Suudi Arabistan Kralı Fahd bin Abdulaziz döneminde Kâbe’nin kapsamlı restorasyonu

Hicr-i İsmail’deki onarım çalışmaları (Makkawi.com)

Eski Suudi Arabistan Kralı Fahd bin Abdulaziz Al Suud döneminde Haremeyn-i Şerifeyn’de yapılan onarım bahse değer bir konudur. Hicri 1040 yılından bu yana benzeri olmayan bu onarım Harem-i Şerif’te yapılan en kapsamlı restorasyondur.

İlk onarım:
Hicri 1040 yılında Harem-i Şerif’te yapılan restorasyonun üzerinden yaklaşık 375 yıl geçtikten sonra Kâbe’nin duvarının dış duvarlarının yüzeyinde soyulma ve boşluklar belirdi. Duvarların alt ve üst kısımları arasındaki derzlerde yıpranmalar tespit edildi.

Hicr-i İsmail’deki onarım çalışmaları (Makkawi.com)
Suudi Arabistan Kralı’nın Mescid-i Haram ve Kâbe’ye verdiği önem ve gösterdiği özen bağlamında 1414 yılının Zilhicce ayının başlarında taşlar arasındaki derz ve sıvada boşlukların onarılması için talimat verdi. Kâbe’nin dış duvarlarında yapılan onarım aşağıdaki adımlara göre gerçekleştirildi:
-Taşlar arasındaki harç, gereken derinliğe kadar temizlendi.
-Taşlar ve kayalar arasındaki kir ve bakteriler iyice temizlenip, yıkandı. Aralar basınçlı hava ile kurutuldu.
- Kâbe’nin kayalarına benzer kayalar getirildi. Öğütüldükten sonra harç haline getirildi. Harca onu tutacak özel maddeler eklendi. Bu maddeler harca kayanın sertliğinden daha fazla sağlamlık kazandırır.
-Daha sonra bu boşluklara oluşturulan harçla derz çekildi. Harç, taşlar arasındaki boşluklara özel bir basınç cihazı ile yerleştirildi.
-Yapılan dolgu, bugün Kâbe’nin duvarlarında taşlar arasında belirgin çizgiler şekilde görünüyor.

İkinci onarım:
Suudi Arabistan Kralı Fahd bin Abdulaziz dönemindeki dikkate değer başarılardan biri de 10 Muharrem 1417 tarihinde Kral Fahd tarafından verilen talimatlar sonucunda Kabe-i Şerif’te kapsamlı bir restorasyon gerçekleştirilmesi oldu.

Kâbe-i Şerif içerisindeki onarım çalışmaları (Makkawi.com)
Çalışma aşağıdaki gibi kademeli olarak ilerledi:
1-Kâbe-i Şerif’in etrafına beyaz ahşap bir paravan inşa edildi. Bu paravandan sadece Haceru’l Esved görülebiliyordu. Ayrıca kuzeybatı tarafından bir giriş kapısı ve güneybatı tarafından bir çıkış kapısı inşa edildi.
2-Tavaf yapanların, Kabe’nin içini görebildiği çatlaklar nedeniyle Abdullah bin Zübeyr’in daha önce yaptığı bir onarım gibi bir restorasyon yapıldı.
3- Tarihi levhalar kaldırılıp restorasyonun tamamlana kadar muhafaza edildi.
4-En fazla hasar gören çatı ve sütunlar kaldırıldı.
5-Kâbe’nin duvarlarındaki fayanslar kaldırıldı. Daha sonra taşları yerleştirmek için harç hazırlandı.
6- Restorasyonu gereken duvarların iç gövdesini oluşturan taşların numaralandırılarak söküldü
7- Kâbe’nin dış duvarları incelendi. Üzerinde herhangi bir yapısal bozukluk görülmediğinden, iç astarın dış duvarlarda kayalar arasındaki boşlukları doldurduğu tespit edildi.
8-Zemin, mantar ve nem nedeniyle duvarlarda bulunan ahşap kalıbın önemli ölçüde zarar gördüğü ve bu durumun sık sık her yapıda ahşap malzemede meydana geldiği görülmüştür.
9- Ardından restorasyon, aşağıdaki adımlara göre uygulanmaya başlatıldı

