Nahda Barajı krizi neden çözülemiyor?

Mısır, Sudan ve Etiyopya 11 yıllık Nil sularındaki hakları konusunda müzakere ediyor

Etiyopya Nahda Barajı (Etiyopya Su ve Enerji Bakanlığı)

Etiyopya Başbakanı Abiy Ahmed 2018 yılında Mısır Cumhurbaşkanı Abdulfettah es-Sisi’nin ülkenin ‘can simidi’ olarak tanımladığı Nil suyundan aldığı pay konusunda Mısır halkına güvenme vermesini istemesinin ardından Kahire'deki İttihadiye Sarayı’nda “Yemin olsun ki yemin olsun ki Mısır’daki suya zarar vermeyeceğiz” ifadelerini kullanmıştı. Ancak görünüşe göre tüm bu vaatler boşa çıktı. Mısır, Sudan ve Etiyopya arasında yaklaşık 11 yıldır devam eden ‘iyi niyet’ girişimleri ve müzakereler, Nil suyundaki payı konusunda Mısır’a güvence veren nihai bir anlaşmaya varmayı başaramadı. Bu durum Mısır’ın, Addis Ababa’nın “tek taraflı adımlarına” itiraz ederek Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’ne başvurmasına neden oldu.
Yeni gerilim Etiyopya’nın, Mısır ve Sudan ile herhangi bir anlaşma olmaksızın barajın rezervuarının üçüncü dolumunu uygulamaya başlamasına yanıt olarak geldi. Mısır, cuma günü BM Güvenlik Konseyi’ne resmi bir mektup göndererek, BM’ye bağlı uluslararası örgüte ‘bu konudaki sorumluluklarını üstlenmesi’ çağrısında bulundu ve “ulusal güvenliğini sağlamak ve korumak için gerekli tüm önlemleri almasının meşru hakkı olduğunu” belirtti. Mısır Dışişleri Bakanı Samih Şukri tarafından imzalanan mektup Kahire’nin, Etiyopya’nın Mısır ve Sudan ile barajın doldurulması ve işletilmesine ilişkin mekanizmalar konusunda bir anlaşmaya varmaksızın Nahda Barajı’nı tek taraflı kararlar alarak doldurmaya devam etmesine yönelik itirazını ve tam reddini içeriyordu. Aynı zamanda Mısır devletinin haklarına, su güvenliğine veya tek can damarı olan Nil Nehri’nin temsil ettiği Mısır halkının imkanlarına yönelik herhangi bir tehdide tahammül etmeyeceğini vurguladı.
Addis Ababa’nın Nahda Barajı’nı inşa etmesinin ardından, Mısır ve Etiyopya bir su anlaşmazlığına girdi. Mısır, barajın Nil suyundaki payını etkileyeceğinden korkarken, Etiyopya, barajın ülkede kalkınmayı sağlamak için bir zorunluluk olduğunu” söylüyor. Son 11 yılda Mısır, barışçıl çözümlere bağlı kaldı ve müzakere masasına başvurdu. Müzakereler sonucunda Mısır, Sudan ve Etiyopya, 2015 yılında Hartum’da baraj hakkında bir İlkeler Bildirgesi imzaladı. Mısır Cumhurbaşkanı o zaman yaptığı bir konuşmada, “İrade ve iyi niyet, herhangi bir anlaşmanın uygulamaya konulmasının temelidir” demişti. Ancak Mısır Dışişleri Bakanı'nın Güvenlik Konseyi’ne yazdığı mektupta, Etiyopya’nın barajı inşa etmeye devam ederken, “söz konusu iyi niyetlerin yerine getirilmediğini” belirtti. Ayrıca, “Mısır, 11 yıllık müzakereler sırasında, Nahda Barajı konusunda adil ve hakkaniyetli bir anlaşmaya varmaya çalıştı. Ancak Etiyopya, bu krizi çözmek için gösterilen tüm çabalarda başarısızlığa neden oldu” ifadelerine de yer verildi.
3 ülke arasındaki ‘sıkıntılı’ müzakereler devam etti. Müzakerelerin ortay paydası Etiyopya tarafının uzlaşmazlığıydı. Bu durum, Kahire’nin Addis Ababa’ya baskı yapmak için güçlü bir uluslararası arabulucu aramasına neden oldu. Mısır, 2019 yılı Ekim ayında bu krize diplomatik bir çözüm bulmak amacıyla üç tarafı 2019 Kasım bir araya gelmeye davet ederek, ABD’yi ‘çatışmanın çözümünde rol oynamasını’ ve krize diplomatik bir çözüm bulmak amacıyla taraf olarak müdahale etmesini istedi. Ancak ABD himayesinde 2020 yılı Ocak ayı ortasına kadar devam eden ve çözüm olarak 6 maddelik ön anlaşma ile sonuçlanan müzakereler anlaşmazlığı sona erdiremedi. Zira Etiyopya anlaşmayı imzalamazken, Mısır imzaladı, Sudan ise çekimser kaldı.
