Samir Ebuhavvaş
‘Oppenheimer’ filmini izlemek için geçtiğimiz Cuma’dan bu yana sinemalara akın edenler, Christopher Nolan'ın epik bakış açısını, Hiroşima ve Nagazaki'deki nükleer patlamada görsel olarak çarpıcı bir estetikle somutlaşan bir film görmeyi umuyorlardı, ancak bu konuda hayal kırıklığı yaşadılar.
Buna rağmen sinemaseverler Nolan’ı, özellikle anlatı yapısı açısından en iyi ve en iddialı eserlerin birinde izleyebildiler. Artık pek çok sinemacı, Nolan'ın kendine özgü görsel ve ritmik imzasını kaybetmeden bunu başaramıyor. Bu imza, Batman üçlemesinden Memento ve Inception'a, Insomnia ve The Prestige'den Interstellar ve Tenet'e kadar bazı en önemli eserlerinde yer alıyor.
Bu devasa projenin ilk duyurulduğu andan itibaren soru, Nolan'ın insanlığın en korkunç ve tartışmalı kilometre taşlarından biri olan atom bombasının icadını ve ardından İkinci Dünya Savaşı sırasında kullanımını ekrana getirmeyi nasıl başaracağı idi. ‘Atom bombasının babası’ Robert Oppenheimer'ın filmin en önemli sahnelerinden birinde Albert Einstein'a söylediği gibi, bildiğimiz dünyadaki olayları (dünya savaşı) kökten değiştirmeyen, aksine insanlığı bambaşka bir dünyaya taşıyan, insanların kendi elleriyle ürettikleri bu canlı kabusun derinliklerine görüntüler ve öncesinde sözcüklerle nüfuz edebilecekler mi?
Cevap açık: Filmin atom bombasının dehşetini, yıkım ve ceset sahnelerini görmeden geçen üç saatin sonunda insanın tüm vücudunu saran o ürpertiyi, o güçlü üzüntü ve korku hissini bir arada kolayca yenemiyor. Film, ABD’nin İkinci Dünya Savaşı'ndaki çatışmayı kendi lehine sonuçlandırmak için iki Japon şehrine atom bombası atarak yaptığı insanlığa karşı işlenen, elimizden geldiğince unutmaya çalıştığımız büyük ve tamamen ‘gereksiz’ suçu hatırlatıyor. Korkuyla, nükleer silahlar var oldukça ve daha da yıkıcı ve sayıca arttıkça, Hiroşima ve Nagazaki trajedisini daha şiddetli ve büyük çapta tekrarlayabilecek düğmelere sahip çılgın insanlar var oldukça, bu silahların kullanılması tehdidinin de arttığını hatırlıyoruz. Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinin ortasında insanlığa karşı nükleer silah kullanılması, insanlığın şu anda altında yaşadığı kalıcı tehdidin yalnızca basit bir hatırlatıcısı sayılabilir.
Filmin atom bombasının dehşetini, yıkım ve ceset sahnelerini görmeden geçen üç saatin sonunda insanın tüm vücudunu saran o ürpertiyi, o güçlü üzüntü ve korku hissini bir arada kolayca yenemiyor.
Peki, Nolan tek bir damla kan görüntüsü vermeden bu etkiyi nasıl elde etti?
Filmin müziği, özellikle en fırtınalı, dramatik ve gerilimli anlarında, filmin ritmini belirlemek için önemli olsa da gerginliğin gerçek kaynağı, karakterlerin yüzlerinde, özellikle Cillian Murphy (Oppenheimer rolünde), Robert Downey Jr. (Lewis Strauss rolünde), Florence Pugh (Jean Tatlock rolünde), Emily Blunt (Kitty Oppenheimer rolünde) ve diğer birçok karakterin yüzlerinde görülebilir. Oyuncuların gözlerinden ve ağızlarından, özellikle de gergin tenlerinden, neredeyse dayanılmaz duygu ve düşüncelerle dolup taşan Nolan'ın yönettiği ahenkli bir acı, şaşkınlık, kin, açgözlülük, korku, çaresizlik orkestrası var. Filmin en iyi sahnelerinden birinde, Los Alamos'taki ilk atom bombası olan Trinity bombasının deneme patlamasını görüyoruz. Sadece patlamanın büyüklüğünü ve etkisini değil, aynı zamanda derinliğini, önemini ve potansiyel korkusunu da hissediyoruz. Bu korku, patlamaya güvenli bir mesafeden bakanların, özellikle de Oppenheimer'ın yüzündeki ifadelerde görülebilir. Hiroşima ve Nagazaki'nin patlamalarının yeni bir simülasyonunu görmemiz gerekmiyor. Deneme patlaması, fikri ve duyguyu iletmek için fazlasıyla yeterli görünüyor.
Bu, gerçek trajedinin başladığı, gerçek patlamalardan haftalar önce ve bu, Oppenheimer'ın “Şimdi ben ölüm oldum; dünyaların yok edicisi” dediği andı. O an, Oppenheimer, Manhattan Projesi'nin yöneticisi ve ABD'deki ilk kuantum fiziği elçisi olarak patlamanın sorumlusu olmaktan çıktı ve patlamayla bir oldu. Patlamaya dönüştü. Bu iki fikir ve duyguyu, suskunlukları ve boğuk söylemleriyle kutsal kitapların tarifine göre Kıyamet günü insan yüzlerinde tasvir edilen ifadelerden başka hiçbir şeye benzemeyen yüz ifadeleri dışında aktarmanın yolu yoktur.
