Hamaney referandum çağrılarına kapıları kapattı

İran Dini Lideri Hamaney, seçmenlerin ülke sorunlarını analiz edemeyeceği görüşünde.

Öğrencilerin sloganlarında İran Dini Lideri’ne destek dikkat çekiyor. (Hamaney’in sitesi)

İran Dini Lideri Ali Hamaney, İran anayasasını değiştirmeye karşı çıkmasından bir ay geçmeden, devlet politikaları hakkında halk referandumu yapılmasına karşı bir kez daha kapıları kapattı.
İran’da başörtüsünü düzgün takmadığı gerekçesiyle Ahlak Polisi tarafından gözaltına alındıktan sonra yaşamını yitiren Mahsa Amini adlı Kürt asıllı bir genç kızın ölümüyle ateşlenen rejim karşıtı protestoların ardından  ‘İslam Cumhuriyeti’ yönetim biçimi de dahil olmak üzere iç ve dış politikalar için bir referandum düzenlenmesi yönünde çağrılar hız kazanmıştı.
Bu tür politikalarda son söz sahibi olan Hamaney, İran'daki bazı üniversitelerin öğrencilerinden oluşan destekçi kitlesiyle yaptığı görüşmede kendisine referandumla ilgili yöneltilen soruya bunun söz konusu olmadığını söyleyerek cevap verdi. Hamaney “Ülkenin meseleleri hakkında referandum yapılabilir mi? Dünyanın neresinde oluyor bu? Referanduma katılması gereken insanlar bu meseleleri analiz edebilir mi? Bu nasıl bir mantık?” diye sordu. AP’nin aktardığına göre Hamaney sözlerini şöyle sürdürdü:
“Tek başına herhangi bir konu söz konusu olduğunda ülke, bununla ilgili bir referandum yapılabilene kadar altı ay boyunca tartışma, münakaşa ve kutuplaşma içinde olur.”
84 yaşındaki Hamaney, salı akşamı bir Ramazan programında üniversite öğrencilerinden oluşan bir kalabalığa hitap etti.
Hamaney, nispeten ılımlı olan eski Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani'nin son açıklamalarına atıfta bulunuyordu. Ruhani, geçtiğimiz şubat ayında iç ve dış politika ile ekonomi konusunda referandum yapılmasını önermiş ve aynı zamanda ‘bağımsız ve şeffaf’ bir şekilde yasama seçimlerinin yapılmasını talep etmişti. Seçimlerin rejim için bir sınama olacağını ve dünyanın gözünün üzerlerinde olacağını söylemişti.
Ruhani ülkedeki ‘dönüşümün’, İran Anayasası’nın siyasi, ekonomik, sosyal ve kültürel konuların halk referandumuna sunulmasını öngören 59’uncu maddesinin uygulanmasına bağlı olduğunu belirtmişti. Eski Cumhurbaşkanı “İnsanların onlarca sorusu olabilir ancak bir referandumda kendilerinden dış politika, iç politika ve ekonomi alanında üç soruya cevap vermelerini isteyebiliriz” ifadelerini kullanmıştı.
Ruhani'nin İran anayasasının işlemeyen maddelerini faaliyete geçirme yönündeki çağrısı, geçtiğimiz şubat ayında İran anayasasının asıl ruhuna dönerek reformlar yapılması çağrısında bulunan müttefiki, reformist eski Cumhurbaşkanı Muhammed Hatemi'nin çağrısının üstü kapalı bir şekilde tekrarı niteliğindeydi. Hatemi söz konusu açıklamasında ‘denenen yol ve yaklaşımda reform talep etmenin çıkmaz bir yola girdiğini’ belirtmişti. Hatemi, iktidardaki müesses nizamdan reform ve hatalardan kaçınma konusunda herhangi bir sinyal gelmemesinden ve ‘halkın mevcut siyasi rejimden duyduğu umutsuzluktan’ ötürü üzgün olduğunu söylemişti.
İran devriminin 43’üncü yıl dönümü münasebetiyle yaptığı açıklamada Hatemi ‘gerek yapı gerek tutum gerekse davranış açısından olsun, öz-reformun krizlerden çıkmak için daha az maliyetli ve daha verimli bir yol olduğunu’ söylemişti.
Hatemi bu çağrısıyla müttefiki reformist lider Mir Hüseyin Musevi’nin açıklamalarından kendisini uzaklaştırmıştı. Musevi devrimin yıl dönümü münasebetiyle yaptığı açıklamada, rejimin yapısını değiştirmek ve ‘esas kriz’ olarak tanımladığı mevcut yapısını aşmak amacıyla yeni bir anayasa hazırlanması ve bunun ‘bağımsız ve şeffaf’ seçimlerle referanduma sunulması çağrısında bulunmuştu.
