Muhammed eş-Şarki
Nijer, Afrika kıtasının orta kesiminde yer alan Sahel kuşağı bölgesinde Fransa için üçüncü bir kayıp. Bu halkları Paris'i terk etmeyi ve Fransız merkezi ile Afrika ülkeleri arasında on yıllardır süren ekonomik ve kültürel bağları terk etmeyi talep eden nedir? “Wagner şirketi bu yabancılaşmaya doğru mu ilerliyor ve Rusya'nın Ukrayna'ya karşı savaşı, şekillenmekte olan bir dünyada Doğu ile Batı arasındaki çatışmayı körüklemek için güneye doğru genişliyor mu?
Nijer, bağımsızlığını kazandığından bu yana beşinci kez askeri bir darbeye tanıklık etti. Bu olay, Rusya-Afrika Zirvesi'ni ve St. Petersburg'daki etkinlikleri gölgede bırakarak, Uluslararası Güvenlik Konseyi üye ülkelerinin başkentlerine kadar yankılandı. Kınama, tehdit ve uyarılarda ton ve güç farklılık gösterdi, ilişki ve çıkarlar doğrultusunda değişti. Aniden, konu Afrika kıtasına gıda ve buğday temin etmek değil, Afrika Sahel Bölgesi'nde yeni bir krizden çıkış yolu aramaya dönüştü. Bu da Avrupalı yüzlerce askerin kaderinin gelişmelere bağlı olarak belirlenebileceği anlamına geliyor. Başlarında, bölgede yaklaşık 1500 askeri olan Fransa askerleri yer alıyor. Daha önce Mali ve Burkina Faso'daki benzer üsleri benzer darbeler sonucunda kaybetti, Wagner’in bunların arkasında olduğu iddia edildi.
Darbenin nedenleri
Nijer'in yeni lideri Omar Tchani, (askeri) rejimin değiştirilmesinin toplumsal nedenlerden kaynaklandığına inanıyor. Ayrıca yerel güvenlik durumunun kötüleşmesi ve Mali ile Burkina Faso'daki askeri hükümetlerle teröre karşı iş birliğinin eksikliği, özellikle Libtako-Gourma sınır bölgesinde, terörist grupların etkin olduğu bir bölgede, ‘Nijer'in ve silahlı kuvvetlerin ve çalışanların, öldürülme ve aşağılanma gibi güvenlik durumunun kötü olduğu bir durum’ olduğuna dikkat çekti. 2013 yılından bu yana, Sahel bölgesindeki birçok ülke, Fransız güçlerini, radikal gruplarla mücadelede yeterince etkin olmamakla suçladı. 2014 yılından bu yana diğer Avrupa ülkelerinden güçlerin katıldığı Barkhane Operasyonu'na katılan Fransız güçlerinin bölgeyi terk etmesini istemelerinin nedeni de bu ülkelerdir.
Bazı gençlerin coşkusu, Nijer'in başkenti Niamey'in merkezinde Fransız bayrağını yakmasına yol açtı. Bu, daha önce diğer Afrika başkentlerinde de olduğu gibi, Fransız askeri ve hatta ekonomik varlığına karşı bir tepkiydi. Nijer, 1,2 milyon kilometrekarenin üzerinde bir alana sahip olmasına rağmen, elektrik krizinden muzdarip bir ülkedir ve Paris'in elektrik üretimi için ihtiyaç duyduğu uranyumun bir kısmını sağlar.
Fransa, Sahel krizinde sıkışıp kaldı
Nijer'in eski sömürgesi Paris, darbenin ardından doğrudan bir tepki olarak, ordunun iktidarı ele geçirmesi ve demokratik olarak seçilen Başkan Muhammed Bazoum'un devrilmesinin ardından askeri, mali ve teknik tüm iş birliğini durdurmaya karar verdi. Bazoum'un yokluğu, Sahel bölgesindeki Fransız varlığına ağır bir darbe indirdi. Fransa'nın Nijer'e verdiği yıllık mali destek yaklaşık 183 milyon Euro'dur ve bunun 37 milyonu askeri desteğe ayrılmıştır. Bu destek, Nijer'in aşırılık yanlısı silahlı gruplarla mücadelesine yardımcı oluyor.
