı düzenleniyor. Ülkenin önde gelen güvenlik ve askerî etkinliklerinden biri olan konferansa üst düzey hükümet, askerî ve istihbarat yetkililerinin yanı sıra uluslararası ortaklar ve teknoloji alanındaki yenilikçiler katılıyor.

Konferansta ülkenin güvenlik durumu ve teknolojinin istihbarat faaliyetlerine entegrasyonu ele alınıyor.

Program kapsamında yerli teknoloji geliştiricilerinin ürünlerini sergilediği bir fuar ile savunma sanayisi sergileri de bulunuyor. Nijerya Savunma Bakanı, pazartesi günü konferansın açılışında yaptığı konuşmada, güvenilir ve eyleme dönüştürülebilir istihbaratın askerî operasyonların başarısı açısından “hayati önem taşıdığını” belirterek, istihbarat personeline proaktif hareket etme çağrısında bulundu.

Musa, hükümetin yerli savunma üretimini geliştirme konusundaki kararlılığını yineledi ve ulusal üretimin sürdürülebilir askerî kapasite oluşturulması açısından “temel unsur” olduğunu vurguladı.

Nijerya Cumhurbaşkanı Bola Ahmed Tinubu ise Ulusal Güvenlik Danışmanı Nuhu Ribadu aracılığıyla iletilen konuşmasında, “Bu yönetim döneminde tespit edilen 8 üst düzey terör örgütü liderinden 4'ü yakalandı veya öldürüldü. Bu operasyonlar, terör örgütleri üzerindeki kesintisiz ve koordineli baskıyı yansıtıyor” ifadelerini kullandı.

Tinubu, DEAŞ liderlerinden Abu Bilal el-Minuki'nin Mayıs 2026'da öldürülmesine ve Umar Hassan Madu'nun yakalanmasına da değindi. Bu operasyonların Nijerya ordusu ile ABD Afrika Komutanlığı (AFRICOM) arasındaki iş birliğiyle gerçekleştirildiğini belirtti.

Cumhurbaşkanı ayrıca son yıllarda terörle bağlantılı 2 binden fazla davanın görüldüğünü ve bu süreçte binden fazla mahkûmiyet kararı verildiğini açıkladı.

Tinubu, önceliğin elde edilen kazanımları “kalıcı güvenliğe” dönüştürmek olduğunu belirterek, “Her Nijeryalı güven içinde yaşayabilmeli, çalışabilmeli ve demokratik haklarını kullanabilmeli” ifadelerini kullandı.

Nijerya'nın başkenti Abuja'da düzenlenen yıllık Savunma İstihbarat Başkanları Konferansı'ndan görüntüler (Nijerya Ordusu).

Nijerya'nın başkenti Abuja'da düzenlenen yıllık Savunma İstihbarat Başkanları Konferansı'ndan (Nijerya Ordusu)
Nijerya'nın başkenti Abuja'da düzenlenen yıllık Savunma İstihbarat Başkanları Konferansı'ndan (Nijerya Ordusu)

Yapay zekâ, coğrafi istihbarat ve İHA’larla gözetleme sistemlerinin entegre edilmesi çağrısında bulunan Tinubu, bu teknolojilerden elde edilen verilerin “doğrulamaya ve hesap verebilir insan denetimine” tabi tutulması gerektiği uyarısında bulundu.

Nijerya'nın ABD, İngiltere, Çin, Birleşik Arap Emirlikleri, Türkiye ve komşu Afrika ülkeleriyle güvenlik ilişkilerini güçlendirdiğini belirten Tinubu, bu iş birliklerinin ülkenin egemenliği ve ulusal çıkarları gözetilerek yürütüldüğünü ifade etti.

Şarku’l Avsat’ın aldığı bilgiye göre Nijerya, 2009 yılından beri kuzeydoğuda Boko Haram ve DEAŞ'ın Batı Afrika kolunun yürüttüğü isyanın yanı sıra kuzeybatıda faaliyet gösteren silahlı adam kaçırma çeteleriyle de mücadele ediyor.


