Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, 28 Ağustos Pazartesi günü dünya genelindeki Fransız büyükelçilerinin 3 gün sürecek yıllık konferansının açılışını yapacak. Macron, her yıl olduğu gibi bu fırsattan yararlanarak ülkesinin dış politikasının ve önceliklerinin, özellikle de karşılaştığı zorlukların ana hatlarını çizecek.
Nijer meselesinin, özel bir yer tutacağına şüphe yok, çünkü bu mesele, Fransa’nın Sahel ülkelerindeki nüfuzunun azaldığını yansıtıyor. Çünkü bu durum, çoğu Sahel ülkesinin eski sömürge olduğu ve onlara ekonomik, ticari, savunma, güvenlik ve mali anlaşmalarla bağlı kaldığı göz önüne alındığında, yakın zamana kadar aynı standartta kalan bir bölgede Paris için ek bir aksilik teşkil ettiği ediyor.
Paris’in 2021’deki askeri darbe nedeniyle Mali’yi ve 2022’de benzer bir nedenle Burkina Faso’yu kaybetmesinin ardından Fransa, askerlerini sınır dışı etmek zorunda kaldı. 2014’ten bu yana Mali’de konuşlu olan Barkhane kuvvetinin bir kısmı Nijer’e nakledildi. Kendisi, bugün Niamey’de de zor bir durumla karşı karşıya. Öyle görünüyor ki Paris açısından, darbecilerin iktidarda kalması halinde personelinin çoğunluğu başkent havaalanının askeri bölümünde konuşlanmış olan bin 500 kişilik askeri gücünün hayatta kalmasının artık garantisi yok.
Paris’in meşruiyetini tanımadığı Askeri Konsey ise Fransa’ya güçlerini çekmesi için bir aylık süre verdi. Buna, büyüyen güçlü düşmanlık duygusu da ekli. Ayrıca eski sömürge ülkesi, Nijer kamuoyunun bir kısmı tarafından ülkenin tüm sorunlarından sorumlu olarak görülüyor.
İşler burada bitmedi. Vagadugu’da iktidardaki Askeri Konsey’in Fransız diplomat Muhammed Bouabdullah’ın Burkina Faso’ya yeni Fransız büyükelçisi olarak atanmasını onaylamayı reddetmesi nedeniyle Paris’i yeni bir diplomatik- siyasi gerileme vurdu. Burkina Faso Askeri Konseyi, geçen yıl ‘Burkina Faso’daki güvenlik durumunun kötüleştiğine ve ülkede cihatçı ve terör örgütlerinin güçlendiğine’ değinen açıklamalarını protesto etmek amacıyla daha önce de eski büyükelçi Luke Halad’ın sınır dışı edilmesini talep etmişti.
Fransa, daha önce Vatikan’a eşcinsel bir büyükelçi atadığında bu durumdan acı çekmişti. Zira bu durum, Vatikan’ı memnun etmemişti. Bu nedenle atamayı kabul etmeyi ve itimatname almayı reddetmiş, Paris de onu başka bir büyükelçiyle değiştirmek zorunda kalmıştı.
Bu kez Burkina Faso Askeri Konseyi’nin atamayı reddetmesine yol açan nedenler bilinmiyor. Öte yandan Paris’ten tepki gelmedi. Bağımsız ‘Le Monde’ gazetesi, diplomatik çevrelerinin yorum yapmayı veya gerekçelerini açıklamayı reddettiğini aktardı ve sorgulayıcı tarafları Vagadugu’daki yetkililere yönlendirdi. Diplomat Muhammed Bouabdullah, ilk kez büyükelçiliğe terfi etmesi, daha önce dışişleri bakanlığında siyasi işler müdür yardımcısı olarak çalışmış olması, öncesinde de Kahire’deki Fransız Büyükelçiliği’nde Kültür Danışmanı ve oradaki Fransız Enstitüsü Müdürü olarak görev yapmış olması nedeniyle tanınmıyor. Paris ile Vagadugu arasındaki ilişkilerde yaşanan gerginliğe rağmen iki taraf arasındaki diplomatik ilişkiler kopmadı, ancak aralarındaki işbirliği oldukça sınırlı hale geldi. Aralarındaki anlaşmazlığı artıran şey, Nijer’deki güncel gelişmelere ilişkin çelişkili tutumlar ve Paris’in ‘son çare’ olarak askeri çözüme başvurmayı göz ardı etmemesi de dahil olmak üzere Fransa’nın sert ECOWAS kararlarının arkasında durması. Burkina Faso Askeri Konseyi ise Nijer darbesine destek veriyor. Mali’deki Askeri Konsey için de aynı durum geçerli.
