Ukrayna, Rusya'yı başkent Kiev'in (Kyiv) dışında kalan 37 bin nüfuslu Buça kasabasında savaş suçları işlemekle suçlarken, uluslararası toplum katledilmiş sivillere ait yayınlanan fotoğraflar karşısında tepkilerini dile getirdi.
Buça Belediye Başkanı cumartesi günü yaptığı açıklamada Rus işgal güçlerinin şehrin bir aylık kanlı işgali sırasında en az 300 kişiyi öldürdüğünü söyledi. Bölgeye giren bir çok muhabir toplu bir mezarda bulunan kurbanları ve sokaklarda yatan cesetleri gördüklerini bildirdi.
Rusya Savunma Bakanlığı ise Ukrayna'nın iddialarını yalanlayarak cesetlere ait görüntüleri ve fotoğrafları “Kiev rejiminin Batı medyası için düzenlediği bir tiyatro gösterisi” olarak nitelendirdi.
Bakanlık yaptığı açıklamada “Kiev bölgesindeki Buça kentinde Kiev rejiminin yayınladığı ve Rus askerlerin suçlarının bir delili olduğunu iddia ettiği tüm fotoğraf ve videolar, yaptığı provokasyonlardan biridir” ifadelerini kullandı.
Daha önce Rusya, Ukrayna'da gerçekleştirdiği ‘özel askeri operasyon’ olarak adlandırdığı işgal saldırılarında sivilleri hedef aldığı ve savaş suçu işlediği yönündeki iddiaları reddetmişti.
Buça'dan önce bile, Ukrayna ve uluslararası toplum Rus işgal güçlerini rastgele bir şekilde sivilleri hedef almakla suçlamış ve güney sahil kenti Mariupol'daki bir doğum hastanesinin ve üzerinde çocukların sığınmasına tahsis edildiğine dair bir yazı olan bir tiyatronun bombalanmasını delil olarak göstermişlerdi.
Hukuk uzmanları, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin veya diğer Rus liderlerin yargılanmasının ciddi engellerle karşılaşacağını ve aşağıda belirtildiği gibi yıllar sürebileceğini belirttiler:
Savaş suçu nasıl tanımlanır?
Lahey'deki Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) tarafından yapılan tanıma göre savaş suçları, 2’nci Dünya Savaşı’nın ardından savaş zamanında uyulması gereken uluslararası insani yasaları tanımlayan Cenevre Sözleşmeleri’nin ‘ciddi bir şekilde ihlal edilmesidir’. Hukuk uzmanları, ihlallerin kasıtlı olarak sivilleri hedef almayı ve meşru askeri hedeflere saldırıldığında ‘ağır’ sivil kayıplar verilmesini kapsadığını belirtiyor.
Sovyetler Birliği, 1954'te Cenevre Sözleşmesi’ni kabul etmişti. 2019'da Rusya, protokollerden birini tanımaktan vazgeçmiş ancak geri kalan sözleşmelerden çekilmemişti.
Dava süreci nasıl ilerleyebilir?
Geçen ay UCM Başsavcısı Kerim Han, Ukrayna'daki olası savaş suçlarıyla ilgili bir soruşturma başlatıldığını söylemişti. Rusya ve Ukrayna UCM üyesi değil ve Moskova mahkemeyi tanımıyor. Ancak Ukrayna Rusya'nın, kendi topraklarında işlediğini iddia ettiği vahşetlerin ve 2014 yılında Kırım'ı ilhak ettiği zamana kadar uzanan olası suçların soruşturulması için UCM’ye onay verdi. Rusya, UCM ile iş birliği yapmama kararı alabilir. Sanık tutuklanana kadar yapılacak herhangi bir duruşma ertelenecektir.
Delilin ölçütü ne?