Sahel bölgesinde güvenlik kaosu… Silahlar, silahlı kişiler ve teröristler

Saldırıların artması, Sahel’deki silahlı grupların sahip olduğu devasa askeri cephaneliği ortaya çıkardı. (Reuters)
Saldırıların artması, Sahel’deki silahlı grupların sahip olduğu devasa askeri cephaneliği ortaya çıkardı. (Reuters)
TT

Sahel bölgesinde güvenlik kaosu… Silahlar, silahlı kişiler ve teröristler

Saldırıların artması, Sahel’deki silahlı grupların sahip olduğu devasa askeri cephaneliği ortaya çıkardı. (Reuters)
Saldırıların artması, Sahel’deki silahlı grupların sahip olduğu devasa askeri cephaneliği ortaya çıkardı. (Reuters)

Sağir el-Hidri

Sahel ülkelerinde siyasi ve güvenlik alanındaki kaosun giderek derinleştiği bir dönemde, uluslararası raporlar sahada hızla kazanımlar elde eden silahlı grupların silah kaynakları meselesini yeniden gündeme taşıdı.

Çatışmalarda Silahlanma Araştırmaları Enstitüsü tarafından yayımlanan bir raporda, söz konusu grupların silahlarının yaklaşık yüzde 20’sinin Burkina Faso, Mali, Nijer ve Çad gibi ülkelerin düzenli ordularına ait stoklardan geldiği belirtildi. Askerî kışlaları hedef alan saldırılar nedeniyle bu oranın daha yüksek olabileceği tahmin ediliyor.

Raporda, 2014-2023 yılları arasında ele geçirilen 700 ila 726 silahın analizine yer verildi. Bu silahların büyük bölümünün 1960’lı, 1970’li ve 1980’li yıllarda üretildiği; saldırı tüfekleri, ağır makineli tüfekler, havan topları ve diğer silah türlerini kapsadığı kaydedildi.

Karaborsa

Sahel ülkeleri son yıllarda, Batı’nın nüfuzuna karşı çıkan yönetimlerin iktidara gelmesine yol açan bir dizi askerî darbeye sahne oldu. Bu yönetimler başlangıçta paramiliter Wagner grubu, daha sonra ise doğrudan Rusya Savunma Bakanlığı’na bağlı Afrika Kolordusu aracılığıyla Rusya’nın güvenlik ve askerî desteğine başvurdu.

Nijerli güvenlik araştırmacısı Muhammed Evval, “Nijer, Mali, Burkina Faso ve Çad’daki silahlı grupların cephaneliği meselesi artık ulusal güvenlik sorunu haline geldi. Bu gruplar, Sudan, Etiyopya ve Libya gibi ülkelerin bitmek bilmeyen savaşlara sürüklenmesinden bu yana büyük ölçüde genişleyen karaborsadan temin edilen gelişmiş ekipmanlara sahip” değerlendirmesinde bulundu.

Evval yaptığı açıklamada, “Sahel’deki silahlı gruplar, kontrol ettikleri bölgelerde halka vergi ve haraç uygulayarak yeni finansman kaynakları bulmayı başardı. Bu da yeni silahlara kolayca ulaşmalarını sağlıyor. Söz konusu durumun bölge güvenliği açısından yıkıcı sonuçları bulunuyor” ifadelerini kullandı.

Evval ayrıca, askerî kışlaları hedef alan ve çok sayıda askerî teçhizatın ele geçirildiği saldırılar nedeniyle düzenli orduların silah stoklarının da tehdit altında olduğuna dikkat çekti.

Libya mirası

Nitekim, El Kaide örgütüyle bağlantılı Cemaat Nusret el-İslam ve’l Müslimin (CNIM) grubu, son olarak ülkenin orta kesimindeki Dioura kentinde Mali ordusuna ait bir kışlaya saldırı düzenledi. Saldırıda çok sayıda asker öldürülürken, bazı askerler esir alındı ve büyük miktarda askerî teçhizat ele geçirildi. Grubun saldırılarının son dönemde önemli ölçüde yoğunlaşması, gelişmenin geniş çaplı endişelere yol açmasına neden oldu.

