Suudi Arabistanlı-Alman Raşa Hayyat, çift kimliklilik ve anavatana dönüş hakkında bir roman yazdı

Suudi Arabistanlı-Alman roman yazarı Raşa Hayat (Actes Sud)
Suudi Arabistanlı-Alman roman yazarı Raşa Hayat (Actes Sud)
TT

Suudi Arabistanlı-Alman Raşa Hayyat, çift kimliklilik ve anavatana dönüş hakkında bir roman yazdı

Suudi Arabistanlı-Alman roman yazarı Raşa Hayat (Actes Sud)
Suudi Arabistanlı-Alman roman yazarı Raşa Hayat (Actes Sud)

* Abduh Vazin
Suudi Arabistanlı-Alman yazar Raşa Hayat’ın Almanca kaleme aldığı ilk romanı ‘Çünkü Biz Uzun Zamandır Başka Bir Yerdeyiz’ (Dumont Yayınevi), bir sürpriz etkisi uyandırıyor. Bu kitap, Tayyib Salih’in ‘Kuzeye Göç Mevsimi’ ve Süheyl İdris’in ‘Latin Mahallesi’ adlı romanı ile görünürlüğünün zirvesine ulaşmış Doğu-Batı çatışmasını konu alan roman türü bağlamında değerlendirebilir. Bununla birlikte Hayat’ın romanı, bu medeniyet çatışmasını tamamen farklı bir yaklaşımla ele alarak buna bir de ideolojik söylemden uzak bir şekilde kişisel varoluşsal eğilimi de ekliyor. Bu çatışmaya yönelik bu yeni yaklaşım, Batı’nın birçok Arap göçmen için gönüllü bir sürgün yeri haline gelmesi ve romancıların ve şairlerin sürgünde oldukları yerin dilini benimseyerek bu dili, düşüncelerini ifade etmek için alternatif bir araç haline getirmesinden sonra meydana gelen dönüşümün özelliklerini ortaya koyan bağımsız bir araştırmaya ihtiyaç duyabilir. 
Raşa Hayat’ın romanı, Alman okurlara hitap etmekle kalmadı ve Fransızcaya da tercüme edildi. Fransızca baskısı yakın zamanda ‘Öteki Yerimiz’ kısa adıyla Paris’te yayımlandı (Actes Sud Yayınevi, 2019) ve böylece Fransız ve büyük bir kesimi Arap olan Frankofon okurların da okuyabilecekleri bir hale geldi. Isabelle Liber’in ortaya koyduğu Fransızca tercüme oldukça iyi ve akıcı bulundu. Şaşırtıcı bir şekilde Fransız gazeteciler ve okurlar tarafından kayda değer bir ilgi gördü. Nitekim hakkında Le Monde, Liberation, Lire gibi gazete ve dergiler ile L’Express internet sitesi ve daha birçok yerde sayısız  makale kaleme alındı. Bir ilk romanın bu kadar ilgi görmesi ender karşılaşılan bir durumdur. Bu ilgiyi teşvik eden şey, belki de romanın konu ettiği meselenin güncelliğidir.
Roman, çift veya bölünmüş kimlik meselesini ele alıyor. Bu mesele, Batı çevrelerinde meydana gelen ve yer değiştirme, zorunlu göç ve sığınma selinin kökleştirdiği yeni bir kültürel olgudur. Romancı Hayat, bu meseleyi derinlikli, basit, estetik bir şekilde ve yüksek tekniklerle ele almayı başarmış. Zira kendisi, kişisel durumundan dolayı bu durumu yakından yaşadı.
Roman kahramanı Leyla’yı kendine benzeterek baba tarafından Suudi, anne tarafından Alman kimliği arasında dağılmış bir genç kız olarak kendi zihnini meşgul eden düşünceleri ona giydirdi. Ancak genç yazar anavatanına dönmeyerek Almanya’da kalmayı ve Almanca yazmayı tercih ederken kendisi gibi genç olan kahramanı Almanya’dan göç ederek Suudi Arabistan’da yaşamayı ve orada yeni bir hayata başlamayı seçiyor. Yazar, seçmediği kaderi kahramanına giydirerek  onun üzerinden dönüş tecrübesini hayal dünyasında veya roman kurgusu ile deniyor.
Anlatıcı Basil

