ABD Dışişleri Bakanlığı, Çin’i petrol yaptırımlardan muaf mı tutacak?

ABD’nin İran Özel Elçisi Brian Hook

ABD Dışişleri Bakanlığı, Çin’e İran’a yönelik petrol yaptırımları konusunda yeni bir muafiyet tanıma meselesini ele alıyor. Dışişleri’ndeki kaynakların bildirdiğine göre Bakanlık, 2012 yılında eski ABD Başkanı Barack Obama döneminde İran petrol üretimini engellemek için konulan bir yasadaki boşluktan faydalanmaya çalışıyor. Bu yasa boşluğu, Çin’in Çinli şirketlere ödemeler karşılığında aynî olarak İran’dan petrol alışverişi yapmasına izin veriyor. Görünüşe bakılırsa Trump yönetimi, İran petrol ihracatını sıfırlama sözünden geri adım atmış gibi duruyor. Bununla birlikte incelendiğinde, söz konusu yasa boşluğu, Çin’in Amerikan yaptırımlarını delme çabalarını atlatmanın ve ticari müzakereler sırasında iki ülke arasındaki gerginliği hafifletmenin en iyi yolu gibi görünüyor. Bu yol aynı zamanda Tahran’ın yabancı paraya erişmek için petrol ihracatından faydalanma ihtimalini de engelliyor.
Politico gazetesinin Amerikalı yetkililerden aktardığına göre ABD’nin İran Özel Elçisi Brian Hook ve yardımcı ekibi, petrol tankerleri hareketliliğinin takibinde uzman olan TankerTrackers.com adlı internet sitesinin, bir uydu görüntüsü yayınlamasından sonra İran petrolü tüketicilerine yaptırım uygulamaya ilişkin olarak bu ihtimali tartıştı. Söz konusu uydu görüntüsüne göre bir milyon varil yüklü bir petrol tankeri, 20 Haziran’da İran’dan gelerek Jinzhou limanına demirliyor. Çin, Washington’un sekiz ülkeye tanıdığı muafiyetin sona ermesinden sonra mayıs ayında İran’dan petrol ithalatını durdurmuştu.
Ancak Çin’in, ABD ile ticari savaşının yükselmesi ile birlikte İran’dan tekrar petrol ithal etmesi ve elindeki tüm silahları kullanarak Washington’un şartlarına karşı koymaya hazırlanması, bunun yanı sıra maruz kaldığı Amerikan yaptırımlarından ötürü ekonomisinin İran’ın sunduğu ucuz enerjiye ihtiyaç duyması gibi sebepler, Trump yönetimini şu iki hedefini gerçekleştirmek için bir alternatif aramaya mecbur etti: İran’ın petrol ihracatını sıfırlayarak Tahran’ı yabancı paradan mahrum etmek ve Çin’i elde tutarak ticari müzakereleri olabildiğince az gerginlikle yürütmek.
Trump sessizliğini koruyor
Çin’in tekrar İran’dan petrol satın almaya başladığına dair haberin yayılması ile birlikte Senato’daki Cumhuriyetçiler, Trump’ın İran’a yönelik siyasetini tartışmaya açtı. ABD Dışişleri ise Senatör Marco Rubio’nun Çin’in yaptırımları delmesine karşı alınacak önlemler hakkında bir açıklama istemesi karşısındaki sessizliğini koruyor.  
Bilindiği üzere 2012 yılında çıkarılan ‘özgürlük ve İran’ın nükleer silahlarının yayılması ile mücadeleye’ ilişkin yasa, deniz taşımacılık sektörünü, gemi inşasını ve İran enerjisini hedef almış ve hem İran’dan petrol ithal etmek hem de ABD ile ticari faaliyetler yürütmek isteyen ülkeleri, Amerikan yönetiminden muafiyet almaya mecbur etmişti. Politico gazetesine göre Bakanlık yetkilileri, Çin’e, Çinli petrol şirketi Sinopec’in İran petrol sahasına yönelik büyük yatırımlarının aynî ödemesi olarak İran petrolünü ithal etme izni veren düzenlemeleri tartışıyor.
Çin günde 10 milyon varil petrol ithal ediyor
ABD Dışişleri, yaptırımların, İran petrolünün ithalini değil, satın alımını hedeflediğini defalarca açıklamıştı. Bu, Dışişleri’nin Çin’e izin vermesi halinde yukarıda belirtilen yasaya göre önem kazanacak bir ayrım. Çin, 500 bini İran’dan olmak üzere günde yaklaşık 10 milyon varil petrol ithal ediyor.
ABD Dışişleri’nin Çin ve İran arasında aynî petrol alışverişi seçeneğini benimseyebileceğine dair bir düşünce hâkim. Bu, Irak kuşatması sırasında benimsenen ‘gıda karşılığı petrol’ alışverişi yaklaşımına büyük oranda benziyor.
Bu seçeneğin, daha önce Irak kuşatması sırasında tecrübe edilen olumsuz yanları var. Şöyle ki Tahran, diğer ülkelerle olan işlemlerinde, kara para aklama, silah kaçakçılığı ve şüpheli operasyonları finanse etme yoluyla bu seçeneği kullanabilir. Ancak Washington’un, ticari müzakerelerin zorlu olduğu bir durumda Pekin’in meydan okumasını cezalandırma konusundaki seçenekleri az. Üstelik Çin’e hizmet karşılığında petrol alışverişi konusunda izin vermek, İran rejimini baskılama şeklindeki hedefini gerçekleştirmesinde Trump yönetimine yardımcı olacak.
Tahran’ın uranyumu zenginleştirme konusunda yarattığı yoğun gerilim, ekonomik yaptırımlarının etkinliğini gösteriyor. Buna bakarak Trump yönetiminin, Tahran’ın başvurduğu kaçakçılık yöntemlerinin meyve vermeyeceği konusunda içi rahat olabilir.