Bazı gençlerin coşkusu, Nijer'in başkenti Niamey'in merkezinde Fransız bayrağını yakmasına yol açtı. Bu, daha önce diğer Afrika başkentlerinde de olduğu gibi, Fransız askeri ve hatta ekonomik varlığına karşı bir tepkiydi.
Fransız Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, Pasifik Okyanusu'ndaki Fransız sömürgelerini ziyaretinden hemen sonra yaptığı acil bir Fransız Savunma Konseyi toplantısında, askeri darbeyi kınadı ve sonuçlarını tanımadı. Bunu ‘Sahel bölgesinin tamamını tehdit eden tehlikeli bir eylem’ olarak nitelendirdi. Elysee Sarayı, darbenin liderleri, özellikle Cumhurbaşkanı Muhafız Alayı Komutanı ve Ulusal Kurtarma Konseyi Başkanı güçlü General Omar Tchani'ye yaptırımlar uygulama emri verdi. Avrupa Birliği de Avrupa Dış İlişkiler Komiseri Joseph Borrell'in ağzından aynı tavrı benimsedi. Batı Afrika Ekonomik Topluluğu (ECOWAS/ CEDEAO), aynı coğrafi alandaki önceki darbeler için yaptığı gibi anayasaya geri dönülene kadar Nijer'in üyeliğini askıya almaya karar verdi. Ancak Afrika Birliği nihai karar vermeden önce darbe liderlerine iki hafta verdi. ABD, demokratik seçeneklere bağlılığını ve şiddeti reddettiğini ifade etti.
Fransız gazetesi Le Figaro, devrik Devlet Başkanı Muhammed Bazoum'un zayıf bir yönetime sahip olduğunun farkında olmasına rağmen Fransa'nın darbe karşısında şaşkınlığa uğradığını yazdı. Bazoum, ordunun tam desteğine sahip değildi ve bazı seçimlerinden dolayı ordu ile anlaşmazlıklar yaşıyordu. Ancak kimse anlaşmazlığın bir darbeye dönüşmesini beklemiyordu. Darbeye, Cumhurbaşkanı Muhafız Alayı komutanları ve Ulusal Kurtarma Konseyi liderliği de katıldı. Gazete, ‘Fransa, Afrika'da bir kez daha kumlara takıldı’ ifadelerine yer verdi.
Uranyum için
Fransa-Afrika ilişkilerini takip eden birçok kişi, meselenin sadece anayasanın askıya alınması, sistemin zorla değiştirilmesi, demokratik yöntemlerden veya ifade ve basın özgürlüğünden uzaklaşılması veya hatta terörle mücadeleden ibaret olmadığını biliyor. Ancak enerji üretiminin geleceği ve maliyeti ve Fransız sanayilerinin rekabetçiliği açısından hayati çıkarların korunması için bir çaba olduğunu düşünüyor. Paris, uranyum ithalatının yaklaşık yüzde 10'unu Nijer'den sağlıyor. Bu fakir ülke, yarı nüfusunun elektrik lambası bile olmadığı ve yemek pişirmek için Orta Çağ öncesi yöntemlere güvendiği bir ülke.