Raşa Hayat’ın romanının Fransızca tercümesi (Actes Sud)
Kitapta, romanın kahramanı Leyla’nın kardeşi, 30'lu yaşlardaki Basil konuşuyor. Basil de kız kardeşi gibi Suudi-Alman kimlikleri arasında ikili bir durum yaşıyor. Suudi Arabistan baba ve dede yurdu, Almanya ise anne yurdu. Baba Tarık, Almanya’da tıp eğitimi aldığı sırada Barbara’ya âşık olarak onunla evleniyor. Bu iki kardeş, Almanya’da doğuyor ancak çok geçmeden babaları ve Alman anneleri ile birlikte Suudi Arabistan’a, aile memleketi Cidde’ye dönüyorlar. Çocukluk ve ilk gençlik yıllarını orada geçirerek Suudi gelenekleri ve asıl ailenin şemsiyesi altında yetişiyorlar. Bununla birlikte bir süre sonra anne yurduna dönüyorlar. Babalarının ölümü onları Almanya’nın Rur bölgesinde yaşamak zorunda bırakıyor ve Cidde’deki yaşamlarından tamamen farklı yeni bir hayata başlıyorlar.
Almanca Arapçanın, Alman toplumunun adetleri de Suudi toplumunun adetlerinin ve annenin ailesi de babanın ailesinin yerini alıyor. Çok da uzun olmayan bir süre içerisinde Basil ve Leyla, Alman vatandaşı oluyor ama Suudi geçmişe özlem, hatta Suudi bir kimlik ve görünüş ile...
Evet, oldukça esmer değiller ancak Leyla’da bir Arap güzelliği, Basil’de de Arap özellikleri göze çarpıyor. Baba artık yok belki ama iki kardeş de anneleri ile yaşıyor. Bu farklılık, okulda ve toplumda eğlence konusu oluyor. Bu eğlence, çift kimlikli olmalarına rağmen bir miktar ırkçılık da barındırıyor. Burada bir kültürel zenginlik ve çoğulculuk belirtisi olması beklenen çift kimliklilik, içsel, varoluşsal ve entelektüel bir çatışma hali doğuruyor. Nitekim taşınan iki kimlik, birbirine yakın olmayıp aksine medeniyet, din ve toplum bakımından oldukça uzak...
Bununla beraber Basil ve Leyla, yeni gerçekliklerine kapılıyor ve İslam ve İslamcılara dair yüzleştikleri sorulara rağmen Alman olarak yaşamayı tercih ediyorlar. Hamburg’daki üniversite hayatı sırasında Basil ve Leyla âşık oluyor. Ancak Basil, kendisinden farklı olan sevgilisi Julie ile bir gelecek planlamanın zor olduğunun farkına varıyor. Alman genç Alex’e âşık olan Leyla ise ilişkilerinin sosyal ve kültürel sorunlardan kurtulamayacağını fark ediyor. Bu ikilinin ilişkisi, Basil ile Julie’nin ilişkisinin uğradığı sonla başarısız oluyor.
Almanya’dan ayrılış
Özgüvenli ve güçlü bir kişilik olan genç Leyla, çocukluk ve baba yurduna duyulan özlem ve anne yurdunda hissedilen garipseme veya yarı garipseme hali arasında acılı bir iç çatışma ile boğuştuktan sonra Almanya’dan göç etmeye karar veriyor. Önce Arapça eğitimi almak üzere Kahire’ye, sonra da yaklaşık yirmi yıllık ayrılıktan sonra Cidde’ye gidiyor. Amacı orada evlenerek bir aile kurmak. Leyla, geleneksel bir biçimde ancak tam bir gönül rahatlığı ile evleniyor. Annesi Barbara, Leyla’nın Almanya’daki hayatına yıllardır uyum sağlayamadığını iyi bilmesine rağmen kızının bu yaptığını kabullenmiyor. Kendisinin âşık olduğu bir Suudi genç ile evlenip ondan çocuk doğurduğunu ve Cidde’de birkaç yıl boyunca rahat bir hayat sürdüğünü de unutmuyor. Ama kızının kendisinin tanımadığı bir Suudi genç ile olan evlilik törenine katılmak üzere Cidde’ye gitmeyi de reddediyor.
Basil ise sevdiği kız kardeşinin düğününde bulunmak istiyor. Bunun yanı sıra baba toprağına yolculuk etmeyi ve geçmişini hatırlamayı tam bir merakla arzuluyor. Basil, Cidde’de tıpkı Arapça gibi neredeyse unuttuğu ailesini görüyor ve onlarla İngilizce konuşmak zorunda kalıyor. Kardeşinin eşi ile, yani İngiltere’de mühendislik eğitimi alan damadıyla tanışıyor ve onun kökenlerini muhafaza etmekle birlikte modern bir hayata ayak uyduran, seçkin bir genç olduğu kanaatine varıyor. Onun şahsında köklülük ile modernliği bir araya getiren Cidde şehrini buluyor. Leyla, eşini kardeşi Basil’e tanıtırken şu ifadeyi kullanıyor:
“Bizden biri. O da iki yarıma ayrılmış durumda.”
Nitekim damat da hem Suudi hem de İngiliz uyruğu taşıyor.

