Lübnan ve Irak: Protestolar benzer, sonlar farklı mı?

İran, Irak ve Lübnan’daki gelişmelerden derin endişe duyuyor (AP)

Tarık eş-Şami*
Eylemcilerin rejimi devirme ve kapsamlı değişiklik talepleri ya da İran ve müttefiklerinin iki ülkede şiddet ve silah kullanarak halk eylemlerini başarısızlığa uğratma girişimleri açısından yaşanan protesto dalgası sırasında Lübnan ve Irak benzer değil. Ancak siyasi ve mezhepsel durum, işsizlik, yolsuzluk ve torpil gibi zor ekonomik koşullarda iki ülke de birbirine benzer. Aynı şekilde ABD’deki araştırmacılara ve gazetecilere göre olaylar, bölgesel, yerel ve uluslararası oyuncuların güç ve hızlarına göre değişiklik gösterebilir.
Büyük halk protestolarının, devam eden günlerde Irak ve Lübnan hükümetlerini devirmesine ve arzu edilen değişikliği sağlamak için yeni umutlar doğurmasında rağmen her iki ülkedeki bu halk hareketinin sonuçları birbirlerine benzer de olabilir birbirlerinden farklı da. Zira yol hala oldukça uzun, zor, karmaşık ve bu yolu etkileyen birçok faktör mevcut.
Değişiklik yaşandı mı?
Siyasi rejim, otokratik görünmezken, eylemciler de demokratik olarak seçilmiş yöneticilerini protesto etti. Eylemcilerin, Irak ve Lübnan hükümetlerini istifaya zorlamada başarılı olmasına rağmen bununla birlikte siyasi sistemi değiştirme görevi pratik açıdan hala zor ve uzun. Zira istifa eden Lübnan Başbakanı Saad Hariri, istifasından 1 gün sonra yine aynı makam için tercih edilen bir isim oldu. İran’ın, son iki gündür müdahalede bulunduğunu ve Şii partilere Abdulmehdi’nin yönetimde kalması için baskı uyguladığını söyleyen Retuers’ın belirttiğine göre, istifasını ilan eden Irak Başbakanı Adil Abdulmelik de değişiklik olmadan yönetimde kalmayı sürdürdü. Bu durum, İran’ın gözlerden uzak müdahalesinin boyutunu da göstermiş oldu.
Aynı şekilde Abdulmehdi’nin istifasının dondurulması, ülkedeki yaygın yolsuzluğa direnmekten, hükümeti yeniden şekillendirmekten ve Haşdi Şabi güçlerinin taviz vermesinden vazgeçme anlamına gelmiyor olabilir. Ancak seçenekler, sokaktaki gösterilerin etkisi ve yetkililerin bunlara karşı kabiliyetleri hususunda açık bir pozisyonda.
ABD merkezli CNN kanalına göre Hariri’nin istifası, bir dönüm noktası sayılabilir ve Lübnan’ı bozulma ve çökmelerden kurtarmak için siyasi tavizler sağlayabilir. Bunun yanı sıra Lübnan Cumhurbaşkanı Mişel Avn, mezhepsel sistemi bir hastalık olarak tanımlarken, köklü bir siyasi reform taahhüdünde bulundu. Bu çerçevede Hizbullah, silahlarını ve askeri teçhizatlarını korumak adına takındığı siyasi rolden geri adım atabilir.
ABD merkezli NBC ise Lübnan’daki gösterilerin, 1975- 1990 iç savaşından bu yana yaşanan en kötü ekonomik krizle eş zamanlı olarak patlak verdiğini duyurdu. Habere göre Hariri’nin istifası, ülkede siyasi açığın artmasına yol açacaksa Batı hükümetlerinden ve Körfez ülkelerden kurtulma umutlarını da tehlikeye atacak.
Kota rejimi: Büyük engeller
Diğer Arap ülkelerinden farklı olarak Irak ve Lübnan, hükümet değişikliğinin nadiren siyasi değişikliğine yol açtığı politik sistem açısından benzer bir konum paylaşıyor. ABD’nin 2003 yılında Irak’ı işgal etmesi ve Saddam Hüseyin rejiminin yıkılması sonrasında sömürge döneminde Lübnan’da dayatılan mezhebi sisteme benzer ve yönetimi toplumun belirli sınıfları arasında bölen bir mezhebi hükümet sistemi kuruldu. Her iki ülkede de eylemciler tarafından aynı sistem reddediliyor ve bu sistem, torpil ve yolsuzluk salgınının asıl sebebi olarak görülüyor.
Washington’daki gözlemciler, Irak ve Lübnan’daki yönetim sisteminin, farklı mezhepleri temsil eden partiler arasında güç paylaşımını sağlayarak mezhep çatışmasını sonlandırmak için tasarlandığını belirtti. Ancak her iki ülkedeki Şii gruplar, İran’a bağlı olmayı sürdürürken, denklemi değiştirme girişiminin önündeki en büyük engel olarak da devlete ait resmi güvenlik güçleri çerçevesi dışında silah edinmeye devam ediyor.
ABD merkezli Washington Post gazetesi, sorunun kökeninin, Irak’taki siyasi rejimin mezhepler arasında parçalanmasından kaynaklandığını açıkladı. Bunun yanı sıra özelleştirme faaliyetlerinin siyasi ve kabile liderlerine fayda sağladığı ifade edildi.
İran etkeni
İran, Irak ve Lübnan’daki gelişmelerden derinden endişe duyuyor. Bu Arap ülkelerindeki İran nüfuzunu azaltma hedefiyle yıllarca süren çabaların rüzgarın estiği yöne gittiğini fark ettikten sonra İran, hızlı şekilde müdahale kararı aldı.
Uluslararası İlişkiler uzmanı Neil Quillian, İran’ın eylemcilerin sonlandırmaya çalıştığı iç düzeni desteklediğini belirtti. Quillian’a göre bu nedenle eylemciler, İran’a sadık grupların önemli bir bölümünün benimsediği mevcut siyasi rejime meydan okumaya çalışıyor. Aynı şekilde eğer müttefikleri iktidardan geri çekilirse ya da Lübnan’daki Hizbullah veya Irak’taki Haşdi Şabi güçleri gibi kuvvetlerin nüfuzları azalırsa Tahran da birçok şey kaybetmiş olacak.
Irak’ta İran’ın Şii müttefikleri, Saddam Hüseyin’in devrilmesinden sonra Baas rejiminin yerini aldı ve mevcut iktidara hakim oldu. Bu durum, birçok Iraklı işsizlik ve yoksulluk altında yaşarken İran destekli Şii grupları ekonomik imparatorluk inşa etmekle suçlayan eylemcilerin öfkelenmesine yol açtı.
Scott Peterson, ABD merkezli Christian Science Monitor gazetesinde yayınlanan bir makalesinde, İranlıları korkutan şeyin, Irak’taki eylemcilerin çoğunun Şiilerden oluşması olduğunu yazdı. Bu eylemciler, Şii egemen rejimin yıkılmasını isterken, rejimin devrilmesini önleyenler de yine Şii milislerden oluşuyor.
Lübnan’da ise hükümet, Beyrut’un güney banliyölerini kontrol eden Hizbullah ile müttefik gruplar tarafından kontrol ediliyor. Ancak Şii ikilisi Hizbullah ve Emel Hareketi, güneyde kontrol ettikleri alanlarda bile eylemcilerin öfkelerinden kendilerini koruyamadı.
Ama Lübnan’daki İran faktörü, Irak’tan daha az etkili olabilir. Hizbullah yandaşlarının vatandaşları dağıtmak için çadırları yakması eylemciler karşısındaki endişelerini de göstermiş oldu. Başarısız olan söz konusu girişimler ise, Hizbullah’ın yanlış hesaplamalarını yansıttı.
Gözlemcilere göre Hizbullah ve müttefikleri parlamento çoğunluğunu kontrol etseler bile Hariri’nin açık bir alternatifinin olmaması, son zamanlarda ABD tarafından ciddi yaptırımlara maruz kalan Hizbullah için zor bir çıkmaza girmekle tehdit ediyor. Aynı şekilde alternatifi bulunmayan Hariri ile yeni bir hükümet kurulamaz, çünkü Lübnan’da finansal çöküşe doğru en hızlı yol sayılan uluslararası izolasyonla karşılaşma ihtimalleri oldukça yüksek.
ABD etkeni
İran, Irak ve Lübnan’daki huzursuzluktan Batı’yı ve ABD’yi sorumlu tuttu. Washington’un tepkisi ise son derece sakin. Zira ABD, (Irak hükümetinin eylemcilere yönelik uygulamalarının doğru olmadığını ve Irak halkının adaleti hak ettiğini söyleyen) ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo’nun Irak’a sınırlı baskısı öncesinde bu eylemlerin sonuçlarını görmek istiyormuş gibi görünüyor.
Bu çerçevede ABD Savaş Koleji’nde strateji profesörü olan Anthony Puff, Irak’ın yeniden yapılandırılması için uluslararası toplumun desteğinin gerekli olacağını belirtti. Ancak Iraklıların İran’dan bıkmadığı göz önüne alındığında ABD’nin temkinli davranması gerektiğine de dikkati çeken Puff, halkın herhangi bir dış müdahaleden bıkmış olması dolayısıyla ABD müdahalesinin durumu daha da kötüleştirebileceğini ifade etti.
Bununla birlikte Puff’a göre, ABD ve Batı’nın dış yatırımlarının şart ve koşullarını tanımlayarak Irak’a ekonomik çözümler sunan güçlü bir etkiye sahip olması halinde ABD, reform süreci için yardım, uzmanlık ve destek sağlayabilir.
Ama ekonomiyi canlı tutmak için fon ihtiyacına sahip olan Lübnan’da ABD ve Batı, İran’a karşı finansal etkilerini doğrudan kullandı. İstifası öncesinde Hariri, Batı’yı geçen yıl Lübnan’a taahhüt ettikleri 11 milyar doları sağlamaya ikna etmekte Hizbullah’ın eylemleri dolaysıyla başarısızlık yaşadı.
Körfez ülkeleri ise Hizbullah’ın Lübnan devleti üzerindeki nüfuzu sebebiyle 3 yıldır Lübnan’a yardım etmekten kaçınıyor.
ABD Başkanı Donald Trump da Hariri’nin istifasını takiben Lübnan’a 105 milyon dolarlık güvenlik yardımını askıya aldı.
*Bu makale Şarku'l Avsat tarafından Independent Arabia'dan çevrilmiştir