Dün (23 Ağustos Çarşamba) yaz tatilinin ardından yapılan ilk kabine toplantısıyla Fransız diplomasisi yeniden canlandı. Ancak Paris, kesinlikle bunun başka koşullar altında gerçekleşmesini tercih ederdi. Öte yandan Burkina Faso ile yaşanan hayal kırıklığının yanı sıra, çok daha önemli bir hayal kırıklığı daha var; Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un şu anda Güney Afrika’da düzenlenen BRICS zirvesine katılımına ilişkin Çin’den gelen veto. Pazartesi günü Intelligence Online internet sitesi, Macron’un varlığını reddedenin Çin Devlet Başkanı Şi Cinping olduğunu ortaya koydu. Geçtiğimiz Haziran ayında Dışişleri Bakanı Catherine Colonna, Macron’un on beşinci zirveye katılma arzusuna ve Pretorya ve Yeni Delhi ile aynı fikirde olduğuna dikkati çekmişti. Ancak küçük ve alt düzey bir heyetin varlığını kabul eden Pekin, bu talebi reddetti.
Bu gelişmelerin önemine rağmen dikkatler, geleceğin belirsiz göründüğü ve diplomatik çabalarla savaş hazırlıkları arasında gidip geldiği Nijer’de yaşananlara odaklanmış durumda. Resmi Cezayir radyosu, Fransa’nın ‘Nijer darbesine karşı askeri operasyon kapsamında savaş uçaklarının Cezayir hava sahasını kullanmasına izin verme talebi’ karşısında bir tartışmayı alevlendirdi. Daha sonra Al-Habar gazetesi, dünkü sayısında darbeyi ters yüz etmek ve anayasal düzeni yeniden tesis etme çerçevesinde Cumhurbaşkanı Muhammed Bazoum’u yeniden iktidara getirmek için beklenen askeri operasyonun ayrıntılarını yayınladı.
Gazeteye göre edinilen bilgiler, ECOWAS’ın hazırlamakta olduğu yaklaşan ve beklenen askeri operasyonun, Afrika ülkelerinden (Nijerya, Senegal, Fildişi Sahili, Benin ve belki de Gana) gelen kuvvetlerin doksanların başındaki Ruanda savaşından bu yana gerçekleştireceği en büyük operasyon olacağını gösteriyor. Bununla ilgili hazırlıklar ise ilgili orduların komutanları tarafından tüm hızıyla devam ediyor.
Ancak Paris’teki kaynaklar, Afrika ve uluslararası arabuluculukların sonucuna bağlı olarak askeri seçeneğe yönelik hareketin hala ‘beklemede’ olduğunu vurguladı. Kaynaklar, Afrika Birliği’nin ECOWAS’ın Nijer’de anayasal düzeni diplomatik yollarla yeniden tesis etme çabalarını desteklemek için ortaya koyduğu tavrın önemine de dikkati çekti. Afrika Birliği, Nijer’in tüm kurumlarındaki üyeliğini askıya almış ve üyelerinden ECOWAS’ın uyguladığı yaptırımlara göre hareket etmelerini istemişti.
Diplomatik çabalar çerçevesinde Cezayir Dışişleri Bakanı Ahmed el-Ataf’ın Nijerya, Benin ve Gana’yı kapsayan turu, krize barışçıl çözüm arıyor. Cezayir, herhangi bir askeri çözüme karşı çıkıyor ve 6 Ağustos’ta Cumhurbaşkanı Abdulmecid Tebbun tarafından da doğrulandığı gibi bunu ‘Cezayir’e doğrudan bir tehdit’ olarak görüyor. Öte yandan ECOWAS misyonu, Niamey’de temaslarını sürdürüyor. Paris’te mevcut olan raporlara göre şu andaki temasların içeriği, Nijer’de iktidarın sivillere dönüşünden önce geçiş dönemi olarak kabul edilebilecek dönem etrafında dönüyor.
Askeri Konsey başkanı ve darbenin diktatörü General Abdurrahman Tiani, cumartesi günü bu aşamanın 3 yıl süreceğini ve ardından anayasa değişiklikleriyle ilgili bir ay sürecek diyaloğun başlayacağını duyurdu. Ancak ECOWAS, bu öneriyi reddetti ve resmi olarak Cumhurbaşkanı Bazoum ve hükümetinin gecikmeden ülke yönetimine dönmesi ve ordunun kışlalarına dönmesi konusunda ısrarcı oldu. Ancak Nijer’in Rusya ve Wagner milislerinden uzak kalacağının garanti edilmesinin yanı sıra, iki tarafın taleplerini uzlaştıracak geçiş dönemi için bir çıkış yolu bulunmasına yönelik arayışların sürdüğünü doğrulayanlar da var.
Buna paralel olarak insani durumun kötüleşmesine ilişkin korkular da artıyor. UNICEF, iki gün önce çocuklar, tehdit altındakilerin sayısındaki artış (yaklaşık iki milyon) ve yetersiz beslenme hususunda haykırıda bulundu. Ayrıca Nijer’de faaliyet gösteren sivil toplum kuruluşları, ECOWAS’ın Nijer’e karadan ve havadan uyguladığı çok yönlü abluka nedeniyle insani ve tıbbi yardımların ulaştırılmasını engelleyen zorluklara karşı alarm veriyor ve uyarılarda bulunuyor.