Almanca aslı ile roman (Youtube)
Babanın Cidde’deki ailesi, Basil ve Leyla’yı büyük bir memnuniyetle karşılıyor ve gerçekten yakın olduklarını, onları kendilerine yabancı bulmadıklarını hissettiriyor. Basil, geçmişinden bazı kesitler ve gelenek-görenekleri anımsıyor. Ama yine de ilk kökenlerinin iç dünyasında uyumuş haldeyken uyandığını hisseden kız kardeşinin aksine Almanya’daki hayatında ısrarcı oluyor. Basil, kız kardeşini, özgür bir Batılı kadınken muhafazakâr geleneklere boyun eğen bir kadına dönüşme halini tecrübe etmek üzere geride bırakarak Almanya’ya dönüyor. Leyla ise katlandığı çift kimlik yükünden gerçekten de kurtulmayı başararak şöyle diyor:
“Ben burada mutluyum. Yetmez mi?”.
Cidde şehrinin geçirdiği dönüşümler
Romancı, çocukluk ve ilk gençlik dönemlerinden aşina olduğu Cidde şehrine kapsamlı ve panoramik bir bakış atıyor ve şehir halkının adetlerine ve yerel kültürlerine uzanan gelişim ve modernleşmeye ışık tutuyor. Sanat, sinema ve modern hayat da dahil olmak üzere şehirde meydana gelen havanın bir kısmını betimliyor ancak İyiliği Emredip Kötülükten Sakındırma Kurumu'nu (Emr-i Bi’l-Maruf Nehy-i Ani’l-Münker) ve yüksek sesle konuşan bir ergen grubun bir restorana nasıl baskın yapar gibi girdiğini de belirtmekten geri durmuyor. Bunun yanı sıra Suudi gençliğinin, değişim ve gelecek için yeni bir ufuk arayışı isteği karşısında hissettiği duyguları da dile getiriyor.
Yazar, eksik de olsa neredeyse kendisinin resmini ortaya koyan kahramanı üzerinden Almanya ile Suudi Arabistan arasında yaşadığı farklılığı keşfediyor. Görmezden gelinemeyecek bu farklılıktan hareketle çift kimlik sorununu, bir diğer deyişle orada doğup burada yetişme denklemini yaşayan kişinin kimliği meselesini ortaya kkoyuyor. Böyle bir kişi, doğduğu ile büyüyüp yetiştiği yerlere bağlılık konusunda şaşırıp kalır.
Bu, Suudi Arabistanlı-Alman yazar Raşa Hayat’ın ilk kitabı olsa da ifade, teknik ve dil bakımından epey olgun, derinlikli ve bilinçli bir roman. Üstelik garipseme, sosyoloji ve siyasete dair sağlam bir kültürü yansıtıyor.
1978 doğumlu olan yazar, Bonn Üniversitesi’nde karşılaştırmalı edebiyat, Alman dili ve edebiyatı ve felsefe eğitimi aldı. 2005 yılından beri Hamburg’da yaşayıyor. Yazarlık ve çeviri alanlarında çalışmalar yürütüyor. Anavatanı Suudi Arabistan’ın durumu, kültürü ve edebiyatı hakkında sürekli olarak bilgi ediniyor. Kendisine ait internet sitesinde roman yazarı Reca Alem’in bir fotoğrafını paylaşıyor...



Yemek diplomasisi: Liderlerin ve devlet başkanlarının sofralarında menüler nasıl belirleniyor?

ABD Başkanı Donald Trump ve Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, Çin liderinin konukları onuruna verdiği yemekte. (AP)
ABD Başkanı Donald Trump ve Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, Çin liderinin konukları onuruna verdiği yemekte. (AP)
TT

Yemek diplomasisi: Liderlerin ve devlet başkanlarının sofralarında menüler nasıl belirleniyor?

ABD Başkanı Donald Trump ve Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, Çin liderinin konukları onuruna verdiği yemekte. (AP)
ABD Başkanı Donald Trump ve Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, Çin liderinin konukları onuruna verdiği yemekte. (AP)

Soğuk mezeler, Çin usulü yeşil zeytinli geleneksel balık çorbası, zencefil ve soğanla kızartılmış yengeç... Ardından ana yemekler servis edildi. Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, iki önemli konuğunun dünyanın birbirinden uzak iki ucundan geldiğini dikkate alarak herkesin damak tadına hitap edebilecek, ancak Çin mutfağının belirgin izlerini taşıyan bir menü hazırlattı.

Çin Devlet Başkanı, birkaç gün önce düzenlenen Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi kapsamında verdiği resmî akşam yemeğinde, ABD Başkanı Donald Trump, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve diğer konukları için farklı damak tatlarına hitap etmesi beklenen yemekler seçti.

Putin ve Trump için balık, et ve dim sum

Ana yemek menüsünde soya sosuyla buharda pişirilmiş lagos balığı ve mantarlı biftek yer aldı. Vejetaryen konuklar için ise safran sosuyla hazırlanan kuzugöbeği mantarı, lahana ve kestane sunuldu. Böylece devlet başkanlığı yemeğinde, geleneksel Çin mutfağı ile zirveye ev sahipliği yapan Shenzhen kentinin yerel lezzetleri bir araya getirilerek farklı damak tatları gözetildi.

csdrg
Şi Cinping'in Trump ve Putin onuruna verdiği yemekte başkanlar için hazırlanan sofra. (AFP)

Tatlı bölümünde konuklara çeşitli dim sum çeşitlerinin yanı sıra kırmızı fasulye, lotus çiçeği ve limon kabuğuyla hazırlanan çorba ikram edildi. Çin tatlılarını tercih etmeyen konuklara ise kek, dondurma ve taze meyve seçenekleri sunuldu. Yemek, kahve veya çay ikramıyla sona erdi.