‘LesEco’ isimli ekonomi gazetesine göre Fransız şirketi Orano, geçtiğimiz Mayıs ayında Nijer hükümetiyle 2040'a kadar yenilenebilen uranyum madenlerini işletmek için sözleşmeler imzaladı. Önceki sözleşmeler 2029'da sona erecekti. Fransa, ülkenin kuzeyinde yaklaşık 9 bin kişinin çalıştığı bir dizi madene sahip ve Fransız madencilik şirketleri, devlet sektöründen sonra Nijer'de en büyük işverendir. Fransa devleti, 2021 yılında 994 milyon Euro'luk bir anlaşmayla Orano'nın toplam varlıklarının bir kısmını satın aldı. Bu anlaşmaya, Fransa'nın Nijer ve Kazakistan'dan uranyum kaynaklarına verdiği önemi göstermek için bir dizi kamu kurumu katıldı.
Fransız gazetesi Le Figaro, devrik Devlet Başkanı Muhammed Bazoum'un zayıf bir yönetime sahip olduğunun farkında olmasına rağmen Fransa'nın darbe karşısında şaşkınlığa uğradığını yazdı. Bazoum, ordunun tam desteğine sahip değildi ve bazı seçimlerinden dolayı ordu ile anlaşmazlıklar yaşıyordu.
Madencilik sözleşmelerinin uzatılması, Fransa'nın nükleer santrallerine sürekli tedarik sağlaması açısından önemli bir kazanç. Bu, Fransa'ya, Almanya, İtalya, İspanya ve Hollanda gibi diğer AB ülkelerinden daha fazla enerji bağımsızlığı sağlıyor. Paris, bu kaynakları karbonsuz hidrojen üretimi için kullanmak istiyor. Bu konu, 2035'te Avrupa'nın enerji geleceği hakkında Berlin ve Madrid ile derin bir anlaşmazlık konusu oldu.
Cezayir’in endişesi
Cezayir, Nijer'deki olaylarda bir tür kayıp hissediyor. Nijerya'dan Akdeniz'e bir gaz boru hattı inşa etme hayalinin sona ermesinden korkuyor.
Nijer, kuzeyinde Cezayir ile 951 kilometrelik bir sınıra sahiptir. Bu sınır, Afrika'nın insan, silah ve uyuşturucu kaçakçılığının en aktif bölgelerinden biridir. Geniş bir alan olan bu bölge, terörist gruplar ve suç çeteleri tarafından faaliyetlerde bulunmak için kullanılıyor. Fransız birlikleri, sınır boyunca konuşlandırıldı ve grupların faaliyetlerini izlemek ve kuzeyde ve Libya ve Cezayir sınırlarının yakınında bulunan altın, uranyum ve diğer değerli minerallerin çıkarılan madenlerini korumak için görev yaptı. Nijer'deki darbeden sonra basın, 4 bin kilometre uzunluğunda ve 13 milyar dolarlık bir maliyetle Nijer Çölü'nün ortasından geçecek olan gaz boru hattı projesinin geleceğini sorguladı. Bu proje, Cezayir'in, Nijer ve Fas'tan geçen Atlantik Boru Hattı için Batı ve ABD desteğine karşılık, Nijer üzerinden kendi boru hattına Fransız desteğini umduğu bir projeydi.
Fas ve Cezayir, Nijer gazını Avrupa'ya ihraç etmek için rekabet ediyor. Her iki ülke de kendi projesine sahip. Nijer ve Fas, 2016'dan beri çalışmalarına devam ettikleri maliyeti 25 milyar dolar olan 6 bin 500 kilometre uzunluğunda okyanus altından geçen ve 11 Afrika ülkesinin kıyılarını takip eden bir boru hattı inşa etmeyi duyurdu.
Cezayir, Sahel bölgesindeki ekonomik ve siyasi çıkarlarına aykırı olan her türlü rejim değişikliğinden endişe duyuyor. Özellikle Nijer'deki gelişmelerden endişe ediyor. Nijer, Cezayir'in Afrika'nın merkezine açılan bir kapı olarak gördüğü bir ülkedir. Cezayir, Afrika'daki genişleme ve nüfuz stratejisi kapsamında Nijer'i önemli bir ülke olarak görüyor.
* Şarku’l Avsat okurları için Al Majalla dergisinden tercüme edilmiştir