Savcılar savaş suçlarının işlendiğine “inandıran makul gerekçeler” sunabilirlerse UCM tutuklama emri çıkaracak. Uzmanlar, mahkumiyet hükmü çıkarılması için savcının sanığa yöneltilen suçlamayı şüpheye mahal bırakmayacak şekilde kanıtlaması gerektiğini söyledi. Çoğu suçlama için bu, sanığın suçlandığı şeyi bilerek ve azmederek yaptığını kanıtlamayı gerektirir. Bunu yapmanın bir yolu, savcının saldırı alanında hiçbir askeri hedef olmadığını ve bunun sadece bir kazadan ibaret olmadığını kanıtlamasıdır.
Harvard Üniversitesi Hukuk Bölümü'nde misafir öğretim görevlisi olarak bulunan Prof. Dr. Alex Whiting konuyla ilgili “Bu tekrar tekrar olmaya devam ediyorsa ve strateji kentsel alanlardaki sivilleri hedef alıyor gibi görünüyorsa, bu, bunun kasıtlı olarak yapıldığının güçlü bir kanıtı olabilir” ifadelerini kullandı.
Kimler suçlanabilir?
Uzmanlar, savaş suçları soruşturmasının askerleri, saha komutanlarını ve hatta devlet başkanlarını içerebileceğini söylüyor. Savcı, Putin'in veya başka bir liderin doğrudan gayrimeşru bir saldırı emri vererek veya suçların işlendiğini bilip de bunu engellemeyerek savaş suçu işlediğine dair kanıt sunabilir.
Savaş suçuna ilişkin mahkumiyet kararı vermeyi zorlaştıran şey nedir?
Hukuk uzmanları, Mariupol'daki tiyatro ve doğum hastanesinin bombalanmasının savaş suçu tanımı kapsamına girdiğini söyledi. Ancak bir mahkumiyet kararı vermek zor olabilir. Savcılar, birçok davada niyetin ne olduğunu ispat etmede ve liderleri doğrudan belirli saldırılarla ilişkilendirmede karşılaştıkları zorlukların yanı sıra, korkutulmuş veya konuşmak istemeyen tanıklarla röportajlar yapmak da dahil olmak üzere, savaş bölgelerinden kanıt toplamakta zorluk çekebilirler. Ukrayna örneğinde, UCM savcıları kamuya açık video ve fotoğraf kanıtlarını inceleyecek.
Sanıkların mahkemeye çıkarılması da zor olabilir. Moskova’nın tutuklama emirlerine uymayı reddedeceği neredeyse kesin. UCM’nin olası şüphelileri, tutuklanabilecekleri ülkelere seyahat edip etmediklerini öğrenmek için takip etmesi gerekecek.
Emsal var mı?
UCM’nin web sitesine göre mahkeme, kurulduğundan beri bazılarında birden fazla sanığın olduğu 30 davaya baktı. UCM yargıçları beş sanığı savaş suçları, insanlığa karşı suçlar ve soykırımdan mahkum ederken, dört sanığı beraat ettirdi. Kongo’daki savaşın liderlerinden biri olan Thomas Lubanga Dyilo’yu 2012 yılında suçlu buldu.
UCM’nin, Uganda'daki Tanrının Direniş Ordusu (LRA) milislerinin lideri Joseph Kony de dahil olmak üzere, hala kaçak olan bir dizi sanık için tutuklama emri var.
Birleşmiş Milletler (BM) 1993 yılında Balkan savaşları sırasında işlenen suçları araştırmak üzere eski Yugoslavya için ayrı bir uluslararası ceza mahkemesi kurarak 161 iddianame hazırlamış ve 90 kişi aleyhinde hüküm vermişti. Bir yıl sonra BM, 1994 yılında Ruanda ve komşu ülkelerde işlenen soykırım ve diğer suçların sorumlularını yargılamak için Ruanda Uluslararası Ceza Mahkemesi'ni kurmuştu. Bu mahkemede ise 93 kişi suçlanmış ve 62 kişi mahkum edilmişti.
Hukuk uzmanları, Ukrayna'da BM veya bir anlaşma yoluyla olası savaş suçlarını incelemek için ayrı bir mahkeme kurma olasılığını gündeme getirdiler.
