Salgınla mücadele sürecinde dini fetvaların rolü

Malezya Uluslararası İslam Üniversitesi’nde sağlık çalışanlarına koronavirüs salgınıyla mücadele kapsamında koruyucu kıyafet diken gönüllüler. (AP)

Fidel Sebiti
İslam dünyasında yaşayan veya dünyanın çeşitli bölgelerine dağılmış birçok Müslüman, dini bir fetva olmadan herhangi bir eylemde bulunmaz. Bu durum inancın bir parçasıdır ve davranışların ‘helal-meşru’ çerçevede yer alması için gösterilen hassasiyetle ilgilidir. Meşruiyeti sorgulanan eylem-davranış geneli ya da özeli ilgilendirebilir. Bu fetvalar, resmi olarak ‘ifta’ vazifesi ile görevlendirilmiş kurumlar aracılığıyla ya da bağımsız müftülerce inananlara yönelik verilir. Belirli cemaatler (İslami oluşumlar), âlimler (fakihler) ya da ‘taklit mercileri’ (Şiiler için) tarafından da takipçileri için fetva verilmektedir. Fetva veren taraflar, zahiri (metnin zahirine bağlı) ılımlı ya da ‘selefi’ olabilir. Fetvalar; İslami gelenekteki muhtelif ekollere, farklı mezheplere ve mezhepler içindeki içtihat farklılıklarına göre değişiklik arz edebilir. 
İnternet çağında artık hemen hemen herkeste bilgisayar ya da akıllı telefonlar bulunmaktadır. Bu nedenle ‘fetva siteleri’ de yaygınlık kazanmış durumda. Bu fetva sitelerinde aklınıza gelebilecek her türlü fetva ile karşılaşabilirsiniz. Gündelik yaşamın en ayrıntılı meselelerinden tutun da geneli ilgilendiren hususlara kadar hemen hemen her konuda bir fetva vardır. Bu sitelerde korona salgınıyla ilgili fetvalar da güncel bir şekilde kendine yer bulmuştur. Fetva sitelerinin varlığı, internet kullanıcıları için de büyük kolaylıklar sağlamış durumdadır. Bu husus hem fetva veren hem de fetva alan için geçerlidir. Müftü ya da ilgili kurum bir fetva verdiğinde anlık olarak muhataplarına iletilebilmektedir. Herhangi biri, belirli bir meselede fetva istediğinde anında sualinin şeri hükmüne dair cevap alabilmektedir.