Afrika meseleleri uzmanı siyaset araştırmacısı Ömer Sidi Muhammed Kalika, “Libya’da Muammer Kaddafi rejiminin devrilmesinden bu yana Sahel bölgesi büyük bir silah akışına sahne oldu. Bunun nedeni, çoğunluğu Nijer ve Mali kökenli Tuareglerden oluşan, eski rejime bağlı çok sayıda askerî birliğin bölgeden göç etmesiydi. Resmî verilere göre, bölgede çeşitli türlerde on binlerce silah yayıldı. Ayrıca bölge, uyuşturucu ticareti ve organize suç faaliyetlerinin de merkezlerinden biri olarak silahların yayılmasına katkıda bulunan bir başka kaynak konumunda” değerlendirmesinde bulundu.

Kalika, “Rehinelerin serbest bırakılması karşılığında ödenen fidyelerden elde edilen büyük miktardaki para da silahlanmanın temel kaynaklarından biri. Bunun son örneklerinden biri, Mali’de silahlı bir grup tarafından kaçırılan vatandaşlarından birinin serbest bırakılması için Birleşik Arap Emirlikleri’nin (BAE) ödediği 10 milyon dolarlık fidyeydi. Ardından bir ABD vatandaşı, iki Rus ve iki Avrupa ülkesi vatandaşı için de fidyeler ödendi” dedi.

Kalika, “Bilgi sahibi kaynaklara göre silahlı gruplar, söz konusu rehine takasları ve serbest bırakmalar karşılığında büyük miktarda para elde etti. Rusya ile Ukrayna arasındaki nüfuz mücadelesinin bölgeye yayılması da bazı grupların silahlandırılmasında başka bir kaynak haline geldi. Nitekim bölge ülkeleri, Rusya ile müttefik olan ordulara karşı savaşan silahlı gruplara silah ve eğitim desteği sağlamakla Kiev’i defalarca suçladığını” belirtti.

Kalika ayrıca, söz konusu grupların düzenli orduların kışlalarına yönelik yoğun saldırıları sonucunda ele geçirdikleri ganimetlerin de silahlanmaları açısından önemli bir kaynak oluşturduğunu ifade etti.

Kalika’ya göre bölge ordularının silah akışını durduramamasının ardında, bölgenin güvenlik açısından kırılgan yapısı, zorlu coğrafi koşulları ve yıllardır silahların kontrolsüz biçimde yayıldığı Libya ile arasındaki geniş sınırlar bulunuyor.  Şarku’l Avsat’ın Independent Arabia'dan aktardığı analize göre uluslararası güçlerin farklı gündemler doğrultusunda rekabet etmesi de bu ülkelerin silahların yayılmasını önleme çabalarının önüne yeni bir engel çıkarıyor. Bunlara, bazı ülkelerin vatandaşlarının serbest bırakılması karşılığında yüksek miktarda fidye ödemeyi kabul etmesi ile bölgede çetelerin, uyuşturucu ticaretinin ve organize suç faaliyetlerinin yaygınlaşması da ekleniyor.

Kıyasıya rekabet

Bu gelişmeler, Sahel ülkelerinde çatışmaların artması ve merkezî hükümetlerin CNIM ile Azavad Kurtuluş Cephesi gibi gruplarla yeni çatışma süreçlerine girmesi üzerine Birleşmiş Milletler (BM) raporlarının insani durumun daha da kötüleştiği uyarısında bulunduğu bir dönemde yaşanıyor.

Evval, “Sahel bölgesinde kontrolsüz silahlanma sorununu çözmeyi zorlaştıran unsurlardan biri de uluslararası güçlerin bölgede nüfuz sahibi olmak için yürüttüğü yoğun rekabet. Bu süreçte güvenlik sorunları büyük ölçüde göz ardı ediliyor” değerlendirmesinde bulundu.

Evval, “Son yıllarda Fransa ve Rusya’nın askerî müdahaleleri, deneyimli silahlı gruplarla mücadelede kayda değer sonuçlar vermedi. Bu nedenle krizin daha da derinleşmesi bekleniyor” ifadelerini kullandı.