Şi Cinping onuruna susamlı balık ve ballı dondurma

Mutfağın da kendine özgü bir diplomasi dili var. Devlet başkanlarının katıldığı büyük resmî davetlerde sunulacak yemekler rastgele seçilmiyor. Menülerin hazırlanması için bazen davetten aylar önce çalışmalara başlanıyor.

cdfrgthy
Resmî davetlerde ev sahibi ülkenin mutfağı ile konukların damak zevkleri arasında denge gözetiliyor. (Reuters)

ABD Başkanı Donald Trump'ın iki ay önce Çinli mevkidaşı Şi Cinping'i Beyaz Saray'da ağırladığı akşam yemeğinde de Amerikan mutfağının öne çıkarıldığı, ancak Çin mutfağına ince göndermeler içeren bir menü tercih edildi. Beyaz Saray'dan yapılan açıklamaya göre yemekler, iki ülkenin mutfak geleneklerini bir araya getirmek amacıyla seçildi.

fgthy
Trump'ın Eylül 2026'da Şi Cinping onuruna verdiği yemeğin menüsü. (AP)

Davetin başlangıcında Trump, Çinli konuğu ve diğer davetlilere balkabağı çorbası, yabani mantar ve çıtır yeşil soğanlı pastırma ikram edildi. Ana yemeklerde susama bulanmış balık, ağır ateşte pişirilmiş lahana ve yeşil soslu közlenmiş patlıcan yer aldı. Tatlı menüsünde ise vanilyalı krema, ballı dondurma, cevizli tart ve vişne reçeli sunuldu.

Devlet başkanlarının ve kralların gözetimindeki resmî davetler

Devlet başkanlarını ve dünya liderlerini aynı yemek masasında buluşturan resmî davetlerin hazırlıkları sıkı kurallara tabi. Zamanlamadan sunum biçimine, protokolden konukların beslenme gereksinimlerine ve damak zevklerine kadar pek çok ayrıntı dikkate alınıyor. Donald Trump'ın tabağının yanına bir bardak Coca-Cola konulması gibi kişisel tercihler de göz ardı edilmiyor.

cdfgrt
Eski ABD First Lady'si Michelle Obama, 2009 yılında Beyaz Saray mutfağında verilen resmî davetin hazırlıklarını denetlerken. (AFP)

Beyaz Saray'da baş aşçı ve pastane şefi, ABD Başkanı ile First Lady'nin de katılımıyla, bazen davetten altı ay önce menü hazırlıklarına başlıyor. Seçilen yemeklerde öncelikle Amerikan mutfağına ağırlık verilirken, iyi niyet göstergesi olarak konuk ülkenin mutfağından esinlenen lezzetlere de yer veriliyor.

cvfgbhyj
Buckingham Sarayı'nın mutfağında resmî davetler için hazırlık yapan aşçılar. (AFP)

Buckingham Sarayı'nda ise davet sofrasının hazırlıkları, konuğun gelişinden beş gün önce başlıyor. Yemeklerin taze servis edilebilmesi için mutfaktaki hazırlıklar ise akşam yemeğine daha yakın bir zamanda gerçekleştiriliyor. Kraliyet Sarayı yönetiminin verdiği bilgiye göre davetin tüm ayrıntıları Kral'ın kişisel denetiminden geçiyor. Buna yemek menüsü, masa düzeni ve tören programı da dahil.

Diplomatik menülerin kuralları ve koşulları

Şarku'l Avsat'ın derlediği bilgilere göre resmî davet menüleri hazırlanırken ilk olarak konuğun alerjileri dikkate alınıyor. Bunun yanı sıra beslenme kısıtlamaları, dinî gereklilikler ve kişisel tercihler de göz önünde bulunduruluyor.

dvfgbhyju
Resmî davetlerin menüleri hazırlanırken konukların gıda alerjileri ve dinî hassasiyetleri dikkate alınıyor. (Reuters)

Örneğin, eski ABD Başkanı Joe Biden'ın 2023 yılında Hindistan Başbakanı Narendra Modi'yi ağırladığı akşam yemeğinin menüsü, Modi'nin vejetaryen beslenme alışkanlıklarına uygun hazırlandı. Menüde baharatlı darı, içi doldurulmuş Portobello mantarı ve safran aromalı risotto yer aldı. Diğer konuklara ise sumakla tatlandırılmış ızgara balık sunuldu.

dvfghy
Hollande onuruna Beyaz Saray'da verilen yemekte sunulan, Fransız ve Amerikan bayraklarından esinlenilerek hazırlanan tatlı. (AFP)

Resmî devlet yemekleri, ev sahibi ülke için mevsiminde yetişen taze ürünlerini ve mutfak geleneklerini tanıtma fırsatı da sunuyor. Bunun bir örneği, 2014 yılında eski Fransa Cumhurbaşkanı François Hollande onuruna Beyaz Saray'da verilen akşam yemeğinde görüldü. Menüde, Beyaz Saray'ın bahçesinde yetiştirilen ürünler de dahil olmak üzere ABD'nin farklı bölgelerinden getirilen malzemeler kullanıldı.

Bununla birlikte, menülerde sıkça başvurulan bir başka yöntem de önemli konuklara kendi ülkelerinin mutfağından esinlenen lezzetlerle jest yapmak. Bu yaklaşım, iyi niyet göstergesi ve diplomatik inceliğin bir parçası olarak değerlendiriliyor.

1998 yılında ABD Başkanı Bill Clinton'ın dönemin İngiltere Başbakanı Tony Blair'i ağırladığı davette bu diplomatik jest eğlenceli bir biçim aldı. Beyaz Saray'ın baş aşçısı, Big Ben saatinin şeklinde çikolatalı kurabiyeler hazırlatarak İngiliz konuğa sürpriz yaptı.