Hiroşima ve Nagazaki'nin patlamalarının yeni bir simülasyonunu görmemiz gerekmiyor. Deneme patlaması, fikri ve duyguyu iletmek için fazlasıyla yeterli görünüyor. Bu, Oppenheimer'ın ‘Şimdi ben ölüm oldum; dünyaların yok edicisi’ dediği andı
Öte yandan Nolan, Oppenheimer hakkında yazılmış en önemli biyografilerden biri olan ve Pulitzer Ödülü'nü kazanan ‘American Prometheus: The Triumph and Tragedy of J. Robert Oppenheimer’ (2005) adlı kitabı alıntılayarak, neredeyse yanıltıcı bir şekilde, Amerikan politikasının kulislerinden ve özellikle Beyaz Saray'ın politikalarından ayrıntılar anlatıyor. Nükleer patlama, sonunda, akıl almaz çirkinliğiyle, ekonomik, askeri ve siyasi çıkarlar ağının ve gizlice ve şeytani bir zeka düzeyine yükselen komploların bir parçası gibi görünüyor. Bu komplolar, bombanın şeytaniliğinden çok da uzak değil. Burada, Robert Downey Jr.'ın, şimdiye kadar oynadığı en iyi rollerinden birinde, ustaca (çoğunlukla yüz ifadeleriyle de) karakterin çizgilerini yavaşça ve beklenmedik bir şekilde oluşturarak ortaya koyduğu görülüyor. Bu karakter, iş adamı, politikacı ve Amerikan Atom Enerjisi Komisyonu'nun üyesi ve (bir kez de başkanı) olarak görev yapan Lewis Strauss olarak karşımıza çıkıyor. Lewis Strauss'un hırsları ve komploları, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra nükleer enerji alanında Oppenheimer'ın önde gelen rolleri oynamasını engelleyen sebepler arasında yer almış. Özellikle Atom Enerjisi Komisyonu ve Federal Soruşturma Bürosu, Oppenheimer'ın geçmişte Amerikan Komünist Partisi ile ilişkilerini araştırmıştı.
Bu paralel anlatı hattını yanıltıcı olarak tanımladım, çünkü hikayeyi, atom bombası ile doğrudan ilişkili olmaktan çok, Amerikan politik, bilimsel ve akademik sahnedeki Oppenheimer'in kaderinin hikayesi gibi gösteriyor. Ancak Nolan'ın yeteneği burada bir kez daha ortaya çıkıyor, çünkü bu siyasi oyunları ve kişisel çatışmaları atom bombası hikayesinin kalbine dokuyor. Nolan, sanki atom bombası ve önceki ve sonraki tüm savaş kötülükleri sonunda, insanların ruhlarında yer alan karanlık bir kıvılcım olduğunu söylüyor. Paralel olarak, büyük patlamanın görünen, hissedilen ve somut hikayesinin yanı sıra, içeride, derinlerde, hissedilemeyen ve somut olmayan başka bir patlama hikayesi de var. Bu, Nolan'ın film kariyeri boyunca sunduğu birçok karakterin izlerini taşıyor. Özellikle Batman üçlemesinde Komiser Jim Gordon karakteri, Gary Oldman'ın canlandırdığı, ironik bir şekilde burada ABD Başkanı Harry Truman olarak karşımıza çıkması benim için ilgi çekici oldu.
Bu karakterler her zaman iyilik ve kötülük arasında gidip geliyor. İçlerinde büyüyen karanlığa kapılıyor gibi görünüyorlar. Bu karanlık taraf sıklıkla kontrol edilemeyen bir şekilde ortaya çıkıyor, neredeyse kalıtsal bir özellik gibi görünüyor. Bu, film boyunca muhteşem performanslarıyla Cillian Murphy ve Robert Downey Jr. tarafından açıkça sergileniyor, aralarında adeta karanlığın en derinine kimin ulaşabileceği konusunda bir yarışı izliyor gibi hissediyoruz. Bu karanlık, yüzyıllardır insan kalbinde (özellikle erkeklerin kalbinde) ve ruhunda kaynayan karanlıktır. Sonunda, bu karanlık, atom bombası olarak adlandırılan devasa çelik topa dönüşür.
Bu, insanlığın içinde yüzyıllardır yatan ve biriktirilmekte olan açgözlülük, hırs gibi kötülüklerin bir patlamasıydı. Belki de bunların hepsinden daha önemlisi, büyüklük, ölümsüzlük ve ‘tarihi an’ arzusuydu.
Filmde beklediğimizin aksine büyük nükleer patlama gerçekleşmiyor. Ancak, üç saatlik süre boyunca ekranda devam eden daha büyük bir patlama var. Yönetmen ve senarist Christopher Ancak Nolan, ekran üzerinde süregelen çok daha büyük bir patlamayı, nükleer patlamanın kendisiyle aynı güce ve etkiye sahip şekilde yapmayı başardı. Bu, insanlığın içinde yüzyıllardır yatan ve biriktirilmekte olan açgözlülük, hırs gibi kötülüklerin bir patlamasıydı. Belki de bunların hepsinden daha önemlisi, büyüklük, ölümsüzlük ve ‘tarihi an’ arzusuydu. Nolan, Oppenheimer'ın kendisini bile bu yanılsamadan muaf tutmuyor ve onu öldürücü ateşine düşmekten kurtarmıyor.
* Şarku’l Avsat okurları için Londra merkezli Al Majalla dergisinden tercüme edilmiştir.
