Ölüm Komisyonu’ndan İran Cumhurbaşkanlığı'na Reisi

Hamaney, geçen yıl Haziran ayında yargı yetkililerin video konferans toplantısında Reisi’yi dinliyor. (Rehber Hamaney’in resmi web sitesi)

İran’da Cumhurbaşkanı seçilen İbrahim Reisi, sicili yargı ile sınırlı olduğu için 2015’ten önce iç siyasi arenada tanınmayan bir isimdi. Ancak rejimin bir numaralı ismi “Rehber” Ali Hamaney’in yetkisi altındaki en büyük ve en önemli pozisyona atanması gözlerin ona çevrilmesine neden oldu.
Hamaney’in, onu, Horasan eyaletinin başkenti Meşhed şehrinde bulunan Şiilerin sekizinci İmamı Ali bin Musa er-Rıza Türbesi’nin işlerinden sorumlu olan Astan Kuds Rızavi Vakfı başkanlığına atayan bir kararname yayınlamasıyla siyasi arenadaki büyümesi hızlanmadan önce Reisi, Yargı Başkan Yardımcısı Mahmud Haşimi Şahrudi ve daha sonra da on yıl boyunca Sadık Laricani’nin yardımcısı olarak görev yaptı. Reisi, İran’ın en eski yerleşim bölgesi ve muhafazakarların kalesi olan Nukan’da 1961’de dindar bir ailede dünyaya geldi. Küçük yaştan itibaren din dersleri aldı. Daha sonra Kum şehrinde bulunan ve şu anki Devrim Rehberi Hamaney gibi figürlerin yetiştiği katı din adamlarının karargahı olan Hakkaniye Okulu’ndan mezun oldu. Hakkaniye ekolü daha sonra İran derin devletinin omurgası olarak anıldı.
18 yaşında, 1979 Devriminin ilk aylarında Reisi, yirmi yaşından önce Devrim Mahkemesi’nde görev alan ilk kişilerden olmak için Hamaney ve Ayetullah Muhammed Beheşti’den (Hamaney’in yardımcısı) yoğun dersler aldı. O zamanki devrimci komitelerin başkanı, Meşhed’in Cuma İmamı ve muhafazakarların en önde gelen yüzü olan Ahmed Alam el-Hüda’ya damat oldu.
Seksenlerin başından itibaren Reisi’nin adı muhalefet gruplarının idam dosyalarıyla ilişkilendirildi ve Tahran’daki Cumhuriyet Savcılığı’nda muhalefet işlerinden sorumlu özel yardımcı oldu.
2016 yazında, seksenlerde rejimin kurucusu İmam Humeyni’nin yardımcısı olan Hüseyin Ali Muntazeri’nin Ofisi, Muntazeri ile “Ölüm Komitesi” olarak bilinen, 1988 yazındaki infazlara katkıda bulunan dört önde gelen yetkili arasında geçen ve 1988 Ağustos ortasına kadar uzanan görüşmelerden 40 dakikalık bir ses kaydı yayınladı.
Reisi, Şeriat Mahkemesi Hakimi Hüseyin Ali Niri, Tahran Savcısı Murteza İşraki ve dönemin İstihbarat Bakanı Mustafa Pürmuhammedi’nin yanı sıra o dört yetkiliden biriydi. Muntazeri, dört yetkiliyi “rejimin en büyük suçu” konusunda uyarıyor ve tarihin Humeyni’yi, çeşitli siyasi parti ve gruplara mensup siyasi mahkumların, özellikle de muhalefetteki Halkın Mücahitleri destekçilerini toplu şekilde idam ettirmesi sebebiyle “kanlı bir katil” olarak hatırlayacağını söylüyordu.