Zehirlenme riskine karşı önlemler: Putin'in özel hassasiyeti

Resmî yemeklere, yiyeceklerin güvenliğini ve hazırlık ile servis ekiplerini kapsayan özel güvenlik önlemleri eşlik ediyor. Bir yemeğin mutfaktan devlet başkanının veya konuk liderin önüne gelmesine kadar geçen süreç, çok sayıda güvenlik aşamasından oluşuyor.

Yiyecekler, malzemeler, tatlılar, bıçaklar ve mutfak ekipmanları davetin düzenleneceği alana sokulmadan önce röntgen cihazlarından geçiriliyor ve ayrıntılı güvenlik taramasına tabi tutuluyor. Yemeklerin hazırlanması da güvenlik görevlileri veya yetkilendirilmiş denetçiler tarafından izleniyor. Malzemelerin ve suyun tedarik zinciri sıkı biçimde kontrol edilirken, yemeklerin mutfaktan salona taşınması sırasında da gözetim uygulanıyor.

vghyj
Beyaz Saray'da düzenlenen resmî davetlerde yiyeceklerin ve mutfak ekibinin güvenliği için sıkı önlemler alınıyor. (Reuters)

Aşçılar ve servis personeli de kapsamlı güvenlik kontrollerinden geçiriliyor. Bazı konukların korunması için kendi güvenlik ekipleri yemeklerin hazırlanmasını bizzat denetleyebiliyor. Hatta konuk liderin ekibi, yemekleri ayrı hazırlamak üzere kendi personelini ve mutfak malzemelerini de beraberinde getirebiliyor.

Bu önlemlere en fazla önem veren isimlerin başında ise kişisel güvenliği ve tükettiği yiyecekler konusunda son derece ihtiyatlı davrandığı belirtilen Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin geliyor.

Diplomatik krizlere yol açan yemekler

İki ülke arasındaki ilişkileri güçlendirmeyi amaçlayan resmî davetler, tüm diplomatik hassasiyete rağmen zaman zaman krizlere de neden olabiliyor.

Bunun bir örneği, 1981 yılında Romanya Devlet Başkanı Nicolae Ceauşescu'nun Hindistan Başbakanı İndira Gandhi'yi ağırladığı davette yaşandı. Gandhi, onuruna verilen yemekte önüne konulan çorbaya dokunmayı reddetti. Bunun nedeni, salı günleri oruç tutmasıydı.

Gandhi, yemek yememesinin nedenini Ceauşescu'ya açıkladığında Romanya lideri aniden davetin sona erdiğini ilan etti. Bunun üzerine tüm konuklar sofradan kalkarak salonu terk etti. Masada ise büyük bölümü henüz dokunulmamış yemekler kaldı.


Sosyal medyanın bitmeyen akışı küresel sağlık tehdidi mi?

Fotoğraf: Unsplash
Fotoğraf: Unsplash
TT

Sosyal medyanın bitmeyen akışı küresel sağlık tehdidi mi?

Fotoğraf: Unsplash
Fotoğraf: Unsplash

Yeni bir raporda araştırmacılar, sonsuz kaydırma ve otomatik video oynatma gibi bağımlılık yapıcı internet özelliklerinin sorunlu kullanımının, "küresel halk sağlığı sorunu" olarak değerlendirilmesi gerektiği uyarısında bulunuyor.

The Lancet Psychiatry'de yayımlanan rapora göre, dünya çapında her 10 kişiden en az birinin muhtemelen etkilendiği bu tür sorunlu internet kullanımının ekonomik ve sosyal maliyeti her yıl milyarlarca dolara ulaşabilir.

Araştırmada, "Kanıtlar, sorunlu internet kullanımı veya internet bağımlılığı diye de adlandırılan genel PUI'nin, küresel nüfusun yüzde 10'undan fazlasını etkileyebileceğini gösteriyor" ifadeleri yer alıyor.

Raporda internet bağımlılığı yaşayan kişilerin sayısının kontrolden çıkmaya başladığı ve bunun da sağlık, ilişkiler, eğitim, iş ve genel yaşam kalitesini etkilediği belirtiliyor. Hükümetlere, insanları çevrimiçi tutmak için tasarlanmış bu tür bağımlılık yaratan dijital özellikleri düzenleme çağrısı yapılıyor.

Flinders Üniversitesi'nden araştırmanın ortak yazarı Andrea Czakó, "Birçok dijital ürün, kasten dikkatimizi çekmek ve sürdürmek üzere tasarlanıyor" diyor.

Özellikle gençler için daha sağlıklı sonuçlar elde etmek istiyorsak, sağlığı ve huzuru baltalamak yerine destekleyen dijital ortamlara ihtiyacımız var.

Araştırmacılar, internet bağımlılığı sorununu tütün, alkol ve kumar gibi halk sağlığı sorunlarıyla karşılaştırılması gerektiğini ve zararı azaltmak için daha sıkı düzenlemelere ihtiyaç duyulduğunu savunuyor.

Raporda, sorunlu internet kullanımının 8 ana alt türü tanımlanıyor: oyun oynama, kumar, alışveriş, pornografi tüketimi, sosyal medya kullanımı, siber zorbalık, dijital istifçilik ve internette tıbbi bilgi aramaya duyulan kompulsif ihtiyacı ifade eden siberkondri.