İlk adım:
Çatının kaldırılmasından sonra, taşların dış kısmına zarar vermeksizin, üstteki dört sıra ana kayalar arasındaki derzlerde bulunan dolgu malzemeleri çıkarıldı. Numaralandırıldı. Yıkandı. Daha sonra yerlerine yeniden döşendi. Daha sonra derzler, kayalara yapışma kabiliyeti çok yüksek olan dolgu malzemesi ile kaplandı. Daha sonra dolgu taşları çimento malzemeleri ile yapıştırıldı. Bu malzeme sızdırmazlık açısından özel özelliklere sahiptir. Aralarına dış cephe taşları ile Kabe'nin iç astar taşlarını birbirine bağlayacak şekilde küçülmeyen özel metal parçalar dikildi. Bu durumda, üstteki dört sıra taş tamamen uyumlu hale geldi, böylece altlarında yapılan işten etkilenmeyeceklerdi.

İkinci adım:
Duvarlar taşların üst üste binmesine göre zikzak dikey şeritlere ayrıldı. Dilimin genişliği kayaların üst üste binmesine göre (1,5 m ile 1,7 m) arasında değişiyor. Daha sonra dış cephe olduğu gibi korunarak yukarıdan yaklaşık 2,2 m yükselen Kabe'nin iç katı seviyesine kadar üst tabakanın iç taşları yukarıdan kaldırılarak sökülen taşlar numaralandırıldı. Böylelikle Kabe'nin iç arazisinin seviyesine göre kaydırağın üst kısmında buna göre dış cephenin derzleri temizlenmiş, taşlar saf su ile temizlenmiş ve basınçlı hava ile kurutuldu. Daha sonra ara parçalar otomatik enjeksiyonla yapışma kabiliyeti çok yüksek olan bir malzeme ile dolduruldu. Bu malzemenin kuruduğundan emin olunduktan sonra üzerine yapıştırıcı sürüldü. Daha sonra dış cephenin derzleri oldukça uzun ömürlü ve çok yüksek mukavemetli bir harçla dolduruldu. İç cephede yapılan çalışmalar aşağıdan yukarıya doğru ilerledi, böylece her bir taş temizlendikten ve derzleri yüksek mukavemetli bir karışımla doldurulduktan sonra numarasına göre yerine yerleştirildi. Taban katmanına etkisi uzun süren bir mikro böcek ilacı püskürtüldü. Ayrıca, tüm korozyon faktörlerine dirençli malzemelerle korunan dikey ve yatay bir metal bağlantı ağı kuruldu.
İş, aynı hatlar boyunca diğer tüm dikey çıtalarda tekrarlandı. İkinci adımdaki çalışmalar, taşlar arasında kalan tüm boşluklara yüksek derecede kohezif bir malzeme enjekte edilmesiyle sonuçlandı. Böylece herhangi bir dağılma veya parçalanma şansı kalmadı.