ABD’nin arabuluculuğu, Donald Trump’ın Beyaz Saray’dan ayrılmasıyla geçici olarak sona erdi. Daha sonra müzakere turuna geri dönüldü. Son toplantı 2021 yılı Nisan ayında Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nin başkentinde gerçekleştirildi ancak herhangi bir çözüme ulaşılamadı. Bu da Mısır’ı ilk kez BM Güvenlik Konseyi’ne başvurmaya ve anlaşmazlığı çözmek için müdahale etmesini çağrısında bulunmaya yönlendirdi. Güvenlik Konseyi’nin 15 Eylül 2021’de yaptığı bir Başkanlık açıklamasında ‘üç ülkeyi Afrika Birliği himayesinde müzakerelere devam etmeye çağırma’ kararına yer verilirken, BM Güvenlik Konseyi’nin su kaynakları ve nehirlerle ilgili teknik ve idari uyuşmazlıklarda yetkili makam olmadığı vurgulandı.
Afrika Birliği tarafından üstlenilen arabuluculukta da, barajın beklenen olumsuz etkilerinin azaltılmasını sağlamak için dolumu ve işletilmesine yönelik mekanizmalar konusunda bağlayıcı bir yasal anlaşmaya varılamadı. Addis Ababa planlarını tek taraflı olarak uygulamaya devam etti. Uzmanlar bu durumu “bir emrivaki uygulamak için bir tür erteleme ve yalan söyleme” olarak yorumladı. Müzakereler boş yere devam ederken, Etiyopya barajı doldurmaya ve işletmeye başladı.
Mısır Cumhurbaşkanı Sisi ve ABD’li Mevkidaşı Joe Biden’ın Temmuz ayı ortalarına doğru Cidde’de yaptığı görüşme, Washington’ın söz konusu çatışmayı çözmek için arabulucu olarak bir kez daha rol üstlendiği duyuruldu. İki lider ortak açıklamalarında, barajı doldurmaya ve işletmeye yönelik mekanizmalar üzerinde bağlayıcı bir anlaşmaya varılması gerektiğini ve ABD’nin Afrika Boynuzu Özel Temsilcisi Mike Hammer’ın pazar günü (geçtiğimiz hafta) Mısır, Etiyopya ve Birleşik Arap Emirlikleri’ni kapsayan ve 1 Ağustos’a kadar devam edecek bir tura başlayacağını belirtti. Ama görünüşe göre, ABD’nin bunu çözme çabaları biraz geç geldi. Etiyopya, 26 Temmuz’da Mısır’a, yağmur mevsiminde Nahda Barajı rezervuarını doldurmaya devam edeceğini belirten bir mektup gönderdi. Kahire Üniversitesi’nden Nil kaynakları konusunda uzmanlaşmış olan Toprak ve Su Profesörü Dr. Nadir Nureddin Şarku’l Avsat, “ABD’nin hamlesinin barajın rezervuarının üçüncü dolumunun başlamasından önce olacağını ummuştuk. Şimdi ABD ve BAE arabuluculuğu altında yapılması planlanan müzakere turunun sonucunu beklememiz gerekiyor” dedi.
Kahire’nin ‘su haklarının ihlaline göz yummayacağını’ belirtmesinin yanı sıra, tüm resmi Mısır açıklamaları, Mısır Cumhurbaşkanı’nın defalarca vurguladığı ‘siyasi çözümlere’ bağlılığını teyit ediyor. Cumhurbaşkanı bu ay Sırbistan’a yaptığı ziyarette, Mısır’ın konuyla ilgili ‘müzakere seçeneğini’ kullandığını söylemişti. Nureddin “Mısır’ın şimdi Güvenlik Konseyi’ne başvurması, Mısır davasıyla dayanışma içinde uluslararası bir fikir birliği oluşturma ve Etiyopya’ya müzakereleri sürdürmesi için baskı uygulama girişimidir” dedi. BM Güvenlik Konseyi kararları ‘bağlayıcı olmasa da”, “Etiyopya’nın uzlaşmazlığına devam etmesi ve aşağı havzadaki ülkelerle koordinasyon sağlamadan 75 milyar metreküp suyu tutan dev bir baraj inşa etmedeki ısrarı göz önüne alındığında, Mısır’ın Nil sularındaki meşru haklarına yönelik uluslararası bir sempati durumu oluşmasını sağladığını” belirtti.