Şubat 2011'den bu yana ev hapsinde olan Musevi, 2009 cumhurbaşkanlığı seçimlerinde kullandığı ‘mevcut anayasayı tavizsiz uygulama’ sloganının ‘artık etkili olmadığını’ söylemişti.
Şarku’l Avsat’ın edindiği bilgilere göre referandum talebinde bulunanlar sadece reformist ve ılımlı akımın liderlerinden ibaret değil. Ülkenin en önde gelen Sünni din adamlarından biri olarak görülen Zahidan Cuma İmamı Abdulhamid İsmailzehi, halkın çoğunluğunun desteğini alacak bir yönetim biçiminin seçilmesi için pek çok kez referandum çağrısında bulundu. İsmailzehi “Referandum, ülkedeki mevcut sorunlardan çıkış yoludur” ifadelerini kullandı.
Hamaney son açıklaması ile ülkede referandum düzenlenmesi konusunda ikinci kez tartışma hattına girmiş oldu. Nevruz Bayramı münasebetiyle 21 Mart'ta yaptığı yılın ilk konuşmasında, İran'da anayasanın değiştirilmesi gerektiğini söyleyenleri ‘düşmanların sözlerini tekrarlamakla’ suçlayarak “Düşmanın amacı, dini halk egemenliğine dayalı hükümeti, görünüşe göre sahte bir Batı demokrasisi biçiminde kendilerine sadık bir hükümete dönüştürmektir” dedi.
İran'da ülke yönetiminde yer almayan siyasi partilerin çağrılarının çoğu, rejimin kökenine ilişkin referandum yapılması, Velayet-i Fakih yönteminin geride bırakılması ve laik bir rejim kurulması talebini paylaşıyor. Diğer yandan reformist ve ılımlı akım, özellikle Batı ile diplomatik ve ekonomik ilişkiler kurma konusunda dış politikanın yanı sıra kamu özgürlükleri, seçimlerin uygulanma yöntemi ve adayların uygunluğuna karar verilmesi gibi konularda referandum yapılması çağrısında bulunuyor. Bu çağrılar zaman zaman ABD ile diplomatik ilişkilerin yeniden tesisi konusunda referandum yapılması noktasına kadar uzandı. İran'ın nükleer programını yönetme biçimi ve Devrim Muhafızları Ordusu’nun (DMO) faaliyetlerinde temsil edilen İran'ın bölgesel rolü, referandum çağrısı yapanların odak noktası arasındaydı.
Bu çağrılar, son yıllarda ülkeyi sarsan protestolar gibi hassas zamanlarda Dini Lider Ali Hamaney ve ona bağlı birimlerin rolü ortaya çıktığında yeniden gündeme geliyor.
İran, aday başvurularını inceleyen Anayasa Koruma Konseyi’nin (AKK) gözetiminde belirlenen tarihlerde cumhurbaşkanlığı ve parlamento seçimleri yapıyor. Anayasaya göre referandum ancak parlamento üyelerinin üçte ikisi ve 12 üyeli (doğrudan İran Dini Lideri tarafından belirlenen altı fıkıh alimi ve yine Dini Lider tarafından atanan İran Yargı Erki Başkanı tarafından seçilen altı hukuk uzmanından oluşuyor) bu anayasal organ tarafından onaylanırsa yapılabiliyor.
Şah rejimini deviren Şubat 1979’daki devrimden sonra İran, aynı yılın mart ayı sonunda İslam Cumhuriyeti’nin kurulması ve yeni bir anayasanın kabul edilmesi konusunda bir halk referandumu düzenledi. Yetkililer tarafından açıklanan sonuçlara göre, katılımcıların yüzde 98,2'si lehte oy kullandı. Siyasi partilerin boykot ve protestolarına rağmen aynı yılın aralık ayı sonlarında anayasa onaylandı.
İran daha sonra, 1989 yılında yaşamını yitiren Humeyni'nin yerne Hamaney'in geçmesinden kısa bir süre sonra, Temmuz 1989'da anayasada değişiklik yapılmasına ilişkin bir referandum dışında herhangi bir referanduma tanık olmadı. Değişiklik, Dini Lider’in yetkilerini genişletmenin yanı sıra dini bir merci olması şartının kaldırılmasına ve Fıkıh Alimleri Şurası’nın feshedilmesiyle ‘Velayet-i Fakih’in, ‘Mutlak Velayet-i Fakih’e dönüştürülmesine olanak sağladı. Buna göre, Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi kurulmuş, Düzenin Maslahatını Teşhis Konseyi (DMTK) üyeleri Dini Lider tarafından belirlenen daimi bir organa dönüştürülmüş ve başbakanlık pozisyonu kaldırıldı.