Raporda özellikle sonsuz kaydırma akışları ve videoların otomatik oynatılması gibi çevrimiçi platform tasarımlarının, bireyin bilişsel süreçleriyle etkileşime girerek sık kullanım olasılığını artırdığı uyarısında bulunuluyor.

Uzmanlar, algoritmalarda daha fazla şeffaflık, dijital platformların bağımsız denetimi, yüksek risk taşıyan özelliklere kısıtlamalar ve teknoloji şirketlerinin özdenetimine güvenmek yerine uygulanabilir düzenlemeler talep ediyor.

Flinders Üniversitesi raporunun diğer yazarlarından bağımlılık uzmanı Zsolt Demetrovics, "Çoğu kişi için çevrimiçi faaliyetler günlük yaşamın olumlu bir parçası. Bazıları için ise bu davranışları kontrol etmek zorlaşabiliyor ve sağlıklarına, ilişkilerine, eğitimlerine ve işlerine ciddi zararlar vermeye başlayabiliyor" diyor.

Buradaki zorluk, bağlantıda kalmanın sağladığı pek çok faydayı korurken bu zararları azaltmanın yollarını bulmak.

Araştırmacılar, amacın insanların teknolojiyi kullanmasını engellemek değil, dijital ürünlerin sağlık ve huzuru göz önüne alarak tasarlanmasını sağlamak olduğunu belirtiyor.

Bağımlılık yaratan çevrimiçi araçların etkisine dair uluslararası önlemleri destekleyecek yeterli kanıt zaten mevcut olduğundan, kusursuz kanıtları beklemenin, önlenebilir zararların milyonlarca kişiyi etkilemeye devam etmesine yol açma riski taşıyacağı uyarısı yapıyorlar.

Araştırmacılar, dijital platformlara giderek daha fazla maruz kalınması, platformların tasarım özellikleri ve yapay zeka destekli etkileşim sistemlerinin, sorunlu internet kullanımını "acil bir halk sağlığı sorunu" haline getirdiğini söylüyor.

Kanıtlardaki önemli eksikliklere rağmen mevcut kanıt birikimi, ulusal ve uluslararası düzeyde koordineli acil önlemlerin alınmasını gerekçelendirmeye yetiyor.

Independent Türkçe


Boston Legal'dan The Night Of'a: Hukuk dünyasını anlatan 5 dizi

44 yaşındaki Sienna Miller (solda), Sky ve HBO ortak yapımı War'da film yıldızı Carla Duval rolünde (HBO Max)
44 yaşındaki Sienna Miller (solda), Sky ve HBO ortak yapımı War'da film yıldızı Carla Duval rolünde (HBO Max)
TT

Boston Legal'dan The Night Of'a: Hukuk dünyasını anlatan 5 dizi

44 yaşındaki Sienna Miller (solda), Sky ve HBO ortak yapımı War'da film yıldızı Carla Duval rolünde (HBO Max)
44 yaşındaki Sienna Miller (solda), Sky ve HBO ortak yapımı War'da film yıldızı Carla Duval rolünde (HBO Max)

HBO'nun yeni dizisi War, geçen ay izleyiciyle buluşmaya başlayan ilk sezonuyla eleştirmenlerden övgü toplamakla kalmadı, listelerin de tozunu attırdı. Lupin, Criminal ve Hijack'in yaratıcısı George Kay imzalı hukuk draması, hal böyle olunca ikinci sezon onayını kapmakta da gecikmedi. 

Londra'nın iki büyük hukuk firmasını karşı karşıya getiren dizide, ünlü bir çiftin boşanmasıyla başlayan kavga kısa sürede avukatların da meselesi haline geliyor. 

Başrollerde Sienna Miller ve Dominic West'i buluşturan War'da davayı kimin kazanacağını merak ettiğimiz kadar, kazanmak uğruna nelerin göze alınacağını görmek için de sabırsızlanıyoruz.

War'u izlerken aklımıza bu duyguyu yıllar önce yaşatan diziler geldi ve bu türün yıllar içinde bizi hangi hikayelerle yakaladığını hatırlamak için bir liste yaptık. 

Boston Legal'da duruşmanın ortasında gülebiliyor, Suits'te kapalı kapılar ardındaki pazarlıklara kulak kesiliyor, Güneşin Karanlığında'da (The Lincoln Lawyer) ofis niyetine Lincoln'ün arka koltuğuna geçiyor, The Night Of'ta Naz'la birlikte duruşma gününü bekliyor, Ally McBeal'da ise bir anda dans eden bir bebekle karşılaşıyoruz.

Aralarında bir zamanlar her hafta yolunu gözlediğimiz diziler de var, hikayesini tek sezonda anlatanlar da. Belki şimdi onlardan birine ilk kez başlama, belki de yıllar önce kimin tarafını tuttuğumuzu hatırlama zamanı.

Boston Legal (2004 - 2008)

The Practice'i sevenler alınmasın, yan dizi Boston Legal'da boynuz kulağı geçti. David E. Kelley'nin James Spader'la William Shatner'ı aynı hukuk bürosuna koyması tek başına iyi bir fikirdi. Asıl iyisiyse onları mesai bitince aynı balkona çıkarmasıydı.