Bu ses kaydı, Hamaney’in Reisi’yi Astan Kuds Rizavi Vakfı’na atamasına ilişkin kararnamesinden birkaç ay sonra ortaya çıkmış, böylece Reisi’nin yükselişine büyük bir darbe vurmuş oldu. Ancak Reisi, 2017 yılında ilk kez cumhurbaşkanı adayı olarak seçim savaşına girdiğinde, Rehber Hamaney’in sağlığı bozulduğunda Rehber’in yerine geçebilecek adaylar arasında Reisi de vardı. Seçimlere girmeden önce ses kaydı tartışmaları ve Devrim Muhafızları liderlerinin, özellikle de Kudüs Gücü Eski Komutanı Kasım Süleymani’nin Reisi’yi sık sık ziyaret etmesi kamuoyunu meşgul eden konulardı.
2017 Seçimleri sırasında Ruhani, Reisi’ye yönelik bir eleştirisinde İranlıların geçmişinde infazlar olmayan insanları cumhurbaşkanı olarak görmek istediğini söylemiş ve Reisi’yi İran’daki kadınlar ile erkekler arasında ayrım duvarları örmeye çalışmakla itham etmişti.
Seçim yenilgisinden sonra birçok kişi, Reisi’nin gelecekte Rehber konumuna getirilmek için denklemden çıkarıldığını düşündü. Ancak Hamaney’in onu Mart 2019’da Yargı Erki Başkanlığı görevine atamasıyla siyasi hayatı tekrar canlandı. Reisi yargıyı yeniden yapılandırmak için kolları sıvadı ve eski baş yargıç Sadık Laricani’nin milletvekilleri ve yardımcılarının da dahil olduğu yolsuzluğa karşı bir operasyon başlattı.
Reisi’yi, insan hakları ihlalleri sebebiyle görevinden uzaklaştırma çağrıları tekrar dile getirilmeye başlandı. Son televizyon tartışmalarında, kendisiyle arasına mesafe koymaya çalıştığı Kasım 2019 protestolarının ardından eleştiriler iyice arttı.
Reisi, televizyondaki tartışmalarda sayısına işaret etmeden yetkililerin mahkumları serbest bıraktığını söyledi. Tartışılan konular arasında 2017 yılındaki protestolarda tutuklanan Mustafa Salihi, 2019 yılındaki protestolarda tutuklanan güreşçi Nevid Efkari ve geçen Aralık ayında tutuklanan gazeteci Ruhullah Zam’ın infaz dosyaları da vardı. 2020’de aktivistlerin Twitter’da 10 milyon tweete ulaşan kampanyasının ardından Yürütme organları üç protestocunun infazını durdurmak zorunda kaldı.
Reisi, geçen ay cumhurbaşkanlığı başvurularının başlamasına günler kalana kadar cumhurbaşkanlığına tekrar aday olacağına dair bir açıklama yapmadı. O adaylığını koyduktan sonra Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf aday olma fikrinden vazgeçerek adaylığını geri çekti. Reisi’nin aday olması, Mürşid Hamaney’in askeri danışmanı General Hüseyin Dehghan’ın istifasına yol açtı.
Reisi’nin cumhurbaşkanlığındaki zaferi, ilk Mürşid öldüğünde şimdiki Mürşidin o zaman cumhurbaşkanı olduğu düşünüldüğü zaman, Reisi’nin İran’ın en büyük makamı olan Mürşid makamına sıçramak için bir fırsatı olduğu anlamına geliyor. Cumhurbaşkanlığını kazanmasıyla Reisi, sicilinde kendisini Mürşid makamına taşıyacak önemli pozisyonları toplamış oldu.
Kurucu İmam Humeyni’nin torunu Hasan Humeyni’nin Hamaney’e muhalefet ederek söylediği sözlerden dolayı seçimlerden uzaklaştırılmasından, Dışişleri Bakanı Cevad Zarif’in, Devrim Muhafızları’nın faaliyetleri sebebiyle Dışişleri Bakanlığı’nın rolünün baltalandığına yönelik ses kaydının Nisan ayında sızdırılmasından ve eski meclis başkanı Ali Laricani ve İran Cumhurbaşkanı Yardımcısı İshak Cihangiri’nin adaylıklarının, adayların uygunluğuna karar verme sürecinde Anayasa Koruma Konseyi tarafından iptal edilmesinden sonra açıklanan aday listesinde Reisi’nin seçimin favorisi olduğu çok açık belliydi.