Üçüncü adım:
Başlangıçta, restorasyonun tabanın derinliğine inme ihtiyacının kapsamını belirlemek için Kabe topraklarında seviyesinden zemin seviyesine kadar 2,2 metre derinlikte bir delik açıldı. Kazı ve incelendikten sonra buradaki durumun Kabe'nin üst duvarlarına göre çok daha iyi olduğu anlaşıldı. Ancak olduğu halde bırakılsaydı karşılaşılacak olumsuz etkiler belirgindi.
Kâbe zemini buna göre tamamen kazıldı. Ardından üst duvarların restore edildiği şekilde onarıldı. Ancak önlem olarak çalışma, tavaf alanının yarım metre ile bir metrenin dörtte üçü arasında bir derinliğe kadar uzandı. Bırakılan bu mesafe, yeniden inşa edilmesi gerekmeyen güçlü taşlara olan mesafedir. Bu şekilde, herhangi bir binanın kapsamlı bir mimari restorasyonu için temellerin durumunun ortaya çıkarması ve değerlendirmesi kolaylaşır. Ancak tespit ve değerlendirme yöntemi mekandan mekana değişir. Kâbe kutsaldır, özel kurallar üzerine inşa edilmiştir. Bu nedenle, bu kutsallığı ihlal eden, temel kuralların dışına çıkan herhangi bir şeyi önlemek için temellerini değerlendirme niteliği dikkate alınmalıdır.
Mevcut tavaf alanıyla bağlantılı duvarların durumunu belirlemek için duvarların çevresine iki keşif çukuru kazıldı.
Kâbe’nin temelleri ile ilgili keşif çalışmaların nispeten sınırlı olduğu göz önünde bulundurulduğunda çukurlar uygulanandan daha fazla bir derinliğe inemezdi. Temellerin mevcut durumda değerlendirilmesi, mümkün olan en iyi resme ulaşmak için gözlemlere yardımcı olacak bazı tarihi arka planları araştırmayı gerektirdi.
Mevcut tarihsel bilgilerin özeti, Kabe’nin temelinin Hz. İbrahim’in (as) zamanından bu yana birbiriyle tamamen uyumlu taşlardan oluştuğunu gösteriyor. Ayrıca Kabe’nin yıkılıp yeniden inşa edildiği birçok dönemde bu temellere zarar verilmediği görülüyor.
Bu bilgiler söz konusu mekanda daha önce görülenlerle doğrulandı. Eski, iç içe geçmiş taşlar, bir devenin boynuna benziyor ve yapıştırma harcı olmadan sabitlenmiş görünüyordu. Abdullah bin Zübeyir’in de temelleri onardığında beraberindeki 50 kişi ile bunu gördüğü ifade ediliyor.
Restorasyon sonrası Kâbe’nin binasının yükleri nedeniyle bu taşların herhangi bir çökme yaşaması mümkün değil. Birbirine bağlı bu kaya kütlelerinin mekanik doğası, yüklerin neden olduğu çökmeyi anlık gerçekleşir ve ardından kaya kütlesi, taşlar arasında mümkün olan en az boşluk yüzdesi ile dengeye ulaşır. Böylece bu taşların daha sonra aynı yükler nedeniyle hareket etmesine olanak kalmaz.
Tarihsel bilgiler ve güncel gözlemler, 1400 yıl içinde toprak çökmesi veya altındaki temelin bir sonucu olarak herhangi bir hasar oluşmadığını ortaya koydu. Kâbe’nin Abdullah bin Zübeyir tarafından yeniden inşa edildiğinden ve Hacca bin Yusuf es-Sekafi tarafından yapılan onarımlardan sonra temelde herhangi bir sorun yaşanmadı.
Yapılan çalışma incelendiğinde, Kâbe’nin duvarlarının mevcut tavaf alanıyla bağlantılı kısmının çok yüksek güç ve dayanıklılığa sahip homojen bir birim olarak işlevini sağlayacak şekilde yeniden inşa edildiği ortaya çıktı.
Ayrıca, 13 metreden fazla yüksekliğe sahip duvarların mükemmel homojenliği, yukarıdan aşağıya taş sıraları üzerindeki gerilmelerin eşit dağılımını sağlar. Sonuç olarak, duvarların altındaki toprak ve ayrıca bu duvarlar, Kâbe’nin güvenliğini sağlayan sağlamlık, dayanıklılık ve bağlılığa sahiptir. Duvarlar şu anda temeller üzerindeki yükleri dağıtabildiğinden, altında boşluklar veya zayıf yerler var olması halinde bile bundan etkilenmezler.
Yukarıdakilerden, Kâbe binasının mevcut temelinin mükemmel durumda ve kurulmaya uygun olduğu ve herhangi bir tedaviye onarıma duymadığı görülüyor.
Kâbe arazisinin onarımı tamamlandıktan sonra Kâbe’nin çatısıyla ilgili çalışmalara başlandı.
Bilindiği üzere Kâbe’nin çatısının bileşimindeki ana unsur ahşaptır. Kâbe’nin çatısında kullanıma uygun ideal tipin belirli özelliklere sahip olması gerekir:
1-Mümkün olan en uzun ömür için yük direnci
2-Çökme derecesi sıfıra yakın bir seviyede olmalı
3-Sıcak kuru iklimlerde değişime karşı dirençli olmalı
4-Toprağa, mantarlara, mikro böceklere ve sızan neme karşı direnç