Boston'ın gözde hukuk bürolarından Crane, Poole & Schmidt'te çalışan Alan Shore, bir davayı kazanmak için kuralları esnetmekten, gerekirse çiğnemekten çekinmeyen, zekası kadar sivri diliyle de baş döndüren bir avukat. Yanında ise kendi adını söylemeye bayılan, egosu odaya kendisinden önce giren ve bir sonraki hamlesini kestirmenin pek mümkün olmadığı Denny Crane var. 

vbgnymu
Hukuk, komedi ve dramı buluşturan Boston Legal, prestijli hukuk bürosu Crane, Poole & Schmidt bünyesinde çalışan avukatların profesyonel ve özel hayatlarını konu alıyor (American Broadcasting Company)

Yüklü tazminat talepleri, tartışmalı ceza davaları, şirketlerin gücü derken bir bakmışsınız, en hararetli savunmanın ortasında gülmeden edemiyorsunuz.

War gibi Boston Legal'da da hukuk, para ve kişisel hesaplar iç içe geçiyor. War bu hesaplardan sert bir rekabet çıkarıyor, Boston Legal ise olmadık anlarda patlayan kahkahalara ve birbirine hiç benzemeyen iki adamın dostluğuna yer açıyor.

Zaten bölüm bitince akılda kalan çoğu zaman mahkemedeki son söz değil, Alan'la Denny'nin balkonda viskilerini yudumlayıp puro içerken birbirlerine takıldıkları, sonra fark ettirmeden hayatın derdine düştükleri sohbetler oluyor. Bir süre sonra yeni davayı öğrenmek kadar o balkona yeniden uğramak için de açıyorsunuz diziyi.

IMDb: 8,5
Nereden izlenir: Türkiye'deki abonelik tabanlı yayın platformlarında yer almıyor​​​​​​

Suits (2011 - 2019)

Suits'te takım elbiseler kusursuz. Mike Ross'un da ceketinde bir sorun yok. Onun eksiği biraz daha ciddi, kendisinin ne hukuk diploması var ne de avukatlık yapma yetkisi. Fotoğrafik hafızası ve kıvrak zekası, New York'un yıldız avukatlarından Harvey Specter'ı etkilemeye yetiyor. Harvey de durumu bile bile Mike'ı işe alıp kendi kariyerini riske atıyor.

Patrick J. Adams ve Gabriel Macht'ın uyumu sayesinde bu ortak sır, milyon dolarlık anlaşmaların ve şirket kavgalarının arasında her an patlayabilecek bir bombaya dönüşüyor. 

War gibi prestijli hukuk bürolarındaki güç mücadelelerinden beslenen Suits, gerilimini tek bir büyük hesaplaşmadan çok bu tehlikeli ortaklıktan çıkarıyor ve atışmalara, dostluklara, romantik ilişkilere daha geniş yer açıyor. 

dvrthy
Aaron Korsh imzalı Suits, Manhattan'ın en başarılı kurumsal avukatlarından Harvey Specter'ın, hukuk diploması olmamasına rağmen dahi Mike Ross'u işe alması ve ikilinin bu sırrı saklayarak büyük davaların üstesinden gelmesini anlatıyor (USA Network)

Jessica Pearson odaya girince kimin sözünün geçtiği belli, Louis Litt bir "aferin" için kırk takla atıyor, Donna Paulsen ise daha kimse ağzını açmadan ne olduğunu anlamış oluyor. Bu büroda Mike'ın sırrı dışında da kulak kabartacak çok şey var.

Özellikle ilk sezonlarda o cam kapılardan biri kapanınca ister istemez kulak kesiliyorsunuz. Bakalım bu kez Mike'ın sırrını saklamak için kim kime rest çekecek...

IMDb: 8,4
Nereden izlenir: Prime Video ve Netflix

Güneşin Karanlığında (2022-)

Mickey Haller'ın ofisine geçmek için çoğu zaman çok sevdiği Lincoln'ünün arka kapısını açmanız yeterli. Güneşin Karanlığında'da Los Angeles trafiği de Mickey'nin mesaisine dahil. Ama dizinin marifeti bu küçük numaradan ibaret değil pek tabii. 

Michael Connelly'nin daha önce Matthew McConaugheyli bir filme de kaynaklık eden romanlarından uyarlanan Netflix dizisi, ceza avukatının önüne giderek çetrefilleşen dosyalar koyuyor. 

Manuel Garcia-Rulfo, Haller'ı her cevabı cebinde taşıyan gösterişli bir hukuk dehasına çevirmeden, karizması kadar kırılganlığı da hissedilen biri olarak canlandırıyor. 

Her sezon farklı bir kitaptan beslenirken davalarla özel hayat birbirine dolanıyor, Mickey'nin kendi sorunlarını kapının dışında bırakıp yalnızca müvekkiline odaklanması pek kolay olmuyor.

sdvfgbhyju
45 yaşındaki Meksikalı aktör Manuel Garcia-Rulfo, Muhteşem Yedili (The Magnificent Seven) ve Doğu Ekspresinde Cinayet'teki (Murder on the Orient Express) rolleriyle de tanınıyor (Netflix)

İki dizide de özel hayat mesaiye karışıyor; War bu gerilimi Londra'nın seçkin hukuk büroları arasındaki rekabetten çıkarırken Güneşin Karanlığında, Los Angeles'ta dosyadan dosyaya koşan bir savunma avukatının peşine takılıyor.

Dizi ipuçlarını çoğu zaman gözünüzün önüne koyuyor, böylece hikaye sizi kandırmaktan çok dikkatinizi sınayan bir oyun gibi akıyor. Mickey bir ayrıntının üzerinde durunca insan ister istemez birkaç sahne öncesine dönüyor. O ipucu ne ara geçti gözümüzün önünden?

Becki Newton, Angus Sampson ve Jazz Raycole'un katkısıyla, kendinizi sadece davanın sonucunu değil, Mickey'nin bu hengamede kendi hayatını nasıl toparlayacağını da merak ederken buluyorsunuz. 

IMDb: 7,8
Nereden izlenir: Netflix

The Night Of (2016)

The Night Of'un ilk bölümü bitiyor ve aklınızda tek bir soru kalıyor: O gece ne oldu?

Üniversite öğrencisi Naz, babasının taksisini alıp bir partiye gitmek üzere evden çıkıyor. Ertesi sabah, gece tanıştığı genç kadını bıçaklanmış halde buluyor ve cinayetle suçlanıyor. Resmen kabus! 

HBO'nun 2016 yapımı 8 bölümlük mini dizisi, Naz'ı karakoldan Rikers Island'a, oradan mahkeme salonuna kadar takip ederken başka bir soru usul usul öne çıkıyor: Birinin suçlu olup olmadığına karar verilene kadar o insandan geriye ne kalıyor? 

Riz Ahmed, Emmy kazandığı rolünde bu değişimi Naz'ın bakışlarında, hatta suskunluğunda bile hissettiriyor. John Turturro'nun canlandırdığı avukat John Stone ise ilk bakışta davayı emanet etmek isteyeceğiniz son adam gibi görünüyor ama bir süre sonra ekranda belirmesini dört gözle bekliyorsunuz. 

defbthny
The Night Of, New York'ta bir partiye gitmek için babasının taksisini izinsiz alan Pakistan asıllı Amerikalı üniversite öğrencisi Nasir "Naz" Khan'ın, tanıştığı gizemli bir kadının evinde uyandığında onu öldürülmüş halde bulmasıyla başlıyor (HBO)

War da The Night Of da hukuk dünyasında gücün kimin elinde olduğuyla ilgileniyor. War'da bunu karşı karşıya gelen avukatların hamlelerinde görüyoruz, The Night Of'ta ise o gücün bir sanığın günlerine nasıl sindiğini izliyoruz.

Peter Moffat'ın 2008 yapımı Britanya dizisi Criminal Justice'ten uyarlanan mini dizi bazen sabrınızı zorluyor. Sonra fark ediyorsunuz, Naz içeride gün sayarken siz de bir sonraki duruşmayı bekler olmuşsunuz.

IMDb: 8,4
Nereden izlenir: Prime Video, HBO Max ve TV+

Ally McBeal (1997 - 2002)

Bir hukuk bürosunda herkesin aklı davalarda olacak değil ya, Ally McBeal'da aşk hayatı da en az mahkeme takvimi kadar mesai istiyor. 

David E. Kelley'nin yarattığı dizide Calista Flockhart, Bostonlı avukat Ally'yi canlandırıyor. Ve Ally'nin gönül işleri, ciddiyetini iki dakika koruyamayan bu büronun gündemine sık sık sızıyor; kimi zaman duruşma takviminden bile önce...

Dans eden bir bebek, ortak tuvalette yaşanan tuhaf karşılaşmalar, ansızın başlayan müzikli sahneler ve Barry White tutkusu derken, 1990'ların sonunda televizyonun en kendine has dünyalarından biri çıkıyor ortaya. Ama bütün bu şamata sizi yanıltmasın: Davalar çoğu zaman karakterlerin özel hayatına açılan bir kapı işlevi görürken cinsel taciz, toplumsal cinsiyet eşitsizliği ve trans kimliği gibi meseleler de masaya geliyor. 

sxdcvfb
7 Emmy ödüllü Ally McBeal'da Calista Flockhart, Boston'daki hukuk firması Cage & Fish'te işe girince eski aşkı Billy Thomas ve eşiyle birlikte çalışmak zorunda kalan Ally rolünde (Fox)

Jane Krakowski ve Peter MacNicol'ın eşlik ettiği kadroya ilerleyen sezonlarda, henüz Iron Man zırhını giymemiş Robert Downey Jr. da katılıyor. Jon Bon Jovi, Tim Dutton, Taye Diggs, Christina Ricci ve Jennifer Holliday gibi isimler de farklı bölümlerde karşımıza çıkan karakterlerle dizinin renkli dünyasını zenginleştiriyor.

War gibi avukatların mesleki hayatıyla kişisel hesaplarını iç içe geçirse de Ally McBeal, rakip hukuk bürolarının sert güç mücadelesinden uzaklaşıp romantik komediye ve insanın kendi zihninde çıkardığı gürültüye kulak veriyor. Burada bazen bir davanın sonucundan çok, Ally'nin eve döndüğünde telefonu eline alıp kimi arayacağını merak ediyorsunuz.

IMDb: 6,9
Nereden izlenir: Disney+

Independent Türkçe