Korona ve hayat tarzı fetvaları
Hayat tarzına dair fetvalarda son dönemlerde bir artış gözleniyor. Bazı insanlar ısrarla, acil bir şekilde gündelik yaşama dair fetvalar soruyor. Bu kimseler fetva olmaksızın hiçbir davranış sergilemeyeceklermiş gibi bir tutum takınıyorlar. Fetva isteyenler çoğu zaman müftülerden, yani fetva verenlerden daha fazla kaygılı oluyor. Şarku'l Avsat'ın Independent Arabia'dan aktardığı habere göre ilginç fetfa istekleri var. Örneğin biri, kadınların cep telefonuyla fotoğraf çekilmesinin haram olduğu yönünde bir fetva istiyor, bir diğeri okullarda kız ve erkek öğrencilerin karışık eğitim görmesinin ‘haramlığına’ dair bir fetva talep ediyor. Bu insanlar söz konusu fetvaları sadece kendileri için değil, yanlış buldukları uygulamalara dâhil olan insanları fetva desteği ile uyarmak için istiyor.
Koronavirüs salgının küresel boyutlara ulaştığı bu günlerde yeni yasaklamalar ve yeni ‘mubahlar’ ortaya çıktı. Fetva sitelerinde bu yeni şartların getirdiği durumlarla ilgili sorular ve cevaplar arttı. Birçok kişi, korona salgınıyla mücadele kapsamında devlet ve sağlık kuruluşlarının talimatlarına uyulup uyulmaması gerektiğine dair ‘fetva’ isteğinde bulundu. Bu kişiler, devlet kuruluşlarının kararlarını insani çerçevede aldığını, dolayısıyla yanılmalarının olası olduğunu düşünüyor. Diğer yandan ‘fetva kuruluşları’ zamansız-ruhi müesseseler olarak algılandığı ve dini kurallar çerçevesinde hüküm verdiği için yanılmaz olarak görülüyor. Müftüler bu süreçte oldukça zor bir sorumluluk taşıyor. Öncelikle eğer verecekleri fetvalar dünyevi kuruluşların kararları ile çelişirse insanların hayatını riske atmış olacaklar. Diğer türlü ise dini kaynakları duruma uygun bir şekilde yorumlamak zorunda kalacaklar. Örneğin cemaatle namaz kılınmasının yasaklanması, alkol içeren ürünlerin kullanılması, ölülerin yıkanması ve defnedilmesi, virüs taşıyanın hükmü gibi birçok hassas meseleyle karşı karşıya kalıyorlar.
Küresel Fetva Endeksi (GFİ), Mısır Fetva Evi’ne bağlı bir kuruluş. Bu kuruluşun amacı dünyadaki İslami fetvaları hem içerik hem de istatistiksel olarak takip etmektir. GFİ’nin verilerine göre korona salgının ardından dünya genelinde verilen fetvaların yüzde kırkının resmi kuruluşlarla bağlantılı dini müesseseler tarafından yüzde 60’ının ise gayrı resmi kuruluşlar ya da şahıslar tarafından verildiğini gösteriyor. Bu durum, koronavirüs salgının, kendi düşüncelerini yaymak için aşırılık yanlısı cemaatler tarafından kullanıldığını da gösteriyor. Aşırılık yanlısı örgütler, ‘5. Nesil propaganda savaşı’ kapsamında tekfir ettikleri toplumlara karşı taraftarlarını kışkırtıyor ve aynı zamanda Müslümanlar arasında paniğe neden oluyorlar. Terör örgütü DEAŞ’ın yayın organı ‘en-Nebe’ sitesinde, ‘Rabbinin yakalaması şiddetlidir’, ‘O'ndan başka yalvardıklarınız kaybolup gider’ başlıkları altında yer alan haberlerde virüsün Çin ve İran’ı vurduğu hatırlatılarak salgının kendilerinden yüz çevrildiği için yaşandığı ileri sürüldü. GFİ aynı zamanda bazı ‘müftülerin’ kişisel sayfalarında, koronavirüsü tedavi ettiğini iddia ettikleri, alternatif tıp ürünlerinin satışını arttırdıklarını da tespit etmiş durumda. 

Korona salgınında ölenler şehit sayılır mı?
Müslümanların, ölen birinin şehit olup olmadığını son derece önemsediği bilinmektedir. Şehitler, sıradan ölülere gösterilmeyen, hem dini hem de dünyevi saygı ve takdire nail olur. Dolayısıyla bu, fetva isteyenler tarafından müftülere yöneltilen soruların başında yer aldı. Ezher Fetva Merkezi’nin internet sitesindeki yanıtı, koronavirüs salgınında ölenlerin şehit sayılacağı ve ahrette şehit ecrini almaları umulduğu yönündeydi. Dolayısıyla şehitlere uygulanan yıkama, kefenleme ve cenaze namazı gibi dünyevi prosedürler bu kişilere de uygulanmalıydı. Bu fetvanın delili olarak da peygamber efendimizin şu hadisi örnek gösterildi:
“Şehitler beştir: tâundan (vebadan) ölen, iç hastalıklarından ölen, suda boğulan, yıkıntı altında kalıp ölen, bir de Allah yolunda şehît olandır.” (Buhâri) 
Birçok fetva kurumu, toplu ibadetlerin bireysel olarak yapılmasında bir beis olmadığına dair fetvalar yayınlayarak resmi kurumların koronavirüs salgınıyla mücadele kapsamında aldığı kararları destekledi. Böylelikle dini bir fetva olmaksızın resmi kurumların kararlarını dikkate almayan ciddi bir kesim olumlu şekilde yönlendirilmiş oldu. Hatta bazı fetva kuruluşları, salgınla mücadele kapsamında alınan tedbirlerinin uygulanmasının şer’an (dinen) vacip olduğu yönünde fetvalar da yayınladı. Örneğin namazın eldiven ve maske ile kılınabileceği ifade edildi. Bu fetva olmasaydı birçok insanın namaz kılarken maske takmayacağı açıktı. Bazı müftüler, eğer bir kişi Umre yapmaya niyetlenmiş, rezervasyon yapmış ve Suudi Arabistan’ın Umre ziyaretleri için sınırlarını kapatma kararıyla karşılaşmışsa üzülmesine gerek olmadığı, çünkü Umre yapmış gibi sevap alacağını, nitekim amellerin niyetlere göre olduğunu söyledi.
Alkolün rolüne gelecek olursak… Bilindiği üzere alkol Müslümanlara haramdır. Sadece içilmesi değil, ticareti ve kullananlarla bir arada bulunulması da yasaktır. Peki, sterilizasyon için alkol kullanımının hükmü nedir? Bu meselenin fetva olmaksızın müminleri zorda bırakacak bir konu olduğu açıktır. Bu konuda da şöyle bir fetva yayınlandı:
"Kimyagerler tarafından alkol olarak adlandırılan her şeyin sarhoş edici alkol olması zorunlu değildir. İçilmesi mümkün olmayan ve doğrudan alkollü bir içecekten elde edilmeyen, alkol içerikli maddeleri beden sterilizasyonu için kullanmakta bir sakınca yoktur. Sağlığa öncelik veren bu zorunluluk dolayısıyla alkol içeren bir maddeyle temizliğini yapmış kişinin namaz kılmasında da bir beis yoktur.’’

Tedavide öncelik kime verilmelidir?
Koronavirüs bulaşmış hastalara dair tedavi uygulamalarında önceliğin kime verilmesi gerektiği hususu, sivil kuruluşları, hastane yönetimlerini, doktorları, aydınları ve hükümet kurumlarını meşgul eden konulardan biridir. İtalyan tabiplerin iki hasta arasında tercih yapmak zorunda kaldıklarının anlaşılmasının üzerine bu konudaki tartışmalar daha da alevlendi. Acaba hangi kriterlere göre ‘önceliğin’ kime verileceğine karar vermeliydiler? İtalyan doktorlar, iyileşme ihtimali yüksek olan hastaları ölüm ihtimali yüksek olan hastalara tercih etme kararı almıştı. Dolayısıyla yaşlı hastalar yerine genç hastaları tedavi ettiler. Bazı yaşlı hastaların kullandığı solunum cihazlarını genç hastalara taktılar. Bu, salgına hazırlıksız yakalanan ülkelerde ortak bir sorundu.

Fetva kuruluşları bu konuda da fetvalar yayınladı. Örneğin Avrupa Fetva Meclisi bu konuda şöyle bir fetva yayınladı:
“Müslüman tabipler, çalıştıkları hastanelerdeki kurallara ve sisteme uymakla yükümlüdür. Eğer kendilerine tercih hakkı tanınmışsa tıbbi, etik ve insani ilkeler uyarınca hareket etmekle sorumludurlar. Tedavi olan bir hastanın solunum cihazının kendisinden sonra gelen birine takılmak üzere çıkarılması caiz değildir. Ancak doktor iki hasta arasında hangisinin tedavisine öncelik vereceği konusunda kararsız kalmışsa önce başvurana öncelik tanımalıdır. Fakat önce başvuranın kurtarılma ihtimali düşükse diğer hasta tedavi edilebilir. Acil tedaviye ihtiyaç duyan hastalar, bir süre bekleyebilecek hastalara takdim edilebilir. Keza iyileşeceği düşünülenlere öncelik tanınabilir. Bunun kararını verecek kişi doktorun kendisidir.’’
Bu fetvada yer alan, hastaneye önce başvuranların öncelikli sayılabileceği hususu tartışmaya açıktır. Hastaneye önce varmak, normatif bir değer içermemektedir. Müftü, zamanın bireyler arasında önem arz ettiği ‘hayır için yarışın’ ilkesini, hastaneye erken ulaşan kişiye uygulamış görünüyor. Oysa hastaneye geç kalmak ikincil olarak değerlendirilmek için bir kıstas teşkil etmemelidir. 
Fetva müessesi büyük ölçüde ‘internet âleminde’ yer aldı ve milyonlarca insanın davranışlarına etki etmeyi sürdürdü. Korona zamanlarında da İslam ülkelerindeki resmi kuruluşların tedbirlerini desteklemiş oldu. Müslümanların, korona ile nasıl mücadele etmesi gerektiği hususunda da fetva müesseselerinin azımsanamayacak